Dîni senîmge dâlel sözder
Діни сенімге дәлел сөздер

Qazaq halqınıñ maqal-mâtelderînen, el auzında jürgen söz oralımdarı men öleñ şumaqtarınan imani ûğımdar men ûstanımdardıñ jarqın mısaldarın taba alamız. Mûnıñ özî Alaş jûrtınıñ salt-sanasınıñ, aqıl-oyınıñ asıl dînnen ajıramağandığın körsetedî. Sözîmîz dâleldî bolu üşîn dîni mâtînderdî, naqıl sözderdî mân-mağınası jağınan olarmen bîrdey nemese ûqsas el arasında keñ tarağan maqal-mâteldermen, söz oralımdarmen salıstıra ûsınıp otırmız. Ûlttıñ ûtqır oylau jüyesînde oyıp tûrıp orın alatın osı aytılımdar dâstürlî qazaq mâdenietînîñ İslam dînîmen bîte qaynasıp jatqandığın ayğaqtaydı. Salt-sananıñ şınayı senîmmen sabaqtasıp jatqandığın bîldîredî.

«كُلُّ كَلَامٍ أَوْ أَمْرٍ ذِي بَالٍ لَا يُفْتَحُ بِذِكْرِ اللهِ فَهُوَ أَبْتَرُ».

Hadis: «Allanıñ atımen bastalmağan ârbîr mañızdı söz ben îs şolaq»[1].
Qazaq mâtelî: «Sözdîñ bası bîsmîllâ, bîsmîllâsîz îs qılma».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعَالَمِينَ﴾

Qûran Kârîmde: «Maqtau-madaq âlemderdîñ Rabbısı Allağa tân»[2].
Qazaq maqal-mâtelderî: «Maqtauğa Alla ğana layıq»; «Kîrsîz – ay, mînsîz – bîr Qûday»; «Ey, aytaşı, Allanı ayt».

«اِتَّقِ اللهَ حَيْثُمَا كُنْتَ».

Hadiste: «Qayda bolsañ da Alladan qorıq»[3].
Qazaq maqal-mâtelderî: «Halıqtan ûyal, Qûdaydan qorıq»; «Qûdaydan qorıqpağannan qorıq»; «Qorquğa Qûday ğana layıq».

«إِذَا سَأَلْتَ فَاسْأَلِ اللهَ، وَإِذَا اسْتَعَنْتَ فَاسْتَعِنْ بِاللهِ».

Hadiste:  «Bîrdeñe sûrasañ, Alladan sûra. Jârdem tîleseñ, Alladan tîle»[4].
Qazaq maqal-mâtelderî: «Alladan sûrağannıñ ekî büyîrî şığadı, adamnan sûrağannıñ ekî közî şığadı»; «Allağa siınğan qûstay ûşadı, adamğa siınğan mûrttay ûşadı».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَمَا تَشَاءُونَ إِلا أَنْ يَشَاءَ اللَّهُ رَبُّ الْعَالَمِينَ﴾

Qûran Kârîmde: «Âlemderdîñ Rabbısı Alla qalamasa, qalay almaysıñdar»[5].
Qazaq maqalı: «Adamnıñ degenî bolmaydı, Allanıñ degenî boladı. 

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿لَيْسَ كَمِثْلِهِ شَيْءٌ وَهُوَ السَّمِيعُ الْبَصِيرُ﴾

Qûran Kârîmde: «Oğan (Allağa) ûqsas eşteñe joq! Ârî Ol – Estuşî ĥâm Köruşî!» (Şura, 11).

«كَانَ اللَّهُ وَلَمْ يَكُنْ شَيْءٌ غَيْرُهُ».

Hadiste: «Alla boldı, Odan basqa eşteñe de bolğan joq»[6].
Qazaq öleñderî:

Mâşĥür Jüsîp ilâĥi sipattar turalı bılay degen:

Ol – Alla jism, jauĥar, ğariz emes,
Bolarğa basqa basqa bölektenbes.
Allanı eş nârsege ûqsatuğa,
Eş nârse Oğan ûqsap jönî kelmes.
Bar Qûday kökte de emes, jerde de emes,
Mekenîn bîr Allanıñ eşkîm bîlmes.
Sipatı segîz bolğan, bîrî – kâlâm,
Söyleydî qûdîretîmen Alla Tağalam
Söyleuî bîzdey tîlmen, jaqpen emes,
Tîl, jaqqa mûqtaj emes sekîldî adam
Aldı-artı, astı-üstî, oñ-solı joq,
Auız, mûrın,ayaq, bas, köz, qolı joq.
Eş nârsege ûqsamaydı Ol ĥâm eş nârse de,
Kîtaptıñ aytqanınan oylama köp.
Danışpan Abay Qûnanbayûlı qazaqqa ortaq mûsılmanşılıq tanımdı bılay jetkîzedî:
Meken bergen, halıq qılğan Ol – lâ mâkân,
Tüp İesîn köksemey bola ma eken?
Jâne Oğan qaytpaqsıñ, onı oylamay,
Özge maqsat aqılğa tola ma eken?

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَمَا تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلا يَعْلَمُهَا﴾

Qûran Kârîmde: «...Qanday da bîr japıraq jerge tüspesîn, (Alla) onı da bîledî...»[7]
Qazaq maqalı: «Qûdaysız quray sınbas»; «Tağdır – Tâñîr îsî».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ مَاذَا تَكْسِبُ غَدًا وَمَا تَدْرِي نَفْسٌ بِأَيِّ أَرْضٍ تَمُوتُ﴾ 

Qûran Kârîmde: «Eşbîr jan erteñ ne îsteytînîn bîlmeydî, eşbîr jan qaşan öletînîn bîlmeydî»[8].
Qazaq maqal-mâtelderî: «Aldağını Alla bîledî»; «Erteñ ne boların eşkîm bîlmeydî»; «Ölîm aytıp kelmeydî».

«رُفِعَتِ الأَقْلَامُ وَجَفَّتِ الصُّحُفُ».

Hadiste:  «Qalamdar köterîldî, paraqtar keuîp kettî (yağni tağdır taqtasına bârî jazıldı)»[9].
Qazaq maqal-mâtelî: «Quğan jetpes, bûyırtqan ketpes»; «Tağdırdan qaşıp qûtıla almaysıñ».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ﴾

Qûran Kârîmde: «...Allanıñ rahımınan küder üzbeñder.[10]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Ümîtsîz – şaytan»; «Künîne toqsan pâle körseñ-dağı, Sonda da küder üzbe bîr Alladan»; «Tâñîr îsînen tüñîlu – küpîrlîk».

«الْجَّنَّةُ تَحْتَ أَقْدَامِ الأُمَّهَاتِ».

Hadiste:  «Jûmaq – analardıñ ayaqtarınıñ astında»[11].
Qazaq maqalı: «Jûmaq – ananıñ ayağınıñ astında».

»رِضَى الرَّبِّ فِي رِضَى الْوَالِدِ وَسَخَطُ الرَّبِّ فِي سَخَطِ الْوَالِدِ«.

Hadiste:  «Allanıñ razılığı ata-ananıñ razılığında, Allanıñ aşuı ata-ananıñ aşuında»[12].
Qazaq maqalı: «Ata-ana razı bolmay, Alla razı bolmas».

«طَلَبُ العِلْمِ فَرِيْضَةٌ عَلَىْ كُلِّ مُسْلِمٍ وَمُسْلِمَةٍ».

Hadiste: «Bîlîm îzdenu ârbîr mûsılman er men mûsılman âyelge parız».[13]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Oqusız bîlîm joq, bîlîmsîz künîñ joq»; «Aqıl – tozbaytın ton, bîlîm – tausılmaytın ken»; «Bîlektî bîrdî jığadı, bîlîmdî mıñdı jığadı»; «Bîlîm tappay maqtanba, öner tappay baptanba»; «Aqıl azbaydı, bîlîm tozbaydı».

«اُطْلُبُواْ الْعِلْمَ مِنَ الْمَهْدِ إِلَى اللَّحْدِ».

Riuayatta: «Bîlîmdî besîkten tabıtqa deyîn îzdeñder».
Qazaq maqal-mâtelderî: «Bîlîmdî tal besîkten, jer besîkke deyîn îzdeñder»; «Jüz jıl ömîr sür, jüz jıl üyren».

«اللَّهُمَّ إِنِّي أَعُوذُ بِكَ مِنْ عِلْمٍ لَا يَنْفَعُ».

Hadiste: «Ua, Alla! Özîñmen paydasız bîlîmnen saqtanamın»[14].

قَالَ عَبْدُ اللهِ بْنِ الْمُعْتَزِّ: «عِلْمٌ بِلاَ عَمَلٍ كَشَجَرَةٍ بِلاَ ثَمَرٍ».

Naqıl söz: «Amalsız bîlîm – jemîssîz ağaş»[15].
Qazaq maqalı: «Eñbegî joq ğalım – ıstığı joq jalın». 

«العِلْمُ نُورٌ وَالْجَهْلُ ظَلاَمٌ».

Naqıl söz: «Bîlîm – nûr, nadandıq – qarañğılıq».
Qazaq maqalı: «Bîlîmdîge dünie jarıq, bîlîmsîzdîñ künî kârîp»; «Bîlîm – gauĥar, bağası joq, nadandıq – kesel, dauası joq».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَمَا يَذَّكَّرُ إِلا أُولُو الألْبَابِ﴾ 

Qûran Kârîmde: «(Ayattardan) aqıl ielerî ğana ügît aladı»[16].

«مَا اكْتَسَبَ رَجُلٌ مَا اكْتَسَبَ مِثْلَ فَضْلِ عَقْلٍ يَهْدِي صَاحِبَهُ إِلَى هُدًى، وَيَرُدُّهُ عَنْ رَدًى، وَمَا تَمَّ إِيمَانُ عَبْدٍ وَلا اسْتَقَامَ دِينُهُ حَتَّى يَكْمُلَ عَقْلُهُ».

Hadiste: «Adam dâl aqıldan asqan artıqşılıqqa ie bolğan emes. Aqıl iesîn tura jolğa saladı, jamandıqtan qaytaradı. Aqılı kemeldenbeyînşe pendenîñ imanı tolıqpaydı, dînî tüzelmeydî».[17]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Aqılmen altın tabılar, altınmen aqıl tabılmas»; «Aqıl – adam körîgî, sabır – aqıl serîgî»; «Aqıl azbaydı, âdîldîk tozbaydı»; «Aqıl aynımas, altın şîrîmes»; «Aqıldınıñ sözî – dariyanıñ özî»; «Aqıl – altın sandıq, adamına qaray aşılar»; «Aqıl köpke jetkîzedî, öner kökke jetkîzedî».

«الْكَلِمَةُ الْحِكْمَةُ ضَالَّةُ الْمُؤْمِنِ فَحَيْثُ وَجَدَهَا فَهُوَ أَحَقُّ بِهَا».

Hadiste: «Danalıq söz mümînnîñ joğaltqanı, eger tapsa, onı aluğa basqadan görî haqılı»[18].
Qazaq mâtelderî: «Bîlîmdîden şıqqan söz – talaptığa bolsın kez»; «Naqıl söz – nietî aqqa jaqın söz».

«إنَّ مِنَ البَيَانِ لَسِحْرًا».

Hadiste: «Sözdîñ siqırlı küşî bar»[19].
Qazaq maqal-mâtelderî:  «Öner aldı – qızıl tîl»; «Auzı qûlıp sandıqtı tîs aşpasa, tîl aşadı»; «Tîl tas jaradı, tas jarmasa, bas jaradı»; «Aqınnıñ tîlî qılıştan ötkîr».

«لِكُلِّ مَقَامٍ مَقَالٌ».

Hadiste: «Ârbîr maqamnıñ, orınnıñ öz sözî bar».[20]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Orındı aytılğan söz ornına qağılğan şegedey»; «Söz jüyesîn tapsa, mal iesîn tabar»; «Söz tapqanğa qolqa joq».

قَالَ عَلِيٌّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ: «خَيْرُ الْكَلاَمِ مَا قَلَّ وَدَلَّ».

Naqıl söz:  «Sözdîñ qayırlısı – az ârî saz bolğanı». Âli ibn Âbu Talib (r.a.) aytqan.
Qazaq maqal-mâtelî: «Köp söz ûtpaydı, döp söz ûtadı»; «Köp söz – kümîs, az söz – altın».

«إِذَا دَخَلْتَ عَلَى أَهْلِكَ فَسَلِّمْ، يَكُونُ بَرَكَةً عَلَيْكَ وَعَلَى أَهْلِكَ».

