Jaratqannan jarılqau sûrağan halıqpız
Жаратқаннан жарылқау сұраған халықпыз

Ata-babanıñ tîleuîmen, dûğa-tîlekterîmen kele jatqan ûrpaqpız. Olay deytîn jönîmîz de bar.  Baĥadür babalarımız elî men jerînîñ tûtastığı üşîn ayanbay ter töktî, bolaşaq ûrpağına berekelî batasın berîp, önege qaldırdı. Al bûl önege payğambarlardan jalğasıp kele jatqan igî dâstür edî. İbraĥim payğambar (a.s.) ûrpaqtarı üşîn qût-bereke, tura jol tîledî. Payğambar (s.a.s.) ârbîr namazınan keyîn Jaratqan İeden ümbetî üşîn jarılqau sûrap, tura jol tîledî.

Qazîrge deyîn ülken kîsîlerden «Kösegeñ kögersîn», «Jasıñ ûzaq bolsın», «Qatarıñnıñ aldı bol» degen siyaqtı igî tîlekterdî köp estimîz. Sanamızda ülkender solay bolu kerek degen ûğım qalıptasqan. Degenmen, dâstürlî târbieden, ruhani qaynarlardan susındamağan keybîr keyîngî tolqın ökîlderînen mûnday tîleuqorlıq sipattı bayqay almaymız.

Şındığında, jastarğa ârdayım jaqsı tîlek tîlep otıru jasamıstarğa, aqsaqaldarğa tân qasiet. Ümbetey jırau Tîleuûlı (1697-1786) aytqanday:

Er jîgîtke jarasar,
Qolına alğan nayzası.
Bi jîgîtke jarasar,
Halqına tigen paydası.
Aqsaqalğa jarasar,
Tîleuqorlıq aylası.

Halıq arasında keñ tarağan osınau îzgî âdetterdîñ tüp-qazığı Payğambar (s.a.s.) sünnetînde jatır.

كَانَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَرُدُّ مَعْرُوفَ الْمُقَابِلِ بِمَعْرُوفٍ أَجْزَلَ وَأَوْفَى، فَلَمَّا وَضَعَ لَهُ ابْنُ عَبّاسٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُما وَضُوءَهُ، قَالَ: «اَللَّهُمَّ فَقِّهْهُ فِي الدِّينِ وَعَلِّمْهُ التَّأْوِيلَ». مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.

Alla Elşîsî (s.a.s.) özîne jasalğan jaqsılıqtıñ qarımtasın molınan qaytaratın. Abdulla ibn Abbas (r.a.) dâret alatın suın dayındap bergende Payğambar (s.a.s.): «Ua, Alla! Onıñ dîni tüsînîgîn arttır, oğan tâuil îlîmîn üyret gör!» − dep dûğa etken[1]. Allanı Elşîsînen (s.a.s.) alğan osı berekelî bata arqılı Abdulla ibn Abbas (r.a.) sahabalardıñ îşîndegî eñ bîlgîrî boldı, «Qûran tüsîndîruşîsî» atandı.

وَلَمَّا دَعّمَهُ أبُو قَتَادَة فِي مَسِيرِهِ بِاللَّيْلِ لَما مَالَ عَنْ رَاحِلَتِهِ، قَالَ لَهُ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «حَفِظَكَ اللّهُ بِمَا حَفِظْتَ بِهِ نَبِيّه». رَوَاهُ مُسْلِمٌ.

Sahaba Âbu Qatada (r.a.) bîr jorıqta kele jatıp kölîgînîñ üstînde qalğıp, bîr jağına qaray qisayğan Payğambardı (s.a.s.) üş mârte demdep jîberîp, süyenîş boladı. Sonda Payğambar (s.a.s.) oyanıp ketîp: «Payğambarın (s.a.s.) qorığanıñ üşîn Alla senî qorısın», – deydî[2].

وَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ لِحَسَّانَ بْنِ ثَابِتٍ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ حِينَ كَانَ يُدَافِعُ عَنْهُ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «اُهْجُهُمْ وَجِبْرِيلُ مَعَكَ». رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.

