Memleket basşısınıñ telearna tîlşîlerîmen sûhbatı
Мемлекет басшысының телеарна тілшілерімен сұхбаты

Nûrsûltan Qûrman, «Habar» agenttîgî:

– Qûrmettî Elbası, Sîzben jolığu mümkîndîgî tuğanına quanıştımız. Menîñ jâne ârîptesterîmnîñ sîzge qoyar bîrneşe sûraqtarı bar.

Sîzdîñ «Nûrlı jol» jaña ekonomikalıq sayasatı turalı Joldauıñız jûrt köñîlîne ûyalağan küdîktî seyîlttî. Osınday mañızdı qadamnıñ tarihi qajettîlîgî qanday jâne osı saladağı infraqûrılımğa salınatın qarajat özîn qalay aqtaydı? Onıñ bîzdîñ ekonomikalıq jağdayımızdağı tiîmdîlîgî qanday?

– Halıq öz basşıların saylağan kezde, sol basşınıñ qolına tîzgîn- şılbırdı beredî de, «bîzdîñ jağdayımızdı oyla» degendî aytadı. Dâl solay aytılmasa da, mağınası sonday boladı. Prezidenttîñ, el bastağan adamnıñ moynındağı jüktîñ auırlığı da sonda. Ol bolıp jatqan, alda kele jatqan oqiğalardı bîlîp, tüsînîp, saraptap, soğan qarsı aldın ala jûmıs îstep, halıqtıñ jağdayın qiındatpaudı oylauı kerek.

Körîp otırsızdar, men Joldaudı qaşan jariyaladım? Ötken ayda. Al keşegî Reseydegî jağday bîr aydan keyîn boldı, eşkîm onı oylağan joq. Jalpı saraptay kelîp, dünie jüzînîñ ekonomikasında osınday jağdaydıñ jaqındap qalğanın boljadıq. Sondıqtan bûl – aldın alu şarası,  ekînşîden, bûrınnan oylap kele jatqan, halıqqa kerek nârse. Mısalı, bîzdîñ jiğan qorımız bolmasa, bîz bûğan bara almas edîk.

Kölîk infraqûrılımı degenîmîz – jol. Keñ baytaq Qazaqstannıñ jerînde jol bolmasa, adamdar bîr-bîrîmen qatınaspaydı. Jolğa eşqanday biznes aqşa bere almaydı, sebebî bûl köp jılda qaytarılatın nârseler. Biznestîñ oğan jağdayı joq. Tek qana memleket, küştî memleket, jağdayı bar memleket jol saladı.

Bîzdîñ joldarımızdıñ bârî soltüstîkke qaray, Reseyge qaray salınğan. Bîz ana Qostanaydan Aqtöbege deyîn tört jüz şaqırım jol jasadıq. Nege? Sebebî, Qostanaydan Aqtöbege kelu üşîn şekaradan arı-berî ötu, tekserîlu kerek. Qanşa qiın bolğanımen, bîz solay ettîk. Jol boyında qanşama auıldar payda boldı.

Mısalı, Öskemenge baru üşîn Almatıdan şığıp, Lokot degen stansağa baru kerek edî, özî de şıntaq sekîldî. Sodan keyîn Öskemenge baratın. Sondıqtan Şar arqılı Öskemenge tura jol salındı. Ekîbastûzdan Öskemenge qaray jol salındı. Mûnıñ bârî joldardıñ sırtqa şıqpay, îşkî qatınastı el aumağı arqılı qamtamasız etu üşîn jasaldı. 

Bîz, mısalı, oñtüstîkte de özbek ağayındardan şığatın jol arqılı Jetîsaydan Şımkentke kele almay qaldıq qoy. Aldımen Özbekstanğa kîredî, sosın şığadı. Sondıqtan Şardaranıñ üstînen köpîr saluğa tura keldî. 

Al endî keyîngî, mınau Qorğastan Jetîgenge,  Arqalıqtan Jezqazğanğa, Jezqazğannan Beyneuge deyîngî temîrjol jelîsînîñ qûrılısın bîtîrdîk. Sol arqılı Qazaqstan temîrjol jelîsîmen tolıq qamtamasız etîldî. Sondıqtan, «Nûrlı jol» ayqındağan kölîk mâselesî – bastı nârse. Jol – ekonomikanıñ küre tamırı, adamdardıñ özara qarım-qatınası, öñîrlerdîñ ortalıqpen baylanısı, oblıstardıñ bîr-bîrîmen qatısuı.

Eger biznes Qazaqstanda kerek tauardıñ bârîn şığaratın bolsa, bolaşaqta dağdarısqa qarsı negîzgî şara osı bolıp sanaladı. «Nûrlı jol»  temîrjol jâne avtomobil joldarın, elektr jelîlerîn ğana emes, jaña elektr stansaların, sonday-aq tûrğın üy, tûrğın üy-kommunaldıq şaruaşılıqtı da qamtidı. 2007-2009 jıldardağı dağdarıs kezînde tâjîribe jinadıq, bîzde dağdarısqa qarsı âlem moyındağan üzdîk bağdarlama boldı. Bûl bağdarlamadağı eñ bastı tarmaq – şağın jâne orta biznestî qoldau. Jûmıs orındarın şağın jâne orta biznes qûradı. Onda adamdar jûmıspen qamtılğan. Al öndîrîs ikemdîlîgîmen erekşelenedî. Mısalı, Türksîb bügînge deyîn jûmıs îstep tûr. Sondıqtan bîzdîñ salğandarımız da balalarımızğa jüz jıl qızmet etedî. Tîptî sîzderdîñ balalarıñızğa da. Bîzdîñ jasağan nârsemîz öte igîlîktî şarua.

Bîz öz narığımızdı qamtamasız etu üşîn öñdeumen aynalısatın, âsîrese auıl şaruaşılığı önîmderîn  öñdeytîn ondağan jaña zauıt saldıq.  Men bârîmîz «Nûrlı jol» bağdarlamasın îske asıru üşîn  jûmıluğa tiîspîz dep sanaymın.

 

Mayya Bekbaeva, «7 arna»:

– Keler jılı bîz Qazaqstan halqı Assambleyasınıñ 20 jıldığın atap ötemîz. Âlbette, bûl ûyım keybîreulerdîñ skeptiktîk sipattağı pîkîrlerîne qaramastan, özînîñ mañızdılığın dâleldedî. Bûl orayda, bârî jaqsı sekîldî. Bîraq Sîz bûl taqırıpqa qayta-qayta oralıp jürsîz. Jaña Joldauıñızda ûltaralıq kelîsîm men bîrlîktî nığaytudıñ qajettîgîne  tağı da nazar audardıñız. Bûğan qajettîlîk bar ma? 

– Qazaqstan nebârî 20 jılda ğajap tabıstarğa jettî. Ekonomika 16 esege, halıqtıñ tabısı 17 esege arttı. Yağni, osı uaqıt boyı bîz jasampaz eñbek ürdîsînde boldıq. Bûl eldegî beybît ömîrdîñ arqasında ğana mümkîn boldı. Haos jağdayında bûlay bolmaydı.

1995 jılı, tâuelsîzdîk jariyalağannan keyîn az ğana uaqıt ötken tûstağı kezeñnîñ sipatı âlî de beymâlîm bolatın. Qay bağıtta îlgerîleymîz, halıqtı qayda bastaymız, onı âlî bîlmeytîn edîk. Sol uaqıttı türlî etnos ökîlderî arasında alañdauşılıq boldı. Ûlttıñ, tîldîñ, dînnîñ ahualı qalay boladı degen mâseleler tuındadı. Elîmîzdîñ barlıq etnostarına arnalğan mînber, Prezident janındağı keñesşî organ – Qazaqstan halqı Assambleyasın qûru ideyası sol kezde tudı. Assambleya sessiyasına jinalğan âr adamnıñ Ükîmetke öz sözîn aytuğa qûqığı bar, al Ükîmet jûrttı ne tolğandıratın bîletîn boladı.

Barlıq oblıstarda kîşî Assambleyalar qûrıldı, mâdeni ortalıqtar jûmıs îsteydî. Men basqaratın Assambleya endî konstitutsiyalıq organğa aynaldı. Ol Parlamentke 9 deputat ûsınadı. Bûl olardıñ joğarı ökîldî organdağı ökîlderî. Olardıñ kelîsîmînsîz bîrde-bîr zañ nemese zañğa engîzîletîn özgerîster qabıldanbauı tiîs. Sonday-aq bûl zañdar Qazaqstanda bîreudîñ qûqığın şektese de, solay boladı.

Bûl jûmıstıñ nâtijesî bar. 1994-1995 jıldarı Qazaqstannan jappay ketu ürdîsî bolğan edî. Qazîr adamdar qaytıp kelîp jatır. Assambleya bügînde bîzdîñ ömîrîmîzge berîk endî, özîmîzdî onsız elestete almaymız. Ol etnikalıq azşılıqtı ğana emes, bükîl qazaqstandıqtardı bîrîktîredî. Bîz sol arqılı türlî mâselelerdî talqılap, halıqtıñ mûñ-mûqtajın bîlîp otıramız. Sondıqtan Assambleya memlekettîñ mañızdı organı bolıp sanaladı. Ol Qazaqstannıñ tûraqtılığınıñ ayşıqtı atributı. Sol sebeptî de men ârdayım ülken mîndetter arta otırıp, bükîl halıqtıñ qoldauına ie bolu üşîn Assambleyağa jügînemîn.    

 

Yaroslav Krasienko, «KTK» telearnası:

– Tâuelsîzdîk alğannan bergî soñğı ekî onjıldıqta bîzde negîzgî ûstanımımız köpvektorlılıq bolğanı mâlîm. Sonıñ arqasında bîz qazîr bîrde-bîr memleketpen araz emespîz, barlıq eldermen özara tiîmdî ıntımaqtastıq ornatıp otırmız. Bîraq âlemdegî soñğı oqiğalar, ökînîşke qaray, memleketterdîñ türlî bloktar boyınşa tağı da bölîne bastağanın körsetude. Osığan baylanıstı köpvektorlıqtan bas tartıp, sırtıq sayasi strategiyanı qayta qaraytın kez kelgen joq pa?

– Âlemde beytaraptıqtı ûstanatın bîraz el bar. Îs jüzînde barlıq memleketterdî köpvektorlı dep atauğa boladı. Bûl tâuelsîzdîk pen derbestîk jağdayında ârbîr memleket kîmderdî tiîmdî sanasa, sol elderdîñ barlığımen aralasıp, sauda jürgîzîp, sayasi şarttar jasay alatının bîldîredî.

Bîzdîñ köpvektorlılıq ûstanımız aynalamızdağılardıñ bârîmen dostıq qatınasqa âkeldî. Eşqanday memleketpen aramızda şeşîlmeytîn dauımız joq. Şekaramızdıñ barlığı sızılğan, delimitatsiyalanğan, demarkatsiyalanğan.  

Elder türlî bloktarğa kîruî mümkîn, bîraq ol qazîrgî zamanda keñ auqımdı ıqpaldastıqqa kedergî keltîrmeydî. Mısalı, NATO âskeri blok bolıp sanaladı, bîraq bûl ûyımnıñ qûramındağı memleket barlıq özge eldermen qarım-qatınas jasaydı.

Qazaqstan ÛQŞÛ-ğa müşe. Bûl – qazîrgî zamanğı qauîp-qaterlerge, yağni lañkestîkke, ekstremizmge, esîrtkî trafigîne, halıqaralıq qılmıstarğa qarsı âskeri-sayasi blok. Şartta bîr tarmaq bar, oğan sâykes qatarındağı bîreuîne basqınşılıq jasalğan jağdayda, memleketter bîrlesken qorğanıs turalı şeşîm qabıldaydı.

Bîz köpvektorlı sayasatımızdan bas tartpaymız, oğan negîz joq. Qazaqstan 1 qañtardan bastap Euraziyalıq ekonomikalıq odaqqa kîredî. Oğan qosa, bîz Düniejüzîlîk sauda ûyımına kîru qarsañında tûrmız. Sonday-aq bîz Europalıq odaqpen keñeytîlgen serîktestîk jâne ıntımaqtastıq turalı kelîsîm boyınşa kelîssözderdî ayaqtadıq. Bîz qol qoyğan barlıq şarttarda, sonıñ îşînde Euraziyalıq ekonomikalıq odaq turalı şartta da bûnıñ üşînşî memleketpen qarım-qatınasımızğa kedergî keltîrmeytînî turalı aytılğan.

 

Aida Boranbay, «31 arna»:   

– Bügîngî tañda jûrtşılıqtı alañdatatın mâselenîñ bîrî – terrorizm. Tîptî onı «islam terrorizmî» dep atau ürdîske aynalıp baradı. Osığan qatıstı sîzdîñ pîkîrîñîz qanday? 

– Terrorizm, ekstremizm degen mâsele HH ğasır men HHI ğasırdıñ basında şıqtı. Bîraq onı islamğa aparıp jabıstırudıñ eşqanday qisını joq. İslam beybîtşîlîktî qalaydı, al «islam terrorizmî» dep atalıp jürgen nârsenîñ dîni de, ûlttıq ta belgîsî joq. Mâselen, İGİL-ge qazîr europalıqtar – ağılşındar, frantsuzdar barıp jatır. Onda Ortalıq Aziya, Türkiya, özge de memleketterdîñ azamattarı bar. Âldebîr qağidattarğa say bîrîkken ol adamdar aqşa üşîn jûmıs îsteude. Men terrorizmdî islamğa telitîn közqarastı qoldamaymın.

Qûranda «Bîr jazıqsız adamdı öltîrseñ, bükîl adamzattı öltîrgenmen bîrdey» degen söz bar. Sondıqtan, terrorizmdî jalpı adamzattıñ jauı dep sanau kerek.

Ökînîşke qaray, qazîr qarajatı joq, jûmısqa ornalaspağan, jağdayı dûrıs emes, auru-sırqau adamdarğa aqşa beredî dağı, türlî joldarmen ekstremistîk ûyımdarğa tartadı. Keybîrîn otbasımen aparadı, kerî  qaytayın dese, âyelderîn jîbermeydî, balaların jîbermeydî.

Halıqqa aytatınım, jastarğa aytatınım – onday jaman piğıldan, bolaşağı joq piğıldan aulaq bolu kerek. Bîzdîñ halıqtı islam dînînîñ negîzîn dûrıs tüsînuge baulu kerek. Ol üşîn sauattı moldalarımız boluı kerek. Qazîr olardı oqıtıp jatırmız.

 

Jaynagül Tölemîsova, «Qazaqstan» ûlttıq arnası:

- Sîzdîñ Ûlıtauda, Âuliebûlaqtıñ basında aytqan sözderîñîz halıqqa oy saldı. Tarihşılar, qoğam qayratkerlerî bûl sûhbat zamanaui Qazaqstannıñ ötken tarihımen, ör tarihımen qauışuına jol aşqan tarihi tolğam boldı dep bağasın berîp jatır. Sîzdîñşe, ûlt jadındağı îzgî qasietterdî oyatu üşîn bîz qanday qam-qareket jasauımız qajet jâne sol Ûlıtaudağı tolğam, Ûlıtauda aytılğan oy jelîsî bîzdîñ ûlttıq ideologiyamızben sabaqtas bola ala ma? 

– Menîñ qatarlastarım, menen keyîngî kele jatqan buın kezînde tek qana Oktyabr revoliutsiyasınan bergî tarihtı ğana bîlîp, sonı oqıdıq. Basqası joq siyaqtı bolatın. Soğan deyîngî qazaqtıñ tarihı bar da, basqası joq siyaqtı edî. Bîzdîñ jastar, bîzdîñ halıq mıñ jıldıq tarihımız bar ekenîn bîluî kerek.

Qay jerden bîz tarihımızdı îzdep tabamız desek, arğı ğûndar – bîzdîñ babalarımız. Odan berî qaray  keletîn bolsaq – Ûlı türkî qağanatı.

Bîzdîñ jerîmîz qay kezde de sol elderdîñ ortalığı boldı. Odan keyîn – Altın orda. Osınıñ özîn sanaytın bolsaq,  2000 jıldıq tarihımız şığadı. Sonıñ barlığınan ötîp kelîp, tîlîmîzdî, dînîmîzdî, ûlttığımızdı saqtap qalğan qanday keremet halıq bûl qazaq degen?! Eşqaysısımen qosılıp ketken joq. Mına tûrğan Qazaqstan – bükîl tarihtıñ tüp-tamırı. Tarihqa kelgende, jelîsî, jolı osı. Bîz jastarımızdı osılay târbieleuîmîz kerek.

Handıqtıñ 550 jıldığı dep jatırmız. Kerey men Jânîbek – olar da Şıñğıs hannıñ ûrpaqtarı. Degenmen, qazaq bolıp bölînîp şığıp, handıq qûrğan kez – sol kez. Sodan bastap qazaq handığı payda boldı, Kerey men Jânîbek 550 jıl bûrın Şudıñ boyında özderî bölînîp şığıp, memleket qûrdı.

 Sonıñ bârî bîzdîñ jastarğa, bîzdîñ ûrpağımızğa tamırımızdıñ tereñ ekenîn körsetedî. «Tamırı tereñ qara emen, qasqaya küter dauıldı» degen söz bar öleñde. Tamırıñ tereñ bolsa, qanday dauıl bolsa da qasqaya köteresîñ.

«Mâñgîlîk El» dep ayttıq qoy. Bûl – ideya. Osı ideyanıñ töñîregînde toptasu kerek. «Mâñgîlîk el» atauı ejelden slavyandar men türkîlerge tügel tanıs. Ol alğaş Tonıkök degen babamızdıñ auzınan şıqqan bolatın. Bîzdîñ jıraularımızdıñ da auzınan şıqqan. Bûl endî îzgî tîlek qoy. Mına memleketîmîz mâñgî bolsın, elîmîz mâñgî bolsın, tîlîmîz öşpesîn, halqımız öşpesîn, ûzağınan bolsın barlığı degen söz.

Al «Mâñgîlîk El» nege ideya boladı? Auızben ayta salğannan mâñgîlîk el bolmaydı. Sol mâñgîlîk eldî jasau üşîn küresuîmîz kerek. Mâñgîlîk eldîñ ekonomikası, tûğırı mıqtı, jastarı sauattı boluı kerek. Memlekettîñ qaru-jarağı mıqtı boluı kerek, körşîlerîmîzben jaqsı boluımız kerek, dos tabuımız kerek. Söytîp, memleketîmîzdîñ terezesîn özgelermen teñ etîp, olardıñ aldında tüsu üşîn jûmıs îsteuîmîz kerek. Mına «Nûrlı jol», 2030 jılğa deyîngî, 2050 jılğa deyîngî bağdarlamalarımız,  30 eldîñ qatarına kîremîz degen maqsatımızdıñ barlığı – sol «Mâñgîlîk Eldî» qalay jasau kerek degen joldağı âreket. Sonda ğana bîz örkendegen jâne beybît, azamattarınıñ jaqsı tûrmısı üşîn jağday jasaytın «Mâñgîlîk el» bolamız dep ayta alamız.

 

Vitaliy Popov, «STV» telekompaniyası:

– Bügînde âlemdîk kün târtîbîndegî negîzgî mâselelerdîñ bîrî Ukraina jâne onıñ töñîregîndegî ahual bolıp sanaladı. Osı oqiğalar Qazaqstanğa qalay âser etuî mümkîn? EAEO jûmısın bastaytının eskersek, elîmîzdîñ aldınan qanday qaterler şığuı mümkîn? Resey ekonomikası zardap şegîp jatqan sanktsiyalar bîzdîñ elge âser ete me?

– Memlekettegî tûraqsızdıq ekonomika âlsîz, jûmıs orındarı, eñbekaqı tölemderî men tabıs jetkîlîksîz kezde halıqtıñ âleumettîk jağdayı men ömîr süru deñgeyînîñ tömendîgînen payda boladı. Osınıñ bârî narazılıq tudıradı. Al mûnday sâtterde türlî küşter halıqtı soñınan ertuî mümkîn. Men bükîl qaqtığıstıñ sebebîn Ukrainanıñ tâuelsîzdîk jıldarında tiîstî ekonomikalıq sayasat jürgîzbey, eldîñ ornıqtı damuın qamtamasız etpeuînen köremîn.

Ukraina Qazaqstanğa jaqın.  Men jeke özîm bûl eldî jaqsı bîlemîn. Bîzdî ârqaşan köptegen jayttar baylanıstırdı. Ukrainadan qonıs audarğandar kezînde tıñ jerlerge, bîzdî eldîñ önerkâsîp kâsîporındarına keldî. Men ârkez ukrainalıqtardıñ mentalitetî belgîlî bîr dârejede qazaqqa ûqsas dep sanadım. Bîzdîñ halıqtarımız bîr-bîrîn ejelden bîledî, öytkenî Ûlı dala oñtüstîk Ukrainağa deyîngî keñîstîktî alıp jatır. Ukraindar men kazaktarda türîk sözderînîñ köp boluı kezdeysoqtıq emes.   

Ökînîşke qaray, ukrain halqın qaqtığısqa, öz qandastarın öltîrgen soğısqa kilîktîrdî. Nâtijesînde, negîzgî önerkâsîptîk kâsîporındar ornalasqan Şığıs Ukraina qirap qaldı. Ekonomikanıñ îşkî jalpı önîmdî qalıptastıratın aytarlıqtay bölîgî bügînde îsten şıqtı. Şığıs Ukrainanı qalpına keltîru üşîn orasan qarajat kerek.

Qazîrgî mîndet – mına soğıstı toqtatu, Ukrainanıñ tâuelsîzdîgîn nığaytu, onıñ aumağınıñ tûtastığın moyındau jâne kelîssözder üstelîne otıru.

Men Qazaqstan Reseyge de, Ukrainağa da bîrdey qaraydı dep esepteymîn. Bîzde eşqanday müdde qaqtığısı joq. Men – eşbîr taraptı jaqtamaytın, beytarap ûstanımdağı ârî qanday da bîr üles qosa alatın, şınayı közqarastağı menedjermîn.

Ukraina, Resey jâne Europanıñ talpınıstarı toğısatın tûstar boyınşa kelîsîmge kelu kerek. Bûl degenîmîz – soğıstı toqtatu, tûtqındardı bosatu, Şığıs Ukrainanı qalpına keltîruge jârdemdesu, tîlderdîñ mârtebesîn ayqındau. Osı mâselelerdî prezidentter deñgeyîne şığarıp, europalıqtarmen bîrge kelîsîmge kelu qajet.

Sanktsiyalardıñ ıqpalına keletîn bolsaq, olar Qazaqstanğa tîkeley âser etpeydî. Âytsede, bûl jağdaydıñ jaqsı bop tûrğan dâneñesî de joq. Öytkenî, Resey – bîzdîñ negîzgî serîktesîmîz. Endî Keden odağı men Bîrıñğay ekonomikalıq odaq ayasında bîz elderîmîzdîñ aumağına ne âkeluge boladı, nenî şekteu kerek degendî baqılap otıruğa mâjbürmîz. Sebebî, bûl bîzdîñ kâsîporındarımızdı tûralatuı mümkîn.

Bârî öz retîmen kele jatır. Qazaqstan Europalıq odaq elderîmen jâne basqa memlekettermen sauda jürgîzude. Bîzben âlemdîk qarjı instituttarı ıntımaqtastıq ornatıp otır. İnvestitsiya batıstan da, şığıstan da kelude. Sondıqtan jûmıs îstey beremîz. Ârî bolıp jatqan oqiğanıñ bârîn jîtî baqılaymız.

 

Ruslan Smıkov, «Pervıy kanal «Evraziya» telearnası:

– Sîz âlemdîk qarjı dağdarısı âlî eñserîlmegenîn bîrneşe ret eskerttîñîz. Bügînde köptegen tanımal sarapşılar onıñ «ekînşî tolqını» kele jatır degendî aytuğa beyîm. Ekonomika tûrğısınan bîzdîñ bûğan jauabımız bar, onı bîz Joldaudan estîdîk. Jağımsız oqiğalar âleumettîk salağa qalay ıqpal etuî mümkîn? El tûrğındarına «belbeudî qattıraq tartuğa» tura kelmey me?

– Qazaqstandıqtardıñ mûnday alañdauşılığı bar dep oylaymın. Alayda bûl jolğı dağdarıstıñ jönî bölek. 2007 jılğı dağdarıs qazîr tınış ömîr sürîp, jûmıs îstep jatqan AQŞ-ta bastaldı. Qazîrgî dağdarıs mûnay men gaz bağasınıñ tömendeuînen, sonday-aq Reseyge qarsı sanktsiyalardan tuındadı.

Auır dağdarıs ûzaqqa sozılmaytın bolsa, ekonomikadağı turbulenttîlîk 10-20 jılğa deyîn sozıluı mümkîn. Eske tüsîrsek, 2007-2009  jıldarı dağdarıs boldı, al bîz 2010 jılı eñse kötere bastadıq. Bûl jolı dağdarıs qûbılıstarı 2015-2016 jıldardı qamtuı mümkîn. Bîraq âdette dağdarıstan keyîn ekonomika örlep, sonıñ nâtijesînde mûnay men gazdı tûtınu ûlğayadı. Söytîp, olardıñ bağası da köterîledî.

Men memlekettîñ âleumettîk mîndettemelerî qanday jağdayda da qısqartılmaytının jariyaladım. Bûl zeynetaqığa, biudjettîk ûyımdar qızmetkerlerînîñ eñbekaqısına, özge de âleumettîk tölemderge qatıstı. Qazaqstan halqına alañdaudıñ qajetî joq. Bîzde mûnay bağası barrelîne 70, 60, 50, 40 dollar bolatın jağdayğa arnalğan jospar bar. Tûrğındardı qoldap, tûrmıstarınıñ naşarlauına jol bermeytîn rezervterîmîz bar.

Bîz qazîr âlemde valiutalardıñ jağdayı, ekonomikanıñ qarqını qalay bolıp jatqanın baqılap, Reseydegî ahualdı körîp otırmız. Bügîngî tañda Qazaqstanda qauîptî eşteñe bolıp jatqan joq. Sol sebeptî alañdap, alaşapqın bolu qajet emes. Adamdardıñ boyına ürey ûyalatıp, dürbeleñ tuğızatındarğa qarsı tiîstî zañ qabıldadıq. Halıqtıñ bankterdegî salımınıñ saqtaluı kepîldendîrîlgen. Ol üşîn bîzde arnayı qor qûrılğan.

Al valiutanıñ auıtquı ârdayım bolıp tûradı. Bûl – bükîl âlemdegî qalıptı qûbılıs. Dollardıñ bağası 50 jıl bûrın da, qazîr de barlıq elde ârkelkî. Bîz Qazaqstannıñ jağdayında azıq-tülîk pen kiîm-keşek satıp aludı, jol jürudî teñge arqılı jüzege asıramız. Bîz îşkî tûraqtılıqtı, barlıq âleumettîk tölemderdî qamtamasız etemîz.

 

Oksana Peters, «Astana» telearnası:

– Qazaqstanda otbasın qoldau sayasatı arqılı demografiyalıq ahual jaqsarıp, halqımızdıñ sanı jıldan jılğa ösîp keledî. Bûğan naqtı dâlel, biıl mektepke baratın balalardıñ sanı 70 mıñğa artqan eken. Eger osı qarqın saqtalar bolsa, jıl sayın ondağan mektep saluğa tura keledî. Qalay oylaysız, otandıq ekonomika mûnday âleumettîk salmaqtı kötere ala ma? Bûl jağday demografiyalıq ahualğa kerî âserîn tigîzbey me?

– 1960 jıldarı Tailand tâuelsîzdîgîn alğan kezde halqı 16 million bolatın. Qazîr 65 millionğa jettî. Bar bolğanı 40-50 jıl.

Tâuelsîzdîk alğannan keyîn, 1991 jıldan 1995 jılğa deyîn Qazaqstannan 3 jarım million halıq ketîp qaldı. Halıq sanı 14 millionğa deyîn azaydı. Sebebî, mınaday tolqımalı kezeñ boldı. Keybîreuler jağday qalay boladı dep, Reseyge köştî. 600 mıñ adam, nemîster Germaniyağa köştî. Grekiyağa, İzrailge köştî. Qazîr halıq sanı qaytadan ornına kelîp, 17 millionnan astıq. Bûl jağday jasağandığımızdıñ arqası. Onıñ îşînde 1 millionnan artıq qandasımızdı sırttan alıp keldîk.

Sonımen qatar Qazaqstannıñ îşkî ahualın tüzep, balalardıñ köbeiuîne jağday jasadıq. Jañağı aytıp otırğanıñ – quanıştı jayt. Mısalı, bîr jıldıñ îşînde 265 mıñ bala mekteptîñ bîrînşî klasına bardı. Bûl bîr ğana Oral qalasınıñ tûrğındarına teñ. Qazaqstan jıl sayın bîr qalağa köbeyîp otıratın bolsa, ol ülken ğanibet!

Ârine, balalar köbeygen sayın bîz mektep salamız. Osı jıldar îşînde bîz tarihımızda eşqaşan bolmağan 700 mektep salıppız. Âlî de üş auısımdıq mektepter bar. Eskîrgen, jöndeytîn mektepter bar. Qazaqta «Bîr qozı tusa, bîr tüp jusan artıq ösedî» degen söz bar ğoy, Âr balanıñ öz nesîbesî boladı. Sol nesîbesîne baylanıstı Qazaqstan ösîp-örkendeydî, ekonomikası, qarajatı köbeyedî. Soğan balabaqşanı da, mekteptî de salatın bolamız.

