Sünnetpen emdelu joldarı

Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) meditsinası nemese islam meditsinası – sünnet amalımen emdelu, yağni ardaqtı payğambarımız  Mûhammedten (s.ğ.s) jetken Qûran ayattarı nemese hadisterîne süyene otırıp em qabıldau.

Sahabalardıñ dertten sauığu jayında qoyğan saualdarına Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) qaytarğan jauabı emdeluge jatadı. İslam meditsinası adam ömîrîndegî tâni qajettîlîkterîne qatıstı tamaq, susın îşu, meken etu orını, otau qûruı t.s.s. qamtidı. Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) körsetîp ketken emdeluge baylanıstı mâseleler, meditsinalıq tâjîribenî jüzege asıru, islam közqarası tûrğısınan  dârîgerlerdîñ jauapkerşîlîgî sekîldî özîndîk zañnamalardı qamtidı.

Hadis îlîmîn meñgergen ğalımdar «Meditsina bölîmî» attı bölek taraudı qûrap, onda islam meditsinasına baylanıstı aytılğan Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) pîkîrlerîn engîzgen. Alğaş ret «al-Muvata» attı hadister jinağın imam Mâlîk qûrastırğan edî. Bûl eñbektîñ jalğasın İmam Mâlîktîñ îzîmen imam âl-Bûhari onan soñ imam Muslim jâne basqa da hadis jinaqtauşı ğalımdar tolıqtırdı.

Tarihşılardıñ payımdauınşa, Âli ar-Riza ibn Musa âl-Kazim atta ğalım Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) meditsinası jayında arnayı kîtap şığarğan. Âl-Kazimnîñ bûl eñbegî qısqaşa traktattardan (şarttı) qûralğan.

Mûnıñ artınşa «Payğambarlıq meditsina» attı kîtap jazıldı, onıñ avtorı âl-Mâlik ibn Habib al-Andulusi  boldı. Ol fakih, muhaddis bolğan, osı îlîmderîn qûrmet tûtqan bûqara onı alim Andalusi dep atap ketken. Ayta ketetîn jayt, alğaş ret Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) meditsinası boyınşa hadister jâne  bölîmderge jinaqtalğan hadister osı kîtapta bayandaladı.

Al, islam şariğatımen, payğambar ösietîmen amal qılıp, mûsılmanşa emdeu tâsîlderîn eñ alğaş îske asırğan Abdul-Latif al-Bagdadi  attı ğalım. Ol fikh pen grammatika salasınıñ tereñ bîlgîrî. Ğalımnıñ artınan «At-Tibu min al-Kitabieva as-Sunnati» («Qûran men Sünnet negîzîndegî meditsina») attı qûndı mûra qaldı.

Sonday-aq, tarihtan mâlîm, payğambarımızdıñ (s.ğ.s) meditsinası turalı İbn Sina, Abu Nuaym, al-Asbahani, at-Tayfaşi, al-Kamil ibn Tarhan jâne t.b. ğalımdar  qûndı derekter qaldırğan.

İslam meditsinası salasında mazmûnı jağınan tereñ ârî kölemdî eñbekterdîñ köş basında İmam hafiz Djalaluddin as-Suiutidıñ «Al-manhadj as-saviv al-manhali ar-ravi fi at-tibi an-nabaviy» kîtabı tûr.  Djalaluddin as-Suiuti hadis ğılımında habarı  mol, meditsina taqırıbında köp îzdengen ğalımdardıñ bîrî ârî bîregeyî.

Qanday da bîr auru-sırqattan Alla Tağala rûqsat etken amaldarmen onıñ emîn, şipasın îzdeu kerektîgî jaylı ardaqtı payğambarımızdıñ hadisterînde köptep aytıladı. Bûhariden jetken hadiste payğambarımız bılay deydî: «Alla Tağala bîrde-bîr aurudı şipasız bermeydî». «Âr sırqattıñ emî bar jâne de eger dârî sırqattıñ şipasın berse, ol Allaĥtıñ qalauımen bolğandıqtan» ( Muslim). Al, Abu Saida al-Hudriden kelgen riuayatta Allaĥ elşîsî (s.ğ.s) bılay degen: «Allaĥ Tağala bîrde-bîr aurudı şipasız bermegen, ölîmnen basqasınıñ emîn tek zertteuşî bîledî, onı nadan adam bîlmeydî» (imam İbn Madja).

