İman keltîrgen janmen ğana joldas bol!
Иман келтірген жанмен ғана жолдас бол!

Qazaq halqı dostıqtı erekşe qûrmetteytîn halıq. Bûrınğı qazaqtar dostasu, dostıq sözderîmen bîrge tamır bolu, anda dos bolu degen söz tîrkesterîn de köbîrek qoldanğan. Ekî jîgît qılıştıñ ne qanjardıñ jüzîn süyîp, mâñgî adal dos boluğa serttesîp, ant îşken. Aynımas dostıqtıñ belgîsî bolsın dep bîr-bîrîne qımbat bağalı bûyımdar ûsınğan. Dâyîm tığız qarım-qatınasta bolıp, aradağı baylanıs üzîlmegen. Jaqsı joldastar keyde özara baylanıstı odan ârî nığaytu üşîn ûl-qızdarın üylendîrîp, qûdandalı adamdarğa aynalğan. Abız jıraularımızdan mınaday öleñ şumaqtarı qalğan:

Ekî jaqsı dos bolmas,
Dos bolsa tübî bos bolmas.
Ekî sırttan it bolsa,
Qoy jîbermes qoradan,
Ekî jîgît teñ bolsa,
At jîbermes aradan.

Ümbetey jırau Tîleuûlı (1697-1786) joldas sının bılay dep jırlaydı:

Jar basına qonbañız,
Dauıl soqsa, üy keter.
Jatqa tîzgîn berseñîz,
Jalamenen bas keter.
Jamanmen joldas bolsañız,
Körîngenge külkî eter.
Jaqsımen joldas bolsañız,
Ayrılmasqa sert eter.

Sonday-aq, halıq arasında dostıqtıñ qadîrî jaylı mınaday maqal-mâtelder tarağan. «Ayrılmastay dosıña qayrılmastay söz aytpa». «Aytulı dostıñ malı bîr, kemedegînîñ janı bîr». «Dos jılatıp aytadı, dûşpan küldîrîp aytadı». «Dosıñ köñîlîñdî suıtıp aytadı, qasıñ oyıñdı jılıtıp aytadı».

Osı aytılğan er-azamattar arasındağı alğausız adal dostıq peyîl, mârttîk mînez jalpı mûsılmandıq payımdağı mümîn ataulığa meymandos köñîlmen bîr arnada toğısadı. Alla jolında dos bolıp, bauırlasqan jandar tübînde jûmaqqa da bîrge kîredî. Onıñ eñ ûlı mısalı retînde Mekkeden köşîp kelgen müĥâjîrler men Mâdinalıq ansarlar arasındağı bauırmaldıqtan alğa tartuğa boladı.

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَالَّذِينَ تَبَوَّءُوا الدَّارَ وَالإيمَانَ مِنْ قَبْلِهِمْ يُحِبُّونَ مَنْ هَاجَرَ إِلَيْهِمْ وَلا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنْفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ وَمَنْ يُوقَ شُحَّ نَفْسِهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ ﴾

Alla Tağala bılay deydî: «Al jûrttı (Mâdinanı) jâne imandı tûraq etkender (ansarlıqtar) bolsa, özderîne köşîp kelgenderdî jaqsı köredî de, olarğa berîlgen nârseler üşîn köñîlderînde dıq saqtamaydı. Tîptî, özderînde tarşılıq bolsa da, olardı özderînen artıq köredî. Al kîmde-kîm özînîñ sarañdığınan saqtansa, solar – tabısqa jetkender!»[1]

Payğambar (s.a.s.) dos tañdaudı qatelespeuge, jaqsı janmen joldas boluğa şaqıradı. Öytkenî «mûsılman – mûsılmannıñ aynası», dos arqılı adamnıñ ğûmırlıq ûstanımın, qadîr-qasietîn bağamdauğa boladı.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ أَنَّ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «الرَّجُلُ عَلَى دِينِ خَلِيلِهِ، فَلْيَنْظُرْ أَحَدُكمْ مَنْ يُخَالِلُ». رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ والتِّرْمِذِيُّ.

Âbu Ĥurayradan (r.a.) jetken riuayatta Payğambar (s.a.s.): «Ârbîr adam joldasınıñ dînînde boladı. Sondıqtan da senderdîñ ârbîrîñ kîmmen joldas ekendîgîne qarasın», – degen[2].

Jaqsı joldas qasıñda bolsa, kömegî men keñesîn ayamaydı, sırtta bolsa, sırtıñnan tîleules boladı.

سَأَلَ رَجُلٌ النَّبِيَّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: أَيُّ الأَصْحَابِ أَفْضَلُ؟ فَقَالَ النَّبِيُّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «الَّذِي إِذَا ذُكِرