Kemeldîk kemeñgerî

«OL – MÛSAĞA TÜSKEN JÂBÎREYÎL»

Allanıñ elşîsî Mûhammedten (s.ğ.s.) bûrın ötken barlıq payğambarlar men sıddıqtar, öz zamandastarı ĥâm keyîngî zamannıñ eleulî tûlğaları Onıñ dosı ĥâm jârdemşîsî boludı arman ettî.

Eñ alğaş uahi tüsken kezde Payğambarımız (s.ğ.s.) basınan ötken jayttı Hadişa anamızdıñ (r.a.) nağaşısı, Înjîlden habarı bar Uaraqa bin Naufalğa âñgîmelep beredî. Sonda Uaraqa: «Ol – Mûsağa tüsken Jâbîreyîl. Âtteñ, jas bolğanımda ğoy... Âtteñ, senî jûrtıñ elden şığarıp jîbergen şaqta tîrî bolsam ğoy», – dedî. Payğambar (s.ğ.s.): «Olar menî şığarıp jîberedî me?» –dep sûradı. «İâ. Sen siyaqtı payğambarlıqpen kelgen ârbîr adam dûşpandıqqa ûşıraydı. Sol künge jetsem sağan bar küşîmmen qoldau körsetemîn», – dedî. Alayda, köp ötken soñ Uaraqa baqilıq boldı[1].


PAYĞAMBARDIÑ PATŞAĞA HATI

Ĥijranıñ 6-jılı Alla elşîsî (s.ğ.s.) sol zamannıñ eñ alpauıt 8 patşalığına hat joldap, İslamğa ündeydî. Solardıñ bîrî – Rum imperatorı Gerakl edî. Payğambar hatın jetkîzuge sahaba Dahiya bin Halifa âl-Kâlbi (r.a.) tañdaldı. Hattı alğan imperator Payğambar jaylı tolığıraq bîlgîsî keldî. Osıdan soñ Şam jerînde jürgen bîr top qûrayıştıq saudagerler imperator qûzırına şaqırtıladı. Târjîmaşı arqılı Qûrayış îşîndegî payğambarğa tegî eñ jaqın adam kîm ekenîn sûradı. Âbu Sufiyan toptıñ îşînen şığıp, imperatormen sûhbattasadı.
- Aralarıñda onıñ şıqqan tegî qanday?
- Ol eñ tektî âuletten.
- Odan aldın payğambarmın degen kîsî boldı ma?
- Joq.
- Ata-babasınıñ arasında patşa bar ma edî?
- Joq.
- Soñınan îlesuşîler baylar ma, kedeyler me?
- Kedeyler.
- Îlesuşîler köbeiude ma, âlde azayıp jatır ma?
- Artıp jatır.
- İman etken soñ dînnen jâbîr körîp qaytqandar boldı ma?
- Joq.
- Ol payğambarmın demey tûrıp, oğan jalğanşı dep ayıp tağıldı ma?
- Joq.
- Ol qiyanat ettî me?
- Joq.
- Sender onımen soğıstıñdar ma?
- İâ.
- Kîm jeñîp jatır?
- Aramızdağı soğıs aumalı-tökpelî ötude. Bîrde bîz, bîrde olar jeñude.
- Ol senderdî nege şaqıruda?
- Ol: «Bîr Allağa qûlşılıq etîñder. Oğan eşnârsenî serîk etpeñder. Ata-babalarıñnan qalğan nârsenî tastañdar», – deydî. Sonımen bîrge, namaz oquğa, şınşıldıqqa, pâktîk pen tuısqandıq qarım-qatınastı nığaytuğa şaqıruda[2]», – dedî Âbu Sufiyan.

Hatta[3]: «Asa qamqor erekşe meyîrîmdî Alla atımen bastaymın. Allanıñ qûlı jâne elşîsî Mûhammedten Rum ûlığı Geraklge. Tura jolğa îleskenge amandıq bolsın. İslamdı qabıl et, qûtılasıñ. İman et, Alla Tağala sağan sauabıñdı ekî ese beredî. Al, terîs aynalsañ, halqıñnıñ künâsî senîñ moynıñda. «(Ey, Mûhammed!) Ayt: «Ey, Kîtap berîlgender! Bîzge de, senderge de bîrdey bîr sözge keleyîk. Alladan basqağa qûlşılıq etpeyîk. Oğan eşnârsenî serîk qospayıq. Sonday-aq, bîrîmîzdî bîrîmîz Alladan özge ieler etîp almayıq»,-dep. Eger olar bet bûrsa: «Bîzdîñ mûsılman ekenîmîzge kuâ bolıñdar»,-dep aytıñdar[4]», – dep jazılğan edî.


MEYÎRÎMDÎLÎK PAYĞAMBARI

Bûl ekî şağın oqiğa teñîzden tamşı ğana. Qûran Kârîmde Payğambarımızdı (s.ğ.s.):

وَإِنَّكَ لَعَلى خُلُقٍ عَظِيمٍ

«Sen, şın mânînde, ûlı mînezge iesîñ[5]», – dep sipattağan. Ayşa anamızdan (r.a.) Alla elşîsînîñ (s.ğ.s.) mînez-qûlqı jaylı sûrağanda: «Aqiqatında, Alla elşîsînîñ (s.ğ.s.) mînezî – Qûran bolatın», – degen eken.

Sahaba Ânas (r.a.): «Men Alla elşîsîne on jıl qızmet ettîm. Ol kîsî eşbîr keyîs bîldîrmeytîn. Menîñ îstegen îsîme: «Nege olay ettîñ» – dep,  al ûmıtıp qetken şaruama: «Nege îstemedîñ?» – dep bîr ret te mîn aytpadı», – dep eske aladı.

Uhud şayqasında ardaqtı payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) aldıñğı tîsî sınıp, jüzî qanğa boyaldı. Ekî dünie sûltanınıñ bûl halî janına qattı batqan sahabalar: «Müşrikterge qarsı dûğa jasasañızşı», – dep küyînedî. Sonda âz payğambar (s.ğ.s.):

إِنّي  لمْ أُبْعَثْ لعّاناً و لكنِّي بُعِثْتُ داعيا و رحمةً. أللهم اِهدِ قومي فإنّهم لا يعلمون

«Men qarğıs aytuşı bop jîberîlmedîm. Men jaqsılıqqa şaqıruşı jâne meyîrîmdîlîk etîp jîberîlgenmîn. İya, Allam! Menîñ elîmdî tura jolğa sal, rasında olar ne îstep jatqanın özderî bîlmeydî[6]», – dep özîn jaralağandar üşîn qayırlı dûğa jasadı.

Bûl körînîstegî asa keşîrîmşîl körkem mînez jâne sabır ĥâm jûmsaqtıqtıñ joğarı dârejesîne qarañız. Özîne qarsı qaru kezenîp, tîsîn sındırıp denesîn jaraqattağan müşrikterdîñ jauızdığına ünsîz jauap berse de bolar edî. Kerîsînşe, olarğa janı aşıp, meyîrîmdîlîk tanıtıp jaqsılıq tîlep dûğa etedî. Bûğan qosa jaulasıp jürgen mekkelîkterge «menîñ elîm» dep meyîrlenîp, «rasında bîlmeydî» dep olarğa keşîrîmmen qaradı. Soqqığa jığılıp tûrıp, jûmsaqtıq tanıtu – öte auır. Tîptî mümkîn emes.

Âz payğambar (s.ğ.s.) jeke özîne jasalğan jamandıqqa eşbîr qarsı dûğa jasamaytın. Al, dînge tittey de bîr dûşpandıq körse, soğan qarsı jan-tânîmen küresetîn. Bûl jaylı Ayşa anamız (r.a.): «Alla elşîsînîñ özîne jasalğan zûlımdıqtıñ Alla Tağala tıyım salğan îsterdîñ bîrînen bolmasa, jârdem sûrağanın eş körgen emespîn. Ol tek Alla jolında küreste ğana qol köterudî qûp sanaytın. Sonday-aq, eşbîr qızmetşîsîne jâne âyelîne qol kötergen jan emes[7]», – dep bayandaydı.


KÎRŞÎKSÎZ KÎŞÎPEYÎLDÎLÎK 

Adamzattıñ sûltanı ârî payğambarlar sardarı Rasulımız (s.ğ.s.) öte kîşîpeyîl de jûmsaq jan edî. Bûğan bîraq mısal jetkîlîktî. Alla Tağala oğan patşa payğambar nemese qûl payğambar boludıñ bîrîn tañdauğa bergende, ol soñğısın tañdağan edî. Sonda İsrafil (ğ.s.) perîşte payğambarğa: «Sîzdîñ kîşîpeyîldîgîñîz üşîn Alla Tağala sîzdî qiyamet künî adam balasınıñ töresî, (mahşar künî) jer jarılıp eñ âuel şığatın adam jâne eñ âuelgî şapağatşı ettî», – degen eken.

İbn Masğûd (r.a.) mınaday oqiğanı eske aladı: «Payğambarımız (s.ğ.s.) mûsılmandarğa sadaqa ülestîrîp jatqan.  Bîr uaqıtta bîreu: «Âdîl bol! Mınau âreketîñ Alla rizaşılığın qalağannıñ tîrlîgî emes», – dep dürse qoya berdî. Sonda Payğambarımız (s.ğ.s.): oğan: «Men âdîl bolmağanda kîm âdîl bolmaq?! Âdîldîk etpesem, qor bolğanım ğoy», – degen jauaptan artıq söz aytpadı. Âlgî nadannıñ sözîn estîgen sahabalar öltîrmek bolıp tap bergende, payğambarımız barlığın tiıp tastadı[8]».

Arab jûrtında dala halqı – asa dörekîlîgîmen tanımal el. Olar ülken-kîşî demey qoyıp qalatın âdetterîmen belgîlî edî. Ânas bin Malik (r.a.) âñgîmeleydî: «Men payğambarmen (s.ğ.s.) bîrge edîm. Ol kîsînîñ üstînde qattı matadan tîgîlgen şapan bar edî. Bîr dala arabı kelîp, ol kîsînîñ (s.ğ.s.) jağasınan ûstap, özîne qaray jûlqi tarttı. Qimılınıñ dörekîlîgî sonşa, qalıñ şekpennîñ jağası payğambardıñ mübarak moynına battı. Sosın ol: «Ey, Mûhammed! Sendegî baytul maldan (qazınadan) mına ekî tüyeme toltırıp artıp ber. Ol senîñ nemese âkeñnîñ malı emes qoy», – dep talabın ayttı. Mûnday dörekîlîkke payğambarımız (s.ğ.s.): «Qazına – Allanıñ qazınası, al men – Onıñ qûlımın», – dep jauap berdî. Sosın: «Ey, arabi mağan îstegenîñdî sağan da îsteyîn be?» – dep, şariğat boyınşa jâbîr körgen kîsînîñ dâl sonday jolmen öz aqısın aluı kerektîgîn bîldîrdî. Asıp-sasqan arabi: «Joq», – dep jaltarıp şıqtı. Sonda payğambarımızdıñ (s.ğ.s.): «Nege?» – degenîne arabi: «Sen jamandıqqa jamandıqpen jauap beretîn adam emessîñ», – dedî. Payğambar (s.ğ.s.) onıñ jauabına külîp, bîr tüyesîne arpa, ekînşîsîne qûrma artıp berudî tapsırdı[9]».

Mîne, nağız sünnetpen jüremîn deuşî mûsılman balası osı hadisterge amal etsîn. Dörekîlîkke – jûmsaqtıqpen, aşuğa – ûstamdılıqpen jauap qatu qajet.