Bûl hadisterden bîz emdeluge niet etudîñ mañızdılığın bayqaymız. Alla Tağala dârînî sırqattan jazılu üşîn jaratqan. Alla elşîsînîñ (s.ğ.s) «Onıñ emîn tek zertteuşî bîledî, onı nadan adam bîlmeydî» degen sözîne islam dârîgerlerîn ğılımi zertteuler jürgîzîp, bûrın emîn tappağan aurulardıñ şipasın îzdeuge şaqırğan.

Alla Tağala özî tolığımen eşbîr kemşîlîksîz tüsîrgen İslam dînî adamnıñ ömîrî men densaulığın saqtap, qos dünienîñ baqıtına keneluîne ğana qızmet etedî.  

İslam dînî bes şarttı saqtauğa kepîldîk beredî:

- Dîn
- Tân men jan dünie
- Abıroy
- Dünie-mülîk
- Sana 

Bes şarttıñ üşeuî densaulıqpen (tân, abıroy, sana) baylanıstı. İslam meditsinası adamnıñ tânîn dertke ûşırau qauîpînen saqtaydı. 

Mâşĥür ğûlama İmam aş-Şafii: «Qoğamğa ekî türlî kategoriyadağı adamdar qajet: ğalımdar - dîndî saqtau üşîn, dârîgerler – olardıñ tânîn (densaulıq) saqtau üşîn». Sonday-aq «Men halal (rûqsat etîlgen) men haram (tıyım salınğan) jâne meditsina bîlîmînen basqa ğılımdı bîlmeymîn» deydî.

Payğambarımız (s.ğ.s) ben onıñ qadîrlî janûyası, âyelderî jâne sahabalar ârdayım dertke şipa îzdegen, emdelu joldarın qarastırıp, âreket qılğan. Ol sol uaqıttağı ataqtı, qûramı paydalı bop sanalğan nârsenî emdelu âdîsîne qoldanudı keñes etken, aqırında ğalımdar onı qûptadı.  

Bal

Alla Tağalanıñ emdelu üşîn jaratqan dârîsînîñ bîrî – bal. Qûranda bılay aytıladı : 

«(Mûhammed Ğ.S.) Rabbıñ, arağa: «Taulardan, ağaştardan jâne lapastardan ûyalar jasap al!», dep nûsqadı. (Jaratılıs qabîlet berdî.)

«Sonsoñ âr türlî ösîmdîkten jede Rabbıñnıñ qolaylastırğan jolına tüs!» Aranıñ qarındarınan türlî-tüste bal şıgadı. Onda adam balası üşîn şipa bar. Şınında mûnda da oylaytın qauım üşîn âlbette ğibrat bar» (16: 68-69).

Bal – qantamırlar jüyesîn, as qorıtu, demîkpe, asqazannıñ oyıq jarası siyaqtı aurulardan sauıqtandırıp, immunitettî köteredî. 

Qara tmin

Sonday-aq Payğambarımız (s.ğ.s) em qabıldağan kezde qara tmin dânegîn qoldanudıñ paydalı ekendîgîn aytqan. 1959 jılı halıqaralıq universitetterde 200-den astam zertteu jûmıstarı jürgîzîledî. Tañday qaqtırarlıq tâjîribe nâtijelerî maqala, bayandama türînde ârtürlî BAQ salalarında jariyalandı. Osılayşa, ğılım tolığımen qara tminnıñ adamzat ömîrînde öte mañızdı ekenîn dâleldedî. Alayda, onı osıdan 14 ğasır bûrın Payğambarımız Mûhammed (s.ğ.s): «Qara tminmen emdelîñder, ol ölîmnen basqa barlıq derttîñ şipası!» dep, şipasın aytıp ketkenî mûsılman âlemîne ayan (al-Bûhari men Muslim riuayat etken). 

Zâytün mayı

Alla elşîsînîñ (s.ğ.s) sözîn jetkîzuşî Said al-Ansari bılay deydî: «Zâytün mayın jeñder, onı denege jağıñdar, ol qasiettî ağaş» (at-Tirmizi men ibn Madja riuayat etken).

Zâytün mayı jürek qan tamırlarınıñ auruın aldın ala bîldîrîp, qannıñ qoiulanuına jol bermey, qan tamırlarınıñ jüruîn tezdetîp,  sonımen qatar, qan qısımı köterîlgen kezde onı tüsîruge septîgîn tigîzîp, semîrudîñ aldın aladı. Zâytün mayın halıqtıñ basım köpşîlîgî köp qoldanatın elde semîru payızı tömen. Zâytün mayı ağzadağı bos radikaldardıñ sanın azaytıp, rak auruına jol bermeude bastı röl atqaradı. 