Hadiste: «Otbasıña kîrgen kezde olarğa sâlem ber. Ol özîñe de, otbasıña da bereke âkeledî»[21].
Qazaq mâtelderî: «Sâlem sözdîñ – anası»; «Sâlem beru – sünnet, qaytaru – mîndet».

«مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيَقُلْ خَيْرًا أَوْ لِيَصْمُتْ».

Hadiste: «Kîmde-kîm Allağa, aqıret künîne iman keltîrgen bolsa, jaqsı söz söylesîn, ne ündemesîn».[22]
Qazaq maqaldarı: «Baylauı joq şeşennen, ündemegen estî artıq, bâyge almağan jüyrîkten, belî juan bestî artıq»; «Jaqsı bayqap söyler, jaman şayqap söyler».

«مَنْ كَثُرَ كَلامُهُ كَثُرَ سَقْطُهُ».

Naqıl: «Sözî köbeygennîñ qatelîgî köbeyedî». Omar ibn Hattabtıñ (r.a.) sözî.
Qazaq maqaldarı: «Kîsî qızıl tîlden öledî, tülkî qızıl jünnen öledî»; «Mal basınan baylanadı, adam tîlînen baylanadı»; «Aytpas jerde tîlîñ tart».

«مَنْ صَمَتَ نَجَا».

Hadiste: «Kîm ündemese, qûtıladı».[23]
Qazaq maqalı: «Ündemegen üydey bâleden qûtıladı».

«أَكْثَرُ خَطَايَا ابْنُ آدَمَ مِنْ لِسَانِهِ».

Hadiste: «Adam balasınıñ qatelîkterînîñ köbîsî  – tîlînen»[24]
Qazaq maqaldarı: «Basqa bâle – tîlden»; «Adam köñîlînen azadı, tîlînen jazadı»;

«أَفْضَلُ الْجِهَادِ كَلِمَةُ عَدْلٍ عندَ سلْطَانٍ جائِرٍ».

Hadiste: «Jiĥadtıñ eñ abzalı qatıgez sûltannıñ aldında âdîl söz aytu».[25]
Qazaq maqaldarı: «Ala söylep ûlıqqa jaqqanşa, adal söylep halıqqa jaq».

«قُلِ الْحَقَّ لَوْ كَانَ مُرًّا».

Hadiste: «Aŝı bolsa da haqtı ayt».[26]
Qazaq maqalı: «Aŝı bolsa da şındıqtı ayt».

«لَيْسَ الْخَبَرُ كَالْمُعَايَنَةِ».

Hadis: «Estîgen habar közben körgendey bolmaydı»[27].
Qazaq maqaldarı: «Közben körgen şındıq, qûlaqpen estîgen ötîrîk»; «Mıñ estîgennen bîr körgen artıq».

«بَيْنَ الصِّدْقِ وَالْكَذِبِ أَرْبَعُ أَصَابِعَ».

Âli ibn Âbu Talibten (r.a.) jetken riuayatta: «Şındıq pen ötîrîktîñ arası tört sausaq».
Qazaq mâtelî: «Ötîrîk pen şındıqtıñ arası tört elî».

«الرَّجُلُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ».

Hadiste: «Ârbîr adam joldasınıñ dînînde boladı»[28].
Qazaq maqaldarı: «Erî jîgît joldasımen tanıladı»; «Ağaş tamırımen mıqtı, adam dos-jarımen mıqtı».

«الْتَمِسُوا الرَّفِيقَ قَبْلَ الطَّرِيقَ ، وَالْجَارَ قَبْلَ الدَّارِ».

Hadiste: «Joldan bûrın joldas îzde, üyden bûrın körşî îzde»[29].
Qazaq maqalı: «Jolğa şıqpas bûrın, joldasıñdı sayla, üy salmas bûrın körşîñdî oyla».

«إِنَّمَا مَثَلُ الجَلِيسِ الصَّالحِ والجَلِيسِ السّوءِ كَحَامِلِ الْمِسْكِ وَنَافِخِ الْكِير، فَحَامِلُ الْمِسْكِ إمَّا أنْ يُحْذِيَكَ وَإِمَّا أنْ تَبْتَاعَ مِنْهُ وَإِمَّا أَنْ تَجِدَ مِنْهُ رِيحًا طَيِّبَةً، وَنَافِخُ الكِيرِ إِمَّا أَنْ يُحْرِقَ ثِيَابَكَ وَإِمَّا أَنْ تَجِدَ رِيحًا خَبِيثَةً».

Hadiste: «Jaqsı sûhbattas pen jaman sûhbattastıñ mısalı misk tasuşı men körîk ürleuşînîñ mısalınday. Misk tasuşı ne sağan (âtîrîn) tartu etedî, ne özîñ odan satıp alasıñ, tîptî bolmağanda (qasıñnan ötkende) jağımdı jûpar iîstî sezînesîñ. Al körîk ürleuşî ne kiîmîñdî küydîredî, ne odan jağımsız naşar iîstî sezînesîñ»[30].
Qazaq maqalı: «Jaqsımenen söylesseñ, qûmarıñdı qandırar, jamanmenen söylesseñ, Köñîlîndî qaldırar».

«الرَّجُلُ الصَّالِحُ يَجِيءُ بِالْخَبَرِ الصَّالِحِ، وَالرَّجُلُ السُّوءُ يَجِيءُ بِالْخَبَرِ السُّوءِ».

Hadiste: «İgî kîsî igî habar âkeledî, naşar kîsî jaman habar âkeledî»[31].
Qazaq maqalı: «Jaqsıdan şarapat, jamannan kesapat».

«أُطْلُبُواْ الْخَيْرَ عِنْدَ حِسَانِ الْوُجُوهِ».

Hadiste: «İgîlîktî tüsî igîlerden îzdeñder»[32].
Qazaq mâtelî: «Tüsî igîden tüñîlme».

«الْمُؤْمِنُ مِرْآةُ الْمُؤْمِنِ».

Hadiste: «Mümîn – mümînnîñ aynası»[33].
Qazaq mâtelî: «Mûsılman – mûsılmannıñ aynası».

«زُرْ غُبًّا تَزْدَدْ حُبًّا».

Hadiste: «Az barsañ, ardağıñ artadı»[34].
Qazaq maqaldarı: «Ağayınmen alıstan sıylasqan jön»; «Jiî barsañ, jalıqtırasıñ».