«QÛL PAYĞAMBARLIQTI» QÛP KÖRGEN

Payğambarımız Mûstafa (s.ğ.s.) mîskînnîñ jağdayın sûrap üyîne baratın, kedeymen bîrge otıratın, qûldıñ şaqırğanına «lâbbay» dep ün qatatın, mâjîlîs qûrğanda sahabalarımen aralasıp otıratın. Arnayı orınğa otıru nemese törge şığu degendî bîlmeytîn. Ol ünemî: «Men qûl qalay jese, solay tamaqtanamın, qûl qalay otırsa, solay otıramın», – dep aytuşı edî.

Ayşa, Hasan jâne Âbu Sağid (Alla Tağala barşasınan razı bolsın) payğambarımızdı sipattağanda: «Ol üy şaruasına jârdem beretîn, köylegîn özî tazalaytın, qoydı sauıp, kiîmîn jamaytın, ayaq kiîmîn öz qolımen jöndeytîn, öz şaruasın özî îsteytîn, tüyesîn baylaytın, qızmetkerîmen bîrge tamaqtanatın, bîrge qamır ileytîn, bazardan kerek zatın özî arqalap âkeletîn edî», – deydî. Al, qazîrge tañdağı mañdayı sâjdege tiîp jürgen mûsılman bauırlarımız osı sünnetterdîñ qaysı bîrîn orındap jür. Bûl – öte târbielîk mânî zor hadis.

Degenmen, kîşîpeyîldîlîgî jâne jûmsaqtığına qosa, kîsî qaymığatın sûsı da bar edî. «Payğambar qûzırına bîr kîsî şaruamen kîredî. Ol payğambardıñ aybınınan qobaljıp, auzınan söz şıqpay qaladı, sonda Alla Elşîsî (s.ğ.s.):

هوِّنْ عليك فإني لستُ بملكٍ إنما أنا ابن امرأة من قريش كانت تأكلُ القديدَ

«Qorıqpa, men patşa emespîn. Men keptîrîlgen et jeytîn qûrayış âyelînîñ balasımın[10]», – degen eken.

Âsîlînde, payğambarımız (s.ğ.s.) ekî dünienîñ sûltanı, Alla Tağalanıñ süyîktî qûlı ĥâm dosı edî. Bîraq, tım qarapayım kîsî boldı.


«MENÎ İuNUS BİN MATTADAN ARTIQ SANAMAÑDAR»

Özîn âsîrelep maqtaytın adamdarğa: «Menî İunus bin Mattadan artıq sanamañdar, Payğambarlardı bîr-bîrînen artıq etpeñder, menî Mûsadan artıq dep körmeñder. Rasında, İbraĥimnen qarağanda, şübâğa bîz layıqpız», – dep jauap bergen. Bûl sözderînîñ mağınası İunus (ğ.s.) – adam balası eşqaşan zîkîr etpegen orında, yağni alıp balıqtıñ îşînde Alla Tağalağa madaq aytıp, ülken abıroyğa ie bolğan payğambar. Bûl – joğarı mârtebe. Alayda, sahabalar Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) miğrajda, jetî qat köktîñ üstînde tûrıp Jaratuşını zîkîr etkenîn aytıp maqtan tûtatın. Al, İbraĥim (ğ.s.) qûdîretî küştî Alla Tağalağa mînâjat etîp, ölgen denenî qalay tîrîltetîndîgîn sûraydı. Alla payğambarına: «İman etpeysîñ be?» – dep sûraydı. Sonda İbraĥim (ğ.s.): «Kerîsînşe, men iman etemîn, alayda jüregîmdegî senîmîmdî ornıqtıru üşîn»,-dep jauap bergen. Sol oqiğanı negîzge alıp, payğambarımız (s.ğ.s.) «Rasında, İbraĥimnen qarağanda, şübâğa bîz layıqpız», – deydî.