Sarımsaq

Bîr künî Alla elşîsî (s.ğ.s) Âli ibn Âbu Tâlîbke: «Sarımsaqtı je, men perîştelermen aralaspağanda jeytîn edîm» degen. Sarımsaqtıñ şipalı ekenînde eş talas joq. Sarımsaqtı jegen soñ özîne tân qolaysız iîs siyaqtı kemşîlîgî bolsa da, ol bakteriyağa qarsı, dîñgene auruına şipa, sonday-aq qıltamırlardı nığaytudağı öte tiîmdî tabiği âdîs, ârî ağzanı öte jaqsı beyîmdeydî. 

Balıq

Alla Tağala bîzdîñ nazarımızdı osı ğûmırdıñ igîlîgîne audaradı (mağınası):

«Sender jas etpen qorektensîn dep, Ol – teñîzdî senderge bağındırdı».

Payğambarımız (s.ğ.s): «Jânnattıñ eñ bîrînşî tağamı kittîñ bauırınıñ eñ jaqsı bölîgî» dep aytqan.

Balıq mayınıñ paydası turalı bûrın amerikandıq jâne europalıq ğalımdarımen dâleldengen. Sonımen qatar, ğalımdar balıq mayında  jartılay qanıqpağan maylı Omega 3 qışqılınıñ jürek pen qan tamırlarınıñ aurularına paydalı ekenîn anıqtağan. 

Qûrma

Payğambarımız (s.ğ.s): «Kîm tañerteñ jetî qûrma jese, ol künî oğan u da, dualauşılıq ta ziyan keltîre almaydı» degen. Ğalımdar qûrmanıñ jaña erekşelîkterî bûl jidektî azıqtıñ tañdaulı türî emes, ol bîrqatar aurulardıñ şipası ekendîgîne ğılımi tûrğıda köz jetkîzgen. 

Senna

‘Abdallı bin Ummi Harama Payğambarımız (s.ğ.s): «Senderge sennanı qoldanğan jön, öytkenî ol udan basqa barlıq dertten şipa». «Ol qanday u?» - dep odan sûradı. «Ölîm», - dep olarğa jauap qattı (İbn Madjidıñ jinağı). 

Aloe

Payğambarımız (s.ğ.s) aloenî emdeu üşîn qoldanudı buyırıp, âsîrese, köz auruına da şipalı ekenîn ayttı. Aloedan jasalğan dârî-dârîmektî îş auruları – gastrit, asqazan oyıq jarası jâne ûltabar, îş qatu kezînde paydalanıladı. Aloe şırının jazılmaytın jara, oyıq jara, küyîk, terînîñ sâuleden zaqımdanuı siyaqtı terî auruların emdeu üşîn qoldanadı.

Zîmbîr

Zîmbîr – paydalı zattardıñ qaynar közî. Zîmbîrdîñ qûramında felandrin, tsineol (evkaliptol), efir mayları, tsitral, borneol, gingerol (zîmbîrdîñ tamırında boladı), kamfin sekîldî ağzağa paydalı komponentter men qosa, mañızdı aminoqışqıldar: leyzin, fenilanin, metionin jâne t.b. zattar bar.

Densaulıq – bağa jetpes baylıq, adam üşîn asıl zat. Adam ömîrînîñ mân-mañızı da tânnîñ saulığı men ruhtıñ tınıştığı ekenîn eskersek, âr adam balası öz densaulığına jîtî köñîl böluî kerek. Bûl turasında şariğatımız «Densaulıq – amanat» dep ekî auız sözben tüyîndeydî. Bûl ömîr – sîz benen bîzge berîlgen amanat. Dana halqımızdıñ«Bîrînşî baylıq – densaulıq», «Tânî saudıñ – janı sau» degen oy oramdarı adam densaulığın kütude tereñ târbielîk mañızın âlî künge deyîn joyğan joq. «Auırıp em îzdegenşe,auırmaytın jol îzde» degen baba ösietîn keler ûrpaqtıñ sanasına sîñîrîp, olardıñ öz densaulığına degen jauapkerşîlîktî qalıptastıru barşamızdıñ borışımız bolıp qala bermek. 

Gülşat ABENOVA
date26.11.2014readCount14459printBasıp şığaru