«اللَّهُمَّ بَارِكْ لأُمَّتِي فِي بُكُورِهَا».

Hadiste: «Ua, Alla! Ümbetîmnîñ erte tûrğanına bereke ber!»[35]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Erte tûrğan erkektîñ ırısı artıq, erte tûrğan âyeldîñ bîr îsî artıq»; «Ölîmnen basqanıñ ertesî jaqsı».

«مَا مِنْ يَوْمٍ يُصْبِحُ العِبَادُ فِيهِ إلا مَلَكانِ يَنْزلاَنِ، فَيقُولُ أحَدُهُمَا: اللَّهُمَّ أعْطِ مُنْفِقًا خَلَفًا، وَيَقُولُ الآخَرُ: اللَّهُمَّ أعْطِ مُمْسِكًا تلَفًا».

Hadiste:  «Pendeler aman-sau tûrğan ârbîr künî tañerteñ ekî perîşte tüsedî. Bîrî: «Ua, Alla! Qayır şığarğanğa qarımta ber!» – deydî, al ekînşîsî: «Ua, Alla! Şığarmağanğa şığın ber!» – deydî»[36].
Qazaq maqal-mâtelderî: «Qolı aşıqtıñ jolı aşıq»; «Qayırlı îs adamnan qaytpasa, Qûdaydan qaytadı».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَأَمْرُهُمْ شُورَى بَيْنَهُمْ﴾ 

Alla Tağala bılay deydî: «..Olardıñ (mümînderdîñ) îsterî keñespen bîtedî..»[37].

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَشَاوِرْهُمْ فِي الأمْرِ﴾ 

Alla Tağala bılay deydî: «..(Ua, Mûhammed) Îs turalı olarmen (mümîndermen) keñes..»[38].
Qazaq maqaldarı: «Keñesîp tîkken ton kelte bolmas»; «Keñ kiîm tozbaydı, keñestî el azbaydı»; «Bîr kîsînîkî maqûl, ekî kîsînîkî aqıl».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَأُولِي الأمْرِ مِنْكُمْ﴾

Qûran Kârîmde: «Ua, iman keltîrgender! Allağa boysûnıñdar, Elşîge jâne âmîrşîlerîñe boysûnıñdar!»[39].
Qazaq maqalı: «Târtîpsîz el bolmaydı, târtîpke bağınğan qûl bolmaydı».

«لَيْسَ الْغِنَى عَنْ كَثْرَةِ الْعَرَضِ، وَلَكِنَّ الْغِنَى غِنَي النَّفْسِ».

Hadiste: «Rasında baylıq degenîmîz zattıñ köptîgî emes, baylıq degenîmîz jannıñ baylığı»[40], – degen.
Qazaq mâtelî: «Bastı baylıq – köñîl baylığı».

«الْقَنَاعَةُ مَالٌ لا يَنْفَدُ  وَكَنْزٌ لا يَفْنَى».

Hadiste: «Qanağat tausılmaytın baylıq, joyılmaytın qazına»[41].
Qazaq maqaldarı: «Qanağat – sarqılmas qazına»; «Qanağat qarın toyğızar, qanağatsızdıq jalğız atın soyğızar»; «Azğa qanağat, köpke şükîr».

«الاقْتِصَادُ نِصْفُ الْعَيْشِ».

Hadiste: «Ünemdeu tîrşîlîktîñ jartısı»[42].
Qazaq maqaldarı: «Eseptemegenge bârî tügel»; «Bazarı jaqın bayımas»; «Şaşu oñay, jinau qiın»; «Teñge tiınnan qûraladı».

«فَعَلَيْكُمْ بِالجَمَاعَةِ، فَإنَّمَا يَأْكُلُ الذِّئْبُ مِنَ الغَنَمِ القَاصِيَة».

Hadiste: «Köpşîlîkpen bîrge bolıñdar! Şınında, qasqır da şetke şıqqan qoydı jeydî»[43].
Qazaq maqaldarı: «Bölîngendî börî jeydî»; «Jalğızdıñ şañı şıqpas»; «Jalğız ağaş orman emes»; «Ayırılsañ azarsıñ, qosılsañ ozarsıñ».

«حُبُّكَ الشَّيْءِ يُعْمِي وَيُصِمُّ».

Hadiste: «Bîr nârsenî qattı jaqsı köruîñ (jamandığın) körsetpeydî, estîrpeydî»[44].
Qazaq maqaldarı: «Qarğa balasın appağım der, kîrpî balasın jûmsağım der».

«كُلُّ مَعْرُوفٍ صَدَقَةٌ».

Hadiste: «Ârbîr îzgîlîk sadaqa»[45].
Qazaq maqaldarı: «Jaqsı söz – jarım ırıs».

«تَهَادُواْ تَحَابُّواْ».

Hadiste: «Bîr-bîrîñe sıy berîñder, süyîspenşîlîkterîñ artadı» [46]
Qazaq maqalı: «Oramal ton bolmaydı, jol boladı».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿ إِنَّ مَعَ الْعُسْرِ يُسْرًا﴾ 

Alla Tağala bılay deydî: «Rasında, jeñîldîk qiındıqpen bîrge boladı»[47].
Qazaq maqaldarı: «Er tarıqpay, molıqpaydı»; «Tarşılıq bolmay, keñşîlîk bolmaydı».

«إِنَّ مِنْ خِيَارِكُمْ أَحْسَنُكُمْ أَخْلاَقًا».

Hadiste: «Asılı, senderdîñ eñ qayırlılarıñ – mînez-qûlqı eñ jaqsılarıñ».[48]
Qazaq maqaldarı: «Kîşîpeyîldîlîk – kîsînîñ körkî»; «Kîşîpeyîldîk – kîşîlîk emes, kîsîlîk»; «Âdeptîlîk ar-ûyat – adamdıqtıñ belgîsî, tûrpayı mînez, tağı jat – nadandıqtıñ belgîsî».

«إِنَّ لِكُلِّ دِينٍ خُلُقًا وَإِنَّ خُلُقَ الإِسْلاَمِ اَلْحَيَاءُ».

Hadiste: «Ârbîr dînnîñ özîne tân mînezî bar, İslamnıñ mînezî – ûyattılıq».[49]

«اَلْحَيَاءُ خَيْرٌ كُلُّهُ».