Payğambarımız (s.ğ.s.): «Ey, adamzattıñ eñ jaqsısı», – degen kîsîge jauap retînde: «Ol – İbraĥim ğoy», – degen eken.

Ol (s.ğ.s.) öte âdîl, amanatqa adal jâne aytqan sözî ras bolatın. Aşu üstînde de, quanıştı sâtterde de, baysaldı jâne âzîldesîp otırğanda da eş jalğan söylemegen. «Amanatşıl (senîmdî) Mûhammed» dep atağan müşrikterdîñ özderî Mûhammedtî (s.ğ.s.) jau sanasa da qûndı zattarın oğan saqtauğa tapsıratın bolğan. Ahnas bin Şariq Bâdîr şayqası  künî Âbu Jaĥildî kezdestîrîp qaladı. Ol: «Ey, Âbul Hakam! (Âbu Jaĥildîñ laqap atı) Bîzdîñ sözîmîzdî estitîn menen jâne senen basqa tîrî jan joq. Mûhammed jaylı aytşı. Ol şınşıl ma, jalğanşı ma?» – dep sûraydı. Âbu Jaĥil: «Uallaĥi, Mûhammed şın mânînde şınşıl, Mûhammed eşqaşan ötîrîk aytpağan», – dep ağınan jarıladı.


ŞIÑDALUDIÑ ŞIÑI

Ayşa anamız (r.a.): «Alla elşîsî qatarınan üş kün toyıp nan jemegen. Osılayşa dünieden ozdı[11]», – deydî bîr sözînde.  Sonday-aq: «Bîz Mûhammedtîñ (s.ğ.s.) otbası ay boyı qazan aspay, tek qûrma jep su îşîp otıra beretînbîz», –deydî.

Mûsılmandar anası Ayşa (r.a.): «Payğambar eşqaşan qarnı toyıp as îşpegen. Mûnısın kîsî balasına aytıp şağımdanbaytın. Ol kîsîge baylıqtan kedeylîk artıq edî. Tünderdî aşqûrsaq qalpında Qûran oqumen ötkîzîp, tañerteñ niet etîp auzın bekîtetîn. Eger qalasa, Rabbısınan dünienîñ qazınasın, onıñ jemîsterî men molşılığın sûrar edî. Men onıñ jağdayın körîp, meyîrîmnen közîme jas alatınmın, alaqanımdı îşîne qoyıp: «Janım sîzge qûrban bolsın, sîzge as bolatın bîr nârse tapsam bolar edî», – deytînmîn. Ol kîsî: «Ey, Ayşa! Menîñ bûl düniede ne şaruam bar. Elşîlerden bolğan ülken sabır ielerî payğambar bauırlarım bûdan da auır sınaqqa tözîmdîlîk tanıtqan. Sol küylerînen tanbağan. Sol qalıpta Rabbılarınıñ qûzırına ketken. Alla Tağala olardı qadîrlep, sauaptarın mol ettî...», – dep jauap bergen eken.   

Bîr riuayatta Jâbîreyl (ğ.s.) Ol kîsîge (s.ğ.s.) bılay dep habar jetkîzedî: «Alla Tağala sîzge sâlem joldap: «Mınau taudıñ altın bolıp, ünemî senîmen bîrge bolğanın qalaysıñ ba?»,– dep sûrauda». Payğambarımız sâl kîdîrîp: «Ey, Jâbîreyîl! Mınau dünie üyî joqtıñ  – üyî, mal-mülîk joqtıñ – mülkî, onı tek aqılı joq adam ğana jinaydı», – dep jauap bergen eken. Sonda Jâbîreyîl (ğ.s.): «Ua, Mûhammed! Alla Tağala senî berîk sözben qoldasın», – degen eken.

Ârine, bûl ünemî aş jüruge jâne tapşılıqta ömîr süruge nasihattau emes. Alayda, osı hadisterden ğibrat alu – barşamızğa mîndet.