Payğambar (s.a.s.) özîn jâne mûsılmandardı öleñmen qorğap, müşrîkterge qarsı şumaqtar şığarğan aqın sahabası Hasan ibn Sâbitke (r.a.): «Olardı âjualap öleñ şığar, Jebîreyîl perîşte senîmen bîrge!» – degen[3].

Tîleuqorlıqtıñ bîr türî bata beru ürdîsî qazaq halqınıñ qanına sîñgen erekşe dâstürlerînîñ bîrî. Ârbîr aytulı şaranıñ aldında ülkennîñ batasın alu mîndettî sanaladı. Batanı, negîzînen, ülken kîsîler, köptî körgen qariyalar beredî. Jastarğa igî tîlekterîn jaudırıp, Jaratqannan aldağı îstîñ sâttî boluın tîleydî. Onday kîsîler auzı dualı, dûğası qabıl alınatın adamdar dep qûrmetteledî. Bata aluşı «âumin» dep, aytılğan bata-tîlektîñ qabıl boluına senedî. Elge atı mâlîm kîsîlerden, qûrmettî qonaqtardan bata alıp qaluğa tırısu el arasında keñ tarağan igî dâstür.

«Bata» degen sözdîñ özî «Fatiha» sözînen şıqqan. Fatiha ­– Qûran Kârîmdegî eñ bîrînşî sürenîñ atı. «Fatiha» sözî «aşuşı, betaşar» degen mağınanı bîldîredî. Yağni, atalmış süre – Qûday Tağalanıñ Kîtabınıñ alğaşqı süresî bolğandıqtan solay atalğan.

Batanıñ Fatihadan örbitîndîgîne bûl sözdîñ qazaq tîlîndegî nûsqaları dâlel. Qazaqta «bata oqır» dep bîr elge ne qabîrge barıp, marqûmğa Qûran oqıp qaytudı aytqan. Demek, bata sözînîñ tüp-törkînî ­– «Fatiha». Soğan qarağanda erterekte dînîmîzden ajıramay, mûsılmandığımızğa mığım kezîmîzde îzgî adamdar elge aytatın bata-tîlegîn Fatiha süresînen bastağan bolsa kerek.

Bata, tîlek, ösiet aytu – mûsılmandıq bolmıstıñ bîr sınığı dese bolğanday. Qazaq halqındağı san ğasırlardan berî qalıptasıp ketken bata sûrau, bata beru ürdîsînîñ tüp-törkînîn asıl dînîmîz – İslamnan îzdegenîmîz jön. Mısalı, Payğambarımızdıñ (s.a.s.) sahabaları oğan barıp, özderî üşîn Alla Tağaladan dûğa tîleuîn sûraytın. Öytkenî Payğambar (s.a.s.) dûğası ârqaşan da qabıl. Bîrde qattı quañşılıq bolıp, adamdar Payğambardan (s.a.s.) Alladan jauın sûrauın ötînedî. Ol (s.a.s.) dûğa etken sâtte-aq kökten köpten berî jaumağan nöser jauın qûyıp ketedî. Sol sekîldî îzgî pendelerdîñ, ûstazdardıñ, ata-analardıñ dûğaları qabıl etîledî. Olardan barıp, bata-dûğa sûrauğa boladı.

حديث أَنَسٍ عَنْ أُمِّ سُلَيْمٍ قَالَتْ: يَا رَسُولَ اللهِ أَنَسٌ خَادِمُكَ، ادْعُ اللهَ لَهُ قَالَ: «اَللَّهُمَّ أَكْثِرْ مَالَهُ وَوَلَدَهُ وَبَارِكْ لَهُ فِيمَا أَعْطَيْتَهُ». مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.

Ânes sahabanıñ (r.a.) anası Ummu Sulâym (r.a.) Payğambarğa (s.a.s.) kelîp: «Ua, Rasulalla! Mınau – Ânes, sîzdîñ qızmetşîñîz. Ol üşîn Alladan dûğa tîleñîzşî» – dep ötînedî. Sonda Allanıñ Elşîsî (s.a.s): «Ua, Alla! Onıñ malı men janın köbeyte gör! Oğan bergenîñnîñ qût-berekesîn bere gör», – dep tîlek tîleydî[4]. Keyînîrek Ânes sahaba (r.a.) rasımen de dâulettî bolıp, nemere-şöbere, şöpşekterînîñ qızığın körîp, ûzaq ömîr sürgen.