Hadiste: «Ûyattıñ barlığı da qayırlı».[50]
Qazaq maqaldarı: «Ûyat kîmde bolsa, iman sonda»; «Ûyat – imannan»; «Ölîmnen ûyat küştî».

«إِنَّ مِمَّا أَدْرَكَ النَّاسُ مِنْ كَلاَمِ النُّبُوَّةِ الأُولَى: إِذَا لَمْ تَسْتَحِ فَاصْنَعْ مَا شِئْتَ».

Hadiste: «Adamdardıñ alğaşqı payğambarlıqtan ülgergen ülesî «Eger (Qûdaydan) ûyalmasañ, bîlgenîñdî îste» degen (naqıl söz)»[51].
Qazaq maqaldarı: «Ûyalmasañ bîlgenîñdî îste»

«مَا زَادَ اللَّه عَبْدًا بِعَفْوٍ إِلَّا عِزًّا».

Hadiste:  «Alla keşîrîm etken pendenîñ mereyîn asıradı»[52].
Qazaq maqal-mâtelî: «Keşîre bîlu – küştîlîk»; «Aldıña kelse atañnıñ qûnın keş».

«لَيْسَ الشَّدِيدُ مَنْ غَلَبَ النَّاسَ وَلَكِنَّ الشَّدِيدَ مَنْ غَلَبَ نَفْسَهُ».

Hadiste:  «Adamdardı jıqqan küştî emes, öz nâpsîsîn jeñgen küştî»[53].
Qazaq maqal-mâtelî: «Öz nâpsîsîn jeñgen – batır».

«مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ عَرَفَ رَبَّهُ».

Naqıl söz: «Kîm özîn, nâpsîsîn tanısa, Rabbısın tanidı».
Qazaq maqaldarı: «Özîn-özî tanığan Qûdayın tanidı».

«رَحِمَ اللهُ امْرَءًا عَرَفَ قَدَرَهُ».

Naqıl söz: «Öz şamasın bîlgen erge Allanıñ rahımı jausın». Omar ibn Abdulazizdîñ sözî.
Qazaq maqaldarı: «Özîn özî bîlgen er baqıttı, özîn özî bilegen el baqıttı»; «Kötere almaytın qılıştı belîñe baylama»; «Âlîn bîlmegen âlek»; «Ayaz bi âlîñdî bîl, qûmırsqa jolıñdı bîl».

«إِنَّ اللهَ تَجَاوَزَ عَنْ أُمَّتِي الْخَطَأَ وَالنِّسْيَانَ وَمَا اسْتُكْرِهُواْ عَلَيْهِ».

Hadiste: «Aqiqatında, Alla menîñ ümbetîmnen qatelesîp, ûmıtıp, ne mâjbürlîkpen jasağan qatelîkterîn keşîredî»[54].
Qazaq maqaldarı: «Jañılısqanğa jaza joq»; «Adasqannıñ ayıbı joq qaytıp üyîrîn tapqan soñ»; «Jañılmaytın jaq joq, sürînbeytîn tûyaq joq».

«سَيِّدُ الْقَوْمِ خَادِمُهُمْ».

Hadiste: «Qauımnıñ mırzası qızmetşîsî».[55]
Qazaq maqaldarı: «Er azamat belgîsî: tüzde mırza, üyde qûl».

«مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ فَلْيُكْرِمْ ضَيْفَهُ».

Hadiste: «Kîmde-kîm Allağa, aqıret künîne iman keltîrgen bolsa, qonağın qûrmettesîn».[56]
Qazaq maqaldarı: «Qonaqtıñ asın Tâñîrî öteydî»; «Qonaq kelse esîkke, jügîrîp şıq keşîkpe».

«الضِّيَافَةُ ثَلاَثَةُ أَيَّامٍ، وَمَا كَانَ بَعْدَ ذَلِكَ فَهُوَ صَدَقَةٌ عَلَيْهِ».

Hadiste:  «Qonaq etu üş kün, odan asqanı üy iesînîñ sadaqası»[57].
Qazaq maqal-mâtelî: «Qonaq üş künge deyîn qût».

«مَنْ يَهْدِهِ اللَّهُ فَلا مُضِلَّ لَهُ، وَمَنْ يُضْلِلْ فَلا هَادِيَ لَهُ». 

Hadiste: «Alla kîmdî tura jolğa salsa, onı eşkîm adastıra almaydı, kîmdî adastırsa, onı eşkîm tura jolğa salmaydı».[58]
Qazaq mâtelî: «Alla adastırğandı adam tura jolğa sala almas».

 «لَوْ أَنَّكُمْ تَوَكَّلْتُمْ عَلَى اللهِ حَقَّ تَوَكُّلِهِ لَرَزَقَكُمْ كَمَا يَرْزُقُ الطَّيْرَ: تَغْدُو خِمَاصًا، وَتَرُوحُ بِطَانًا».

Hadiste: «Eger Allağa nıq tâuekel etseñder, onda Ol senderge tañerteñ qarındarı qabısıp şığıp, keşke qampayıp qaytatın qûstardı rizıqtandırğanınday rizıq berer edî».[59]
Qazaq maqaldarı: «Tâuekeldî tau jığar»; «Qûdayğa şın sengen qûstay ûşar»; «Uayım tübî – tûñğiıq, batasıñ da ketesîñ, tâuekel tübî – jel qayıq, mînesîñ de ötesîñ»; «Er joldası – tâuekel»; «Alla degen ar bolmas, Alla degen pendeler, eş nârsege zar bolmas»; «Alla dep barsañ, aman kelersîñ».

«أَطْعِمُوا الطَّعَامَ، وَأَفْشُوا السَّلامَ، وَصَلُّوا بِاللَّيْلِ وَالنَّاسُ نِيَامٌ، تَدْخُلُوا الْجَنَّةَ بِسَلامٍ».

Hadiste: «Adamdardı tamaqtandırıñdar, sâlemdî taratıñdar jâne tünde jûrt ûyıqtap jatqanda tâĥâjüd namazın oqıñdar, sonda jûmaqqa aman-esen kîresîñder».[60]
Qazaq maqalı: «Allağa jağam deseñ azandı bol, adamğa jağam deseñ qazandı bol».

«مَا آمَنَ بِي مَنْ بَاتَ شَبْعَانَ وَجَارُهُ جَائِعٌ إِلَى جَنْبِهِ، وَهُوَ يَعْلَمُ بِهِ».