 

Vitaliy Popov, «STV» telekompaniyası:

– İndustriyalıq-innovatsiyalıq bağdarlamanıñ bîrînşî besjıldığı ayaqtaldı. Sîzdîñşe, osı bes jıl qanşalıq sâttî ârî tabıstı boldı? Ol Sîzdîñ bîr kezde oyğa alğanıñızday bolıp şıqtı ma?

– Tâuelsîzdîk alğannan keyîn bîz industriyalandıru üderîsîn îske asıruğa tırısıp, osı mâselege bîrneşe ret oraldıq. Bîraq îske aspadı. Qazîrgî bağdarlama 2010 jılı bastaldı. İndustriyalandıru – kez kelgen el üşîn kürdelî mâsele. Kezînde Oñtüstîk Koreya, Qıtay jâne basqa elder industriyalandırudı bîz sekîldî bastağan edî. Bûğan olardıñ keybîrî 30-40 jıl jûmsadı. Öytkenî önerkâsîptî qûru mâselesî uaqıttı qajet etedî.

Bîz start aldıq: Qazaqstanda alğaşqı lekte 700-dey kâsîporın men 70 mıñğa juıq jaña jûmıs ornın qûrdıq. Sonday-aq mülde jaña 400 önîm türîn şığardıq. Atap aytqanda, elektrovoz jâne teplovoz şığaratın zauıttar sâttî îske qosıldı. Olardağı eñbek önîmdîlîgî bîr adamğa 100 mıñ dollardan keledî. Al eldegî bûl körsetkîş 20-30 mıñ dollar. Sonımen qatar, bîzde bûrın temîrjolğa arnalğan maşina jasau salası bolğan joq. Bîz qazîr jük jâne jolauşı vagondarın, tsisternalardı, relster men bağıttauış bûrmalardı özîmîz qûrastıramız. Osınıñ bârî tûtas bîr klaster.

Bîz avtomobil joldarın köptep salıp jatırmız, al bûl îs bitumdı qajet etedî. Qazîr Aqtau bitum zauıtı Qazaqstannıñ jol jöndeuşîlerînîñ qajetîn tolıq öteydî.

Biıl tek Şığıs Qazaqstannıñ özî 37 mıñ jeñîl avtokölîk şığaradı. «Toyota» kompaniyası Qostanayda öz avtomobilderînîñ ekînşî markasın şığaruğa niettenîp otır.

İndustriyalandıru bağdarlamasınsız osınıñ bârî bolmas edî. Endî bîrînşî besjıldıqtı ayaqtar kezde innovatsiyalıq bağdarı bar ekînşî kezeñ âzîrlendî. Bîz kâsîporındardı basqa qağidat boyınşa salatın bolamız. Bügînde âlemnîñ jüzge juıq îrî kompaniyası jobalarımızğa qarajat saluğa dayın.

Qazîr âlemdegî eñ bastı mâsele – jûmıs ornı. Planetada 7 milliard adam tûradı. Sonıñ üş milliardı jûmıs îstegendî qalaydı. Bîraq 1,2 milliardınıñ ğana onday mümkîndîgî bar. Qalğandarı jaqsı jûmıs kütîp otır. Bûl jağday âleumettîk qaqtığıstar men köşî-qon ağının tudıradı.

Îrî kâsîporındar bolaşaqta jûmıs orındarın qısqartatın boladı. Robottardı, innovatsiyalardı, avtomattandırudı, qûrastıru jelîlerîn qoldanu jûmıs kölemîn azaytıp, önîmdîlîktî arttıradı, şığıstardı kemîtîp, eñbektîñ özîndîk qûnın tömendetedî. Sonımen bîrge şağın jâne orta bizneste jûrttıñ bârî üşîn jûmıs orındarı qûrıladı.

İndustriyalıq bağdarlamağa balama joq. Qızmet körsetu salası postindustriyalıq dâuîrdîñ bîr bölîgî sanaladı. Bîraq oğan âlî jetu kerek, ol üşîn aldımen industriyalı el bolıp alu kerek.

 

Ruslan Smıkov, «Pervıy kanal «Evraziya» telearnası:

– Almatı 2020 jılğı qısqı Olimpiada oyındarın ötkîzu qûqığın ielenuden ümîtker ekî qalanıñ bîrî bolıp otır. Oyındar tayağan sayın bîzdîñ jeñîsîmîz de jaqınday tüspek. Bîraq sonımen qatar,  onı ötkîzudîñ qisınsızdığı turalı pragmatikalıq mâsele de ötkîr ârî qattıraq aytıla bastadı. Prezident mırza, qısqı Olimpiada Almatığa ne üşîn kerek jâne ol bükîl Qazaqstanğa bolaşaqta ne bere aladı?

– Onday küdîk mende de bar. Bîr jağınan, osınday auqımdı oqiğa arqılı Almatı men Qazaqstannıñ atı bükîl âlemge tanılğanın qalaysıñ. Ekînşî jağınan, jûrt mûnday şığınnıñ qajetî bar ma âlde joq pa dep oylaydı. Men bûl turalı köp oylandım. Bîrneşe mâselenî eskeru kerek. Almatıda Olimpiadağa qajettî biîk taudağı mûzaydın, şañğımen sekîruge arnalğan halıqaralıq keşen, şañğı-biatlon keşenî dayın. 2017 jılğı Universiadağa arnalıp, mûz stadionı salınadı.

Halıqaralıq olimpiada komitetî (HOK) olimpiadanı ekî qalada ötkîzuge boladı degen şeşîm qabıldadı. Bûl orayda bîz Astananı da qosamız. Îrî nısandardan Olimpiada qalaşığınıñ qûrılısın salu ğana qaladı. Bîz onsız da Almatıda studentterge arnap jataqhana salğalı otırmız. Eñ köp qarajattı qajet etetîn nısan bobsley trassası bolmaqşı. Ârine, qalanıñ infraqûrılımın keñeytu, ekologiyanı jaqsartu üşîn de qarjı jûmsauğa tura keledî. Şığın şığadı, bîraq bîreuler aytıp jürgendey, ol sonşalıq qisapsız şığın bolmaydı. Bîzge şığındaluğa tura keledî, alayda ol 30-50 milliard dollarğa jete qoymaydı. Bûl rette HOK bîzge 1 milliard dollarğa juıq qarajat beruge uâde etîp otır. 

Bûdan bölek, eger bîz Almatını halıqaralıq qarjı ortalığına aynaldıramız desek, qalanıñ EQIÛ sammitî men qısqı Aziadanı ötkîzgen kezdegî Astana sekîldî tanımal bolğanı kerek.

Olimpiada üşîn jasağanımızdıñ bârî keyînnen elde qaladı jâne paydalanılatın boladı.

 

Oksana Peters, «Astana» telearnası:   

– Qazîrgî tañda dünie jüzîndegî bâsekelestîk küşeyîp keledî. Osı rette, elîmîzde qay salağa ayrıqşa senîm artuğa boladı jâne bâsekege tötep bere alatın artıqşılığımız qanday dep oylaysız?