عَنْ عُمَرَ بْنِ الْخَطَّابِ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: سَمِعْتُ رَسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللَّهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ يَقُولُ: «يَأْتِي عَلَيْكُمْ أُوَيْسُ بْنُ عَامِرٍ مَعَ أَمْدَادِ أَهْلِ الْيَمَنِ، مِنْ مُرَادٍ ثُمَّ مِنْ قَرَنٍ، كَانَ بِهِ بَرَصٌ فَبَرَأَ مِنْهُ إِلاَّ مَوْضِعَ دِرْهَمٍ، لَهُ وَالِدَةٌ هُوَ بِهَا بَرٌّ، لَوْ أَقْسَمَ عَلَى اللَّهِ لأَبَرَّهُ، فَإِنِ اسْتَطَعْتَ أَنْ يَسْتَغْفِرَ لَكَ فَافْعَلْ». رَوَاهُ مُسْلِمٌ.

Omar ibn Hattab (r.a.) bılay deydî: «Men Alla Elşîsînîñ (s.a.s.) bılay degenîn estîdîm: «Senderge Yemennen keletîn kömekşî âskerlermen bîrge Qaran taypasınıñ Murad atalığınan Uâyîs ibn Amir degen adam keledî. Onıñ alapes auruı bar bolğan, keyîn denesînîñ dirhem dîldâsı mölşerîndey bölîgînen özge jerî tügel jazılğan. Onıñ qattı qûrmet tûtatın anası bar. Ol Allağa ant îşse, Alla onıñ dûğasın qabıl etedî. Eger odan özîñ üşîn Alladan jarılqau tîleuîn sûrağıñ kelse sûrap qal»[5].

Aytılğan kîsî Payğambar (s.a.s.) ömîrden ozğan soñ Omardıñ (r.a.) halifalığınıñ tûsında keledî. Mûsılmandardıñ halifası odan özî üşîn, mûsılmandar üşîn dûğa etuîn ötînedî.

Basqa bîr hadiste mûsılman adamnıñ basqa mûsılman üşîn etken tîlegînîñ qabıl bolatındığın, perîştelerdîñ «sağan da sonday jaqsılıq bolğay» dep «âmin» aytıp tûratındığı turalı aytıladı.

عَن أَبي الدَّردَاءِ رَضِي اللَّه عنْهُ أَنَّ رسُولَ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ كَانَ يَقُولُ: «دَعْوَةُ الْمَرْءِ الْمُسْلِمِ لأَِخِيهِ بِظَهْرِ الغَيْبِ مُسْتَجَابةٌ، عِنْد رَأْسِهِ مَلَكٌ مُوَكَّلٌ كُلَّمَا دَعَا لأَِخِيهِ بِخَيْرٍ قَالَ الْمَلَكُ الْمُوَكَّلُ بِهِ: آمِينَ، وَلَكَ بِمِثْلٍ». رَوَاهُ مُسْلِمٌ.

Âbu Dardadan (r.a.) jetken riuayatta Allanıñ Elşîsî (s.a.s.) bılay degen: «Mûsılman adamnıñ bauırına sırttay jasağan dûğa-tîlegî qabıl boladı. Onıñ basında arnayı belgîlengen perîşte tûradı. Kîsî bauırına qayırlıq tîlegen kezde belgîlengen perîşte: «Âmin! Sağan da sonday qayırlıq bolsın», − dep tîleydî»[6].



[1] Bûhari men Müslîm riuayat etken
[2] Müslîm riuayat etken
[3] Bûhari riuayat etken
[4] Bûhari men Müslîm riuayat etken
[5] Müslîm riuayat etken
[6] Müslîm riuayat etken

date31.10.2014readCount4695printBasıp şığaru