Hadiste: «Janındağı körşîsînîñ aş jatqandığın bîle tûra özî toq bolıp jatqan adam mağan naq iman keltîrgen emes»[61].
Qazaq maqalı: «Körşî aqısı – Tâñîr aqısı».

«أَوَّلُ خَصْمَيْنِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جَارَانِ».

Hadiste: «Qiyamet künî eñ bîrînşî daulasatındar – körşîler», − degen[62].
Qazaq mâtelî: «Aqırette aldımen körşîden sûralasıñ».

«لَا يُلْسَعُ الْمُؤْمِنُ مِنْ جُحْرٍ مَرَّتَيْنِ».

Hadiste: «Mümîn adam bîr înnen ekî ret şaqtırmaydı».[63]
Qazaq maqaldarı: «Aqıldı bîr jerde er ekî ret sürînbes»; «Aqıldı bîr ret müdîredî, aqılsız mıñ ret sürînedî».

«إِنَّ الصَّبْرَ عِنْدَ الصَّدْمَةِ الأُولَى».

Hadiste: «Şın mânîndegî sabır alğaşqı soqqıda körînedî».[64]
Qazaq maqalı: «Er sasqanda belgîlî, at şapqanda belgîlî».

«الْبَرَكَةُ مَعَ أَكَابِرِكُمْ».

Hadiste: «Bereke senderdîñ ülkenderîñmen bîrge»[65].
Qazaq maqalı: «Qariyası bar üydîñ qazınası bar».

«اَلْيَدُ الْعُلْيَا خَيْرٌ مِنَ الْيَدِ السُّفْلَى وَالْيَدُ الْعُلْيَا هِيَ الْمُنْفِقَةُ وَالْيَدُ السُّفْلَى هِيَ السَّائِلَةُ».

Hadiste: «Berermen qol alarman qoldan qayırlı. Öytkenî berermen qol – sadaqa beruşî, al alarman qol – sûrauşı».[66]
Qazaq maqaldarı: «Qolı aşıqtıñ jolı aşıq»; «Beregen qol alağan qoldan qayırlı».

«التَّأَنِّي مِنَ اللهِ وَالْعَجَلَةُ مِنَ الشَّيْطَانِ».

Hadiste: «Baysaldılıq – Alladan, asığu – şaytannan».[67]
Qazaq maqaldarı: «Asıqqan – şaytannıñ îsî»; «Asıqqan qalar ûyatqa, sarğayğan jeter mûratqa».

«النَّصْرُ مَعَ الصَّبْرُ».

Hadiste: «Jeñîs sabırmen keledî».[68]
Qazaq maqaldarı: «Sabır tübî – sarı altın»; «Beynet tübî – zeynet».

«الْحَرْبُ خَدْعَةٌ».

Hadiste: «Soğıs qulıqtan tûradı».[69]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Aylalı batır aldırmas»; «Ûrısta tûrıs joq»; «Nayzamen ala almağandı aylamen al»; «Ayla men aqıl qosılsa, aldırmaytın ekeu»; «Arıstanday aybatıñ bolsın, tülkîdey aylañ bolsın».

«السَّفَرُ قِطْعَةٌ من الْعَذَابِ».

Hadiste: «Sapar – azaptıñ bîr bölîgî».[70]
Qazaq maqaldarı: «Jol azabı – kör azabı»; «Jolauşını jol sınaydı»; «Jol asusız bolmaydı, toy şaşusız bolmaydı».

«نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: اَلصِّحَّةُ وَالْفَرَاغُ».

Hadiste: «Adamdardıñ köpşîlîgî ekî nığmettîñ: densaulıq pen bos uaqıttıñ qadîrîn bîlmeydî».[71]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Densaulıq – qadîrsîz»; «Densaulıqtıñ qadîrîn auırğanda bîlersîñ»; «Uaqıttıñ bos ötkenî – ömîrdîñ bos ketkenî»; «Qolda barda altınnıñ da qadîrî joq»; «Auruıña em îzdegenşe, auırmaytın jol îzde».

«مَا أَنْزَلَ اللهُ دَاءً إِلاَّ أَنْزَلَ لَهُ دَوَاءً أَوْ شِفَاءً».

Hadiste: «Alla qanday dert tüsîrmesîn, onıñ şipası men dauasın da tüsîrgen»[72]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Âr derttîñ dauası bar».

«الدُّنْيَا مَتَاعٌ وَخَيْرُ مَتَاعِ الدُّنْيَا الْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ».

Hadiste: «Dünie – qızıqtau, ondağı qızıqtardıñ eñ qayırlısı – îzgî âyel».[73]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Jaqsı âyel – zeynet, jaman âyel – beynet»; «Jaqsı âyel teñî joq joldas, tübî joq sırlas»; «Jaqsı âyel jaman erkektî tüzetedî. Jaman âyel jaqsı erkektî jüdetedî»; «Jaqsı bolsa âyelîñ – üyîñdegî ırısıñ».

«اِسْتَعِينُواْ عَلَى قَضَاِء حَوَائِجِكُمْ بِالْكِتْمَانِ، فَإِنَّ كُلَّ ذِي نِعْمَةٍ مَحْسُودٌ».

Hadiste: «Qajet-maqsattarıña jasırın qol jetkîzîñder, öytkenî ârbîr nığmet iesî qızğanışqa tap boladı».[74]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Jaman dosqa sır aşpa»; «Jaqınğa ötîrîk aytpa, jatqa sır aytpa»; «Bar bolsa köre almas, joq bolsa bere almas».

«إِنْ قَامَتْ السَّاعَةُ وَبِيَدِ أَحَدِكُمْ فَسِيلَةٌ، فَإِنْ اسْتَطَاعَ أَنْ لَا يَقُومَ حَتَّى يَغْرِسَهَا فَلْيَفْعَلْ».

Hadiste: «Qiyamet künî bolğanda bîreuîñnîñ qolıñda bîr bûtaq bolıp, onı otırğıza alatınday mûrşası bolsa, otırğızsın».[75]

«اِعْمَلْ لِدُنْيَاكَ كَأَنَّكَ تَعِيشُ أَبَدًا وَاعْمَلْ لِآخِرَتِكَ كَأَنَّكَ تَمُوتُ غَدًا».