 – Bîzdîñ erekşelîgîmîz Qazaqstannıñ ken baylığı bolıp sanaladı. Ol – Qazaqstannıñ mûnayı-gazı, tüstî jâne qara metaldarı, basqa mineraldarı. Ekînşîsî – bîzdîñ keñ dalamız, astığımız, malımız. Qazîr bîz dünie jüzînde ûn, uran, hrom eksportı jönînen aldıñğı orındardamız.

Mına industriyalıq bağdarlamanı, öñdeu öndîrîsîn alğa şığarıp jatqanımız nelîkten? Sırtqa basqa da tûtınatın tauarlar şığaru üşîn. Auıl şaruaşılığına kelsek, tek biday men ûndı ğana satpay, odan şığatın nandı da, kespenî de jöndep satqanımız dûrıs. Maldı, ettî jay ğana satpay, neşe türlî şûjıq, et tağamdarın dayındağan jön.  Kiîm tîgîp, öndîrîste neşe türlî maşina, qûrılğılar jasauımız kerek.

Bîz şığarğan avtomaşinalar âlden-aq âlemdîk narıqtarda satılıp jatır. Özge elderge teplovozdar eksporttaymız.

Qıtay Halıq Respublikasımen kelîssözderde bîz öñdeumen aynalısatın 15-20 jaña zauıt qûrılısı turalı uağdalastıq. 

Mısalı, îrî mûnay-himiya zauıtın salu kömîrsutekten polimerlîk materialdar, dârî-dârmekke negîz bolatın zattar alu degendî bîldîredî. Metaldı öñdeu îsî sapalı bolat öndîrîsîne, kabeldî önîmder şığaruğa deyîn jetîldîrîledî. Osınıñ bârî qosımşa qûndı arttıradı. Öñdelgen önîmder eldîñ tabısın ûlğaytadı.

 

Nûrsûltan Qûrman, «Habar» agenttîgî:

– Sîzdîñ Qazaq handığınıñ 550 jıldığın atap ötu jönîndegî ideyañız halıqtıñ köñîlînen şıqtı. Soğan oray, dâl osı mereytoydıñ bügîngî mân-mañızına, memleketîmîzben sabaqtastığına toqtalıp ötseñîz.

– Bîz aumalı-tökpelî kezeñde tâuelsîzdîk alıp, qiın-qıstau sâtterden, dağdarıstardan öttîk. Endî jağdayımız tüzelgennen keyîn tarihımızğa, ruhani jağımızğa köñîl audaruımız kerek dep esepteymîn. Sondıqtan, handıqtıñ 550 jıldığı bîz üşîn öte qajet. Âsîrese jastarğa kerek.

Bîz keşe ğana aspannan salbırap tüsken halıq emespîz. Bîzdîñ tarihımız bar. Ol tarih bükîl Qazaqstannıñ jerînde sayrap jatır. Mınau Jayıqtıñ boyında, Ûlıtaudıñ töñîregînde qanşama handardıñ jerlengen orındarı bar. Türkîstanda qanşama batır babalarımız ben handarımız jatır. Sonıñ bârînîñ tarihın bîz dûrıstap oqımadıq. Bîzdîñ tarihımız Sovet odağınıñ tarihı dep keldîk. Endî es jiıp, osığan köñîl böletîn kez jettî. Sonı bîz osı handıqtıñ 550 jıldığınan bastaymız.

Ârkîm «Osınday ien dala bîzge, qazaqtarğa qalay qaldı?» dep oylaytın şığar. At töbelîndey ğana elmîz. Halqımız köp emes. Sol sûraqqa jauap beru üşîn osı handıq tarihın eske alu kerek.

Ûrpaqtarımız ayağınan nıq tûruı üşîn bîzdîñ artımızda babalardan qalğan el bolğanın, jûrt bolğanın, handıq bolğanın, olar osı jer üşîn küreskenîn, qan tökkenîn bîluî kerek.

Qazaqtıñ qay tüpkîrîne barsañ da, tîlînde eşqanday dialekt joq. Âdet-ğûrpımızda ayırmaşılıq joq. Qazaqstannıñ barlıq tarihı bîrîguden, bîrge boludan tûradı. Üş jüzdîñ balası jan-jaqtan jinalıp, âsker qûrıp, soğısqa şıqqan kezde eşbîr jau tötep bergen joq. Bîz bölînîp-jarılğan kezde ğana jau aldı.  Osını eske saqtau kerek.

Allanıñ bergen, ata-babamızdıñ tîlegîmen kelgen Tâuelsîzdîktî saqtap qalu üşîn qazaqtıñ özînîñ îşîndegî alauızdıqtan qûtılu kerek. Osı memlekettîlîkten ayrılu ömîr-baqi künâ bolıp sanaladı. «Törteu tügel bolsa, töbedegînî aladı, altau ala bolsa, auızdağıdan ayırıladı» degen qazaqtıñ sözî bar.

 

Mayya Bekbaeva, «7 arna»:

- Prezident mırza, osı kezdesudîñ aldında men ötîp bara jatqan jıldıñ mañızdı degen oqiğaların taldap şıqtım. Onday oqiğa az emes. Bûl – eñ aldımen, EAEO-nıñ qûrıluı, sonday-aq memlekettîk basqaru reforması, sonımen qatar, Sîz aytqan joldar men halıqaralıq mañızı bar magistralderdîñ asa auqımdı qûrılısı. Osı orayda bîzdî el üşîn jâne jeke özîñîz üşîn sonıñ eñ mañızdısı qaysısı ekenî qızıqtıradı.

– Öte kürdelî sûraq. Jıl ayaqtalar kezde qorıtındı jasay bastaysıñ. Oqiğalardıñ köp bolğanı sonşa, olar ötîp bara jatqan jıl tarihına engenmen, bârî bîrdey este saqtala bermeydî. Ârine, mañızdı belester boldı. Naq osı Astanada bîz Euraziyalıq ekonomikalıq odaq qûru turalı şartqa qol qoydıq. Bûl 20 jıl bûrın MMU-de aytılğan menîñ ideyam edî.

Bîreuler bûnı tâuelsîzdîkten ayırılu, Keñes Odağınıñ qaytadan qûrıluı dep jattı. Bârî bos söz. Bîz odan bayağıda ötîp kettîk. Ol kezderdî mülde bîlmeytîn jaña buın ösîp-jetîldî.

Keden odağına müşe elder arasındağı sauda alğaşqı jıldarı 40 payızğa deyîn össe, endî ol sayabırsi bastaydı, öytkenî bûl – bükîlâlemdîk ürdîs. Soğan qaramastan, bûl tek aqşa mölşerîne qatıstı. Al şın mânîsînde tauar aynalımı men bîrlesken kâsîporındardıñ qûrıluı bârîbîr jandana tüsedî. 

Bîrıñğay ekonomikalıq keñîstîk üş memleket esebînen keñeye tüstî. Şekaralar aşıldı, halıqtıñ, kölîktîñ, jüktîñ erkîn barıs-kelîsî qamtamasız etîldî. Ekonomikalıq ösîm qayta qalpına keledî jâne sonıñ bârî ortaq igîlîkke qızmet etetîn boladı.

Sonday-aq biılğı jıldıñ oqiğalarınıñ îşînen  Europalıq odaqpen keñeytîlgen serîktestîk jâne ıntımaqtastıq turalı kelîsîm jobası jönîndegî kelîssözderdîñ ayaqtalğanın atap aytqım keledî. Bîz onımen 8 jıl boyı ûzaq uaqıt jûmıs jürgîzdîk. Sondıqtan bûl – Qazaqstan üşîn eleulî jeñîs.