Alla elşîsî (s.ğ.s.) tağı bîr sözînde: «Şın mânînde, men sender körmeytîn dünienî köremîn, estîmeytîn nârsenî estimîn. Aspan iîlîp tûr, onıñ iîletîn jönî bar. Onda âr süyem orında Alla üşîn sâjde etken perîşteler bar. Uallaĥi, eger sender men bîletîn nârsenî bîlseñder, âlbette, az külîp, köp jılaytın edîñder. Tösekte âyelderîñmen jata bermey, şıñdarğa şığıp, Allağa eñîrep jılap, jalbarınğan bolar edîñder[12]», – degen eken.

Ayşa anamız (r.a.) Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) qûlşılığı jalı mınaday hadis riuayat etedî: «Ol ayaqtarı îsîp ketkenşe namaz oqitın. Sonda: «Osınşama özîñîzdî qinamasañız bolar edî. Alla Tağala sîzdîñ âuelgî jâne keyîngî barlıq qate-kemşîlîkterîñîzdî keşîrdî emes pe?» – degenîmde, Ol kîsî (s.ğ.s.)

أ فلا أكون عبدا شكورا

«Men şükîrşîlîk etuşî qûl bolsam jaraspay ma?» – dep külîmsîrey jauap qatqan».


ÂLEM SÜYGEN ÂZ PAYĞAMBAR

Adamzat balasına raqım payğambarı retînde jîberîlgen Mûhamed Mûstafanıñ (s.ğ.s.) ğibrattı ğûmırı men sauapqa kenelter sünnetterînen susındap, ömîrlîk bağdarımız etîp alsaq, Alla Tağalanıñ süygen qûldarı qatarınan tabılıp qaluımız ğajap emes. Öytkenî, Süyîktî Payğambarımızdıñ mînez-qûlqı – Qûran ekenîn esten şığarmau qajet. Al, Qûran – Qûdîrettî Alla Tağala sözî. Ömîrden ötkenîne 15 ğasırdan astam uaqıt ötse de, ömîrînîñ âr kezeñî, âr sâtî bügîngî ûrpaqqa bûljımastan jetîp jatqan kemeñger tûlğanıñ körkem mînezî men kemel aqılı – adamzat balası üşîn aqıretke deyîngî ruhani azıq. Belgîlî Britan jazuşısı, dramaturg Bernard Şou öz sözînde bılay deydî: «Eger qazîrgî âlemdî basqaru qûqı Mûhammed sekîldî bîr adamğa berîletîn bolsa, ol barlıq mâselelerdî maydan qıl suırğanday op-oñay şeşer edî jâne bûl şeşîmder sondaylıq tınıştıq pen baqıt âkeler edî. Men erteñgî Europanıñ Mûhammed dînîn qabıldaytının boljaymın, tîptî Europa onı qazîrdîñ özînde qabılday bastadı».

Payğambarımızdıñ parasat-payımı men kemeñgerlîgîne tamsanıp, tañdayın qaqqan bûnday pîkîrlerdî mıñdap mısalğa keltîruge boladı. Alayda, bastısı – Mûhammed (s.ğ.s.) payğambarımızğa bağa beru emes, ekî dünie sûltanınıñ önegege tolı ğûmırınan ğibrat alıp, ol salğan sara joldan jañılmay, Jaratuşı Haqqa süyîktî qûl boluğa talpınu!


[1] Rahiq Mahtum, 76-bet
[2] Rahiq Mahtum, 308-bet
[3] Bûhari
[4] Âli İmran süresî, 64-ayat
[5] Qalam süresî, 4-ayat
[6] Muslim, Birr ua silâ
[7] Muslim, fadail, 79/2328
[8] Buhari, fard hums, 3150; Muslim, zeket, 140/1062
[9] Âbu Daud, adab, 4775
[10] İbn Majaĥ
[11] Muslim
[12] Termizi, zuĥd, 2312

Serîkbay qajı Oraz
date15.01.2015readCount6457printBasıp şığaru