Riuayatta: «Dünieñ üşîn mâñgî ömîr süretîndey qareket et, aqıretîñ üşîn erteñ öletîndey amal et».
Qazaq maqal-mâtelderî: «Tüstîk ömîrîñ bolsa, keştîk mal jina»; «Dünie – aqırettîñ egînî»; «Erteñîn oylamağan er emes»; «Jağıñ talğanşa jaqsılıq jasa».

«مَا مِنْ مُسْلِمٍ يَغْرِسُ غَرْسًا، أَوْ يَزْرَعُ زَرْعًا فَيَأْكُلُ مِنْهُ طَيْرٌ أَوْ إِنْسَانٌ أَوْ بَهِيمَةٌ إِلَّا كَانَ لَهُ بِهِ صَدَقَةٌ».

Hadiste: «Qanday da bîr mûsılman köşet otırğızıp, ne egîn egîp, odan qûs, adam, januar jese, ol üşîn sadaqa boladı».[76]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Artıñda mal qalğanşa tal qalsın»; «Bîr tal kesseñ, on tal ek».

«مَنِ اسْتَطَاعَ مِنْكُمْ أَنْ يَكُونَ لَهُ خَبِيءٌ مِنْ عَمَلٍ صَالِحٍ فَلْيَفْعَلْ».

Hadiste:  «Senderdîñ bîreulerîñ jasırın îzgî amal jasauğa şaması jetse, jasasın»[77].
Qazaq maqal-mâtelî: «Jaqsılıq qılsañ jasır, jaqsılıq körseñ asır»; «Jaqsılığıñdı sanama, sauabı ketedî».

«إِنَّ اللهَ يُحِبُّ إِذَا عَمِلَ أَحَدُكُمْ عَمَلاً أَنْ يُتْقِنَهُ».

Hadiste:  «Aqiqatında, Alla bîreulerîñ bîr îs îstese, onı mültîksîz jasağanın jaqsı köredî»[78].
Qazaq maqal-mâtelî: «Qayır qılsañ, bütîn qıl».

«خَيْرُ النَّاسِ أَنْفَعُهُمْ لِلنَّاسِ».

Hadiste:  «Adamdardıñ eñ qayırlıları adamdarğa köbîrek payda âkelgenderî»[79].
Qazaq maqal-mâtelî: «Er jîgîttîñ belgîsî – elîne tigen paydası»; «Bi jîgîtke jarasar – halqına tigen paydası».

«أَرْبَعٌ مِنَ السَّعَادَةِ: اَلْمَرْأَةُ الصَّالِحَةُ، وَالْمَسْكَنُ الْوَاسِعُ، وَالْجَارُ الصَّالِحُ، وَالْمَرْكَبُ الْهَنِيءُ، وَأَرْبَعٌ مِنَ الشَّقَاءِ: اَلْمَرْأَةُ السُّوءُ، وَالْجَارُ السُّوءُ، وَالْمَرْكَبُ السُّوءُ، وَالْمَسْكَنُ الضَّيِّقُ».

Hadiste: «Tört nârse baqttılıqtıñ belgîsî: jaqsı âyel, keñ üy, jaqsı körşî, jaylı kölîk. Tört nârse kesîrlîktîñ belgîsî: jaman âyel, naşar körşî, naşar kölîk, tar baspana».80]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Atıñ jaqsı bolsa – pırağıñ, alğanıñ jaqsı bolsa – şırağıñ»; «Atıñ jaman bolsa, armanıñ ketedî, alğanıñ jaman bolsa, meymanıñ ketedî»; «Jaqsı körşî jaqınıñnan artıq»; «Üyî jamannıñ küyî jaman»; «Üyî joqtıñ küyî joq».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِنَّمَا الْخَمْرُ وَالْمَيْسِرُ وَالأنْصَابُ وَالأزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّيْطَانِ فَاجْتَنِبُوهُ لَعَلَّكُمْ تُفْلِحُونَ * إِنَّمَا يُرِيدُ الشَّيْطَانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَكُمُ الْعَدَاوَةَ وَالْبَغْضَاءَ فِي الْخَمْرِ وَالْمَيْسِرِ وَيَصُدَّكُمْ عَنْ ذِكْرِ اللَّهِ وَعَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ * وَأَطِيعُوا اللَّهَ وَأَطِيعُوا الرَّسُولَ وَاحْذَرُوا فَإِنْ تَوَلَّيْتُمْ فَاعْلَمُوا أَنَّمَا عَلَى رَسُولِنَا الْبَلاغُ الْمُبِينُ﴾ 

Qûran Kârîmde: «Ua, iman keltîrgender! Aqiqatında, araq, qûmar oyındarı, pûttar jâne (bal aşuğa tîgîletîn) jebeler – şaytannıñ las îsî. Odan aulaq bolıñdar, bâlkîm, mûratqa jetersîñder! Şaytan senderdîñ aralarıña araq pen qûmar oyındarı arqılı dûşpandıq pen jekköruşîlîk saludı jâne Allanıñ zîkîrînen, namazdan toqtatqısı keledî. Endî sender doğarasıñdar ma? Allağa boysûnıñdar, Elşîge boysûnıñdar ĥâm saq bolıñdar! Al eger terîs bûrılsañdar, onda Elşîmîzge jüktelgenî anıq jetkîzu ğana ekendîgîn bîlîñder»[81].

«لَا تَشْرَبْ الْخَمْرَ فَإِنَّهَا مِفْتَاحُ كُلِّ شَرٍّ».

Hadiste: «Araq îşpe! Asılında, ol – barlıq jamandıqtıñ kîltî».[82]
Qazaq maqal-mâtelderî: «Araq – barlıq bâlenîñ bası»; «Araq atañnan qalğan as emes»; «Araq aqıldan ayıradı, azapqa say qıladı»; «Apattan ölseñ amal joq, araqtan ölseñ obal joq»; «Araqtıñ qûmırası – albastınıñ qûjırası»; «Arlı adam adamdıqqa qûmar, arsız adam araqqa qûmar».

                                                          قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿مَا جَعَلَ اللَّهُ لِرَجُلٍ مِنْ قَلْبَيْنِ فِي جَوْفِهِ﴾ 

Qûran Kârîmde: «Alla bîr adamnıñ keudesînde ekî jürek jaratpadı»[83].
Qazaq maqal-mâtelderî: «Bîr adamda ekî jürek bolmas, bîr köñîlge ekî tîlek sıymas».