Bîzdîñ el sonımen qatar Düniejüzîlîk sauda ûyımına kîru jönîndegî kelîssözderdî ayaqtap qaldı. Bûl mañızdı oqiğa, öytkenî bîz osığan oray 15 jıldan astam uaqıt jûmıs îstedîk. DSÛ-ğa müşe barlıq 160 memleketpen kelîsîm jürgîzdîk. Men özîm kîrîsîp,  AQŞ, Resey, Ündîstan, Euroodaq elderî basşılarımen söylestîm.

Bûdan bölek, biılğı jıl «Nûrlı jol» bağdarlamasınıñ âzîrlenuîmen este qaldı. Menîñ oyımşa, infraqûrılım men tûrğın üy qûrılısı Qazaqstannıñ ekonomikasın damıtadı. Sondıqtan men mûnı öte mañızdı jetîstîk dep sanaymın.        

– Al Sîzdîñ jeke özîñîz üşîn eñ mañızdısı qanday oqiğa, öz basıñız üşîn jaña nârse taba aldıñız ba?

– Biıl jazda men bîr apta demaldım. Sol kezde balalardıñ suret salıp, olarğa bîr âyeldîñ kömektesîp jatqanın kördîm. Qarap otırıp, oyladım: nege mağan da suret salıp körmeske? Men mûnımen bayağıda mektepte şûğıldanğam. Keyîn Sarıağaşta bolğanımda sol jerdîñ tabiğatın salğan edîm. Bîraq oğan az uaqıt ketken joq. Kenepke suret salu üş-tört sağatqa sozıldı.

– Bûl oydı jinaqtauğa septîgîn tigîze me âlde köñîldî jaylandırıp, jan tınıştığın sıylay ma?

– Jay ğana köñîlîñdî aulaydı. Miıñdı bögde oylardan arıltu üşîn meditatsiya jasau kerek deydî ğoy. Ülken tennis oynağanda, suret salğanda nemese ân salğanda sonday küyde bolamın.

Tağı sonday bîr kezdî eske tüsîrsem, biıl men Aqtöbege barğanımda da qızıqtı jayt boldı. Özîm aralap köruge kîrgen auruhanada Şamalğan auılındağı menîñ körşîm – Dusya apay jatır eken. Qasına otırıp, ekeumîz ötken-ketkendî eske tüsîre bastadıq. Men üşîn bûl bîr qızıq kezdesu boldı. Ötken kezder, balalıq şaq, ata-anam turalı keremet estelîkter oyğa oraldı.

 

Jaynagül Tölemîsova, «Qazaqstan» ûlttıq arnası

– Tâuelsîzdîk künî qarsañındağı söylegen sözîñîzdî, Tâuelsîzdîk tolğamın oqıp şığıp, mınaday oy tüydîk. Dostıq, eldîk, bîrlîk turalı aytasız. Bîraq sonıñ îşînde bîr ûğımdı böle-jara aytqım keledî. Ol – eñbek. «Tâuelsîzdîk degenîmîz – jalpığa ortaq eñbek» deysîz. Tâuelsîzdîk ĥâm eñbek, ekeuîn bîr-bîrîmen qalay ûştastıruğa boladı?

– Tâuelsîzdîk alu bar, onı saqtap qalu bar. Tâuelsîzdîktî aludan tâuelsîzdîktî saqtap qalu qiın. Tâuelsîzdîktî saqtap qalatın eldîñ mıqtı ekonomikası, mıqtı qorğanısı, sauattı azamattarı boluı kerek. Mıqtı ekonomika eñbeksîz qalay boladı? Eldîñ bârî eñbektenîp, ârqaysısı özî üşîn, tabıs tabu üşîn, otbasın asırau üşîn, demalıs üşîn eñbek etedî de, aldımen özîne, sosın memleketke paydasın tigîzedî. Eñbekpen zauıttar, fabrikalar salınadı, ğılım damidı, kîtaptar jazıladı. Sondıqtan tâuelsîzdîk pen eñbek ekeuî sabaqtas. Eñbek adamnıñ özîn ösîredî. Eñbek adamnıñ özîne-özîn senîmdî etedî. Eñbek adamğa tabıs beredî, eñbek adamğa dâreje beredî, eñbek adamğa lauazım beredî. Armanına jetkîzedî. Eñbeksîz adam armanına jete almaydı. «Tamağı toqtıq, jûmısı joqtıq Azdırar adam balasın» degen Abaydıñ sözî esterîñîzde bolsa, eñbek penen tâuelsîzdîk ekeuî bîrge jüredî. Sondıqtan men jastarğa eñ mañızdısı osı ekenîn aytıp kelemîn. Adamnıñ qanday mamandıqtı tañdağanı mañızdı emes, onı kemeldîkke jetkîzuge, öz îsînîñ şeberîne, kâsîpqoyına aynaluğa tiîs. Sonda onı jûrt sıylaytın, bağalaytın boladı. Ömîrden ol öz ornın tabadı. 

Bîlseñîzder, soñğı uaqıtta mınaday âser tuındaytın boldı: jastarğa tezîrek baiu kerek siyaqtı körînedî. Bîraq oñay kelgen tabıs adamnan dâl solay oñay ketedî. Osını eşkîm tüsînbeydî. Al mamandığıñdı, bîlîmîñdî eşkîm eşqaşan alıp qoya almaydı.

Sosın bîzde jûmısşı adamğa qatıstı qate tüsînîk bar. Zañger, qarjıgerlerdî tım köp dayarladıq, olar jûmıssız jür. Al endî qazîr bîzge injenerler, bağdarlamaşılar jetîspeydî. Sonda industriyalandıru ayasında qûrılğan 700 kâsîporında kîm jûmıs îsteydî?

Bîz injenerler dayarlaytın on universitettî tañdap aldıq. Mısalı,  Tarazdağı universitet injener-himikter dayarlauğa tiîs, öytkenî onda îrî  himiya klasterî qûrılıp jatır. Eldîñ şığısında injener-avtomobilşîler dayarlanadı, onda avtomaşinalar şığarıluda. Sol öñîrde metallurgterdî de dayarlaymız.

Mâselen, elektrovoz jasaytın keybîr jûmısşılar qazîr kez kelgen  ekonomisten, qarjıgerden artıq tabıs tabadı. Kâsîbi tâjîribege ie bîlîktî jûmısşı kez kelgen qarjıgerden jaqsı ömîr süre aladı. Sonı jûrt âlî tüsînbey jür.

Degenmen, qazaqstandıqtar tehnikalıq bîlîmnîñ mañızdılığın barğan sayın tüsînîp keledî. Men Atırauğa barğanda «Teñîzşevroyl» kompaniyası mamandar dayarlaytın oqu ornın salıp jattı. Oğan Almatı men Astananıñ universitetterînîñ tülekterî oquğa keldî. Onda bîr jıldıñ îşînde ken orındarı üşîn injenerler dayarlanıp şığadı. Bûrınğı zañgerler, buhgalterler qayta dayarlıqtan ötîp, injener mamandığın aladı.

Men jastarğa eşqaşan jûmısşı mamandığınan qaşpauğa keñes beremîn.

 

Aida Boranbay, «31 arna»:   

– Endî, rûqsat bolsa, jeke özîñîzge qatıstı sûraqtar qoysaq. Sîz mahabbat ûğımın qalay tüsînesîz?

– Mahabbat degen – öte ülken, auqımdı ûğım. Mahabbatsız ömîr süru, âsîrese, şığarma tudıru degen mümkîn emes nârse.

Keyde men 23 jılda qanday qiın kezderdî bastan ötkîzgenîmîzdî eske alamın. Keñes Odağı küyredî, düken sörelerî bosap qaldı. Jalaqı men  zeynetaqı keşîktîrîlîp berîldî. Üyden maşinamen şıqqanımda tura asfalt üstînde âjeyler otıratın. Âr jolı kölîkten şığıp, solarmen jartı sağattay âñgîmelesetîn edîm. El îşînde mıñdağan sapar bolıp, mıñdağan miting ötîp jattı. Öz Ükîmetîmîz, öz politsiyamız, îşkî âskerîmîz, armiyamız, mektepterîmîz, Konstitutsiyamız bolğan joq. Sonıñ barlığın özîmîz jasap, özge elderdîñ konstitutsiyaların zerttep, Qazaqstanğa layıq nûsqaların tañdau kerek boldı.  

Odan soñ Oñtüstîk-Şığıs Aziyada dağdarıs boldı. Bîz qazîr mûnaydıñ bağası tömendîgîn aytıp jatırmız, 1998 jılı onıñ barrelî 10 dollar bolatın.

Bîz sol qiındıqtıñ bârîn eñserdîk, osınday quattı eldî qûrdıq. Sonıñ barlığı menîñ jan-jüregîm arqılı öttî. Eñ âuelî mağan ata-anamnan berîlgen îşkî quat, sosın, ârine, elge degen mahabbat kömektestî.

 

– Prezident mırza, kîtaptı köp oqu kerek dep, onıñ mañızdılığın aytıp ötken edîñîz. Soñğı kezderî qanday jazuşılardıñ tuındısın oqıdıñız? Qaysısı Sîzge ûnadı?

– Bîzdîñ bala kezîmîzde auıl mektebînde kîtap az boldı. Bîz kîşkentay kîtaphanadağı barlıq kîtaptı oqıp şıqtıq. Qazîr kîtap degen köp, qaysısın tañdap oqırıñdı bîlmeysîñ. Negîzînen, men düniedegî qazîrgî jağday men ekonomika jönîndegî ekonomika mamandarınıñ kîtaptarın jîbermey oqimın.

Jak Attali degen men tanitın frantsuz jazuşısınıñ bolaşaqta ne bolatını turalı «Bolaşaqtıñ qısqaşa tarihı» degen kîtabın oqıp şıqtım. Özî ekonomist, Europa qayta qûru jâne damu bankînîñ bûrınğı prezidentî. Onda 25, 30, 50 jıldan soñ ne bolatını turalı jazılğan.

Qazîrgî uaqıtta ğılım men bîlîmnîñ örkendegenî sonşa, ömîrdîñ özî basqaşa boladı. Sonday jayttardı men bîlîp otıruım kerek qoy. Sondıqtan kîtaptı köp oqimın. Odan keyîn basqa elderdîñ bûrınğı prezidentterînîñ biografiyasına köbîrek üñîlemîn. Sebebî, sonıñ îşînen bîzge kerektî nârselerdî aluğa boladı.

Keyde men Golldîñ, Çerçildîñ ömîrbayanı, Atatürîktîñ îsterî, Türkiyanıñ qûrılğan kezeñî, Singapurda Li Kuan İudıñ qalay memleket qûrğanı jönîndegî kîtaptarğa qayta oralıp otıramın.

Jaqında bîr kezdesken kezde Âbdîjâmîl Nûrpeyîsov aytqan Smağûl Elubaevtıñ kîtabın oqıdım. Onıñ özînîñ «Soñğı parız» degen kîtabı bar, onı da oqıp şıqtım. Menîñşe, öte jaqsı roman. Kîtap oqu kerek, sonı âsîrese balalar tüsînse eken deymîn.

Men qazaqstandıqtarğa, âsîrese jastarğa tağı ta aytamın: kîtap oqıñızdar! Bügînde ûlttıñ bâsekege qabîlettîlîgî onıñ bîlîm deñgeyîne baylanıstı. Kîtap adamdı jan-jaqtı damıtadı, oy-öresîn keñeytedî.

 

Yaroslav Krasienko, «KTK» telearnası:

– Eñbek jâne oğan özîñdî arnau turalı sûraqqa oralğım kelîp otır. Men Sîzdîñ biılğı eñbek künderîñîzdî  şolıp şıqtım. Söytîp, Sîz bâlkîm tîptî oylanıp ta körmegen qızıqtı statistikağa kezîktîm. Sîz biıl ârîptesterîñîzben 40-tan astam kezdesu ötkîzîp ülgerîpsîz. Ârtürlî saparlar, âue jolımen ûşu saparları arqılı Sîz 120 mıñ şaqırım –üş ekvatordıñ ûzındığımen bîrdey bolatın jol jürîp şığıpsız. Eger âue jolı arqılı ûşqan uaqıtıñızdı eseptesek, Sîz aspanda tura bîr apta uaqıt ötkîzîpsîz. Mûnday tığız keste boyınşa jûmıs îsteuge qalay şamañız jetedî?

– Prezidenttîñ jûmısı özîñdî oğan tolıq arnaudı talap etedî. Sondıqtan densaulığında barın salıp jûmıs îsteuge kedergî bolatın kînâratı bar adam qızmet ornın bosatuğa tiîs. Öytkenî bûl – memleket üşîn ziyan. Eñ aldımen, özderîñîz tüsînîp otırğanday, ata-anañnan berîlgen mıqtı densaulığıñ boluı kerek. Ata-anam mağan tekpen berîlgen mıqtı densaulıq sıyladı. Men tauda östîm, bala kezîmnen köp jügîretînmîn. Bâlkîm, sol menî şınıqtırğan bolar. Uaqıt öte kele sportqa qûmarttım jâne öz ömîrîmdî onsız elestete almaymın. 

Sporttıñ türînen jaqsı köretînderîm – tau şañğısı, ülken tennis, golf, atqa mînu. Qazîr sporttıñ bûl türlerîne qûmar adamdar barğan sayın köbeyîp keledî. Olarğa özîm ülgî körsetîp, qızıqtıra alğanım üşîn quanamın. Jalpı, jastardıñ sportqa ûmtılısı bolğanı jaqsı, bûl âdet adam boyında ömîr boyı qalıp qoyadı. Özîñdî ârdayım babıñda ûstau kerek. Men şaruağa beyîm qarapayım otbasınan şığıp, keyîn metallurg bolğan jîgîtpîn. Menî osı jağday târbielep, şınıqtırdı. 

 

Mayya Bekbaeva, «7 arna»:

– Jûmıs kesteñîzdîñ tığızdığına qaramastan uaqıt tapqanıñız üşîn barşa ârîptesterîmnîñ atınan Sîzge alğıs aytqım keledî. Sîzdî kele jatqan Jaña jılmen qûttıqtaymın. Mıqtı densaulıq tîleymîn. 

– Rahmet Sîzge. Jaña jıl jaqındap qaldı. Bûl merekege baylanıstı balalar da, eresekter de ârdayım jaqsılıq, igîlîk kütetîn bolğandıqtan bârînîñ köñîl-küyî jarqın. Eger âr atqan tañmen bîrge bügîn bîr jaqsılıq boladı dep oylap oyansañ, mîndettî türde orındaladı dep jatadı. Barşa jûrttı Jaña jılmen qûttıqtauğa menîñ mümkîndîgîm bar, al sîzderdîñ bârîñîzge zor tabıs tîleymîn!

date22.12.2014readCount5270printBasıp şığaru