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَوْفُوا بِالْعُقُودِ﴾

Qûran Kârîmde: «Ua, iman keltîrgender! Kelîsîmderîñde (uağdalarıñda) tûrıñdar!»[84].
Qazaq maqal-mâtelî: «Maqal – sözdîñ atası, uâde – erdîñ opası»; «Uâde – Allanıñ sözî»; «Er jîgîttîñ ekî söylegenî – ölgenî»; «Amanat, amanatqa qılma qiyanat».

«وَلاَ تُكْثِرِ الضَّحِكَ ، فَإِنَّ كَثْرَةَ الضَّحِكِ تُمِيتُ الْقَلْبَ».

Hadiste:  «Köp külme, köp külu jürektî öltîredî»[85].
Qazaq maqal-mâtelî: «Köp külgen bîr jılar»; «Adam köñîlden azadı, tîlden jazadı».

«اُنْظُرُواْ إِلَى مَنْ هُوَ أَسْفَلَ مِنْكُمْ وَلاَ تَنْظُرُواْ إِلَى مَنْ هُوَ فَوْقَكُمْ فَإِنَّهُ أَجْدَرُ أَنْ لاَ تَزْدَرُواْ نِعْمَةَ اللهِ عَلَيْكُمْ».

Hadiste:  «Özderîñnen tömenge qarañdar, joğarılarğa qaramañdar. Solay etkenderîñ özderîñdegî Allanıñ nığmetîn kemsînuden saqtaydı»[86].
Qazaq maqal-mâtelî: «Alğığa qarap pîkîr et, artqığa qarap şükîr et».

«فِي الْحَرَكَةِ بَرَكَةٌ».

Naqıl söz:  «Ârekette bereket bar».
Qazaq maqal-mâtelî: «Âreket tübî bereket»; «Jürgenge jörgem îlîner»; «Kâsîbî bardıñ nâsîbî bar»; «Qayrattansañ, qayır bar»; «Qolı qimıldağannıñ auzı qimıldar».



[1] Âbu Dâuît, Ahmet Âbu ĥurayradan (r.a.) riuayat etken.
[2] Fatiha süresî, 2-ayat.
[3] Termezi riuayat etken.
[4] Termezi riuayat etken.
[5] Tâkuir süresî, 29-ayat.
[6] Bûhari riuayat etken.
[7] Ânğam süresî, 59-ayat.
[8] Lûqman süresî, 34-ayat.
[9] Termezi riuayat etken.
[10] Zümâr süresî, 53-ayat.
[11] Âbu Bâkîr âş-Şafiği riuayat etken.
[12] Termezi riuayat etken.
[13] İbn Mâje riuayat etken.
[14] Nâsâi, İbn Habban Âne sahabadan (r.a.) jekîzgen.
[15] Abbasidter halifası Abdulla ibn âl-Mu'tazz (861-909) aytqan.
[16] Âli İmran süresî, 7-ayat.
[17] Âl-Ĥâysâmi riuayat etken.
[18] Termezi, İbn Mâje jetkîzgen.
[19] Bûhari Abdulla ibn Omardan (r.a.) jetkîzgen.
[20] Âl-Hatib, İbn Adiy riuayat etken.
[21] Termezi riuayat etken.
[22] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[23] Termezi riuayat etken.
[24] Haysami, Mâjmâuz-Zâuâid, 302.
[25] Âbu Dâuît, Termezi riuayat etken.
[26] İbn Hibban riuayat etken.
[27] Ahmet, Tabarani, Hakim riuayat etken.
[28] Âbu Dâuît, Termezi riuayat etken.
[29] Tabarani, Hatib, âl-Askari riuayat etken.
[30] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[31] As-Suiuti riuayat etken.
[32] Tabarani riuayat etken.
[33] Âbu Dâuît, Termezi riuayat etken.
[34] Tabarani riuayat etken.
[35] Âbu Dâuît riuayat etken.
[36] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[37] Şura süresî, 38-ayat.
[38] Âli İmran süresî, 159-ayat.
[39] Nisa süresî, 59-ayat.
[40] Bûhari riuayat etken.
[41] Bâyĥaqi, âl-Asfaĥani riuayat etken.
[42] As-Suiuti Ânes ibn Mâlîkten riuayat etken.
[43] Nâsâi Nûğman ibn Bâşirden riuayat etken.
[44] Âbu Dâuît Âbu Dardadan riuayat etken.
[45] Bûhari, Müslîm riuayat etken.
[46] Bûhari riuayat etken.
[47] Şarh süresî, 6-ayat.
[48] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[49] İbn Mâje riuayat etken.
[50] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[51] Bûhari Âbu Masğûdtan riuayat etken.
[52] Müslîm riuayat etken.
[53] İbn Hibban riuayat etken.
[54] İbn Mâjâ riuayat etken.
[55] Âl-Hatib, as-Sahaui riuayat etken.
[56] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[57] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[58] Ahmet, Nâsâi riuayat etken.
[59] İbn Mâje riuayat etken.
[60] İbn Âbu Duniya riuayat etken.
[61] Âl-Bazzar riuayatı.
[62] Ahmet riuayat etken.
[63] Bûhari riuayat etken.
[64] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[65] Bâyĥaqi riuayatı.
[66] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[67] Âbu Yağla, Termezi riuayat etken.
[68] Ahmet, Hakim riuayat etken.
[69] Bûhari riuayat etken.
[70] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[71] Bûhari, Termezi riuayat etken.
[72] İbn Âbdul-Birr riuayat etken.
[73] Müslîm riuayat etken.
[74] Bâyĥaqi, Tabarani riuayat etken.
[75] Ahmet riuayat etken.
[76] Bûhari, Müslîm riuayat etken.
[77] Âl-Hatib riuayat etken.
[78] Âbu Yağla, Tabarani riuayat etken.
[79] Bâyĥaqi, Tabarani riuayat etken.
[80] İbn Hibban, Tabarani riuayat etken.
[81] Mâida süresî, 90-92-ayattar.
[82] İbn Mâje riuayat etken.
[83] Ahzab süresî, 4-ayat.
[84] Mâida süresî, 1-ayat.
[85] Ahmet, Termezi riuayat etken.
[86] Ahmet, Müslîm, Termezi, İbn Mâje riuayat etken.

date12.11.2014readCount8865printBasıp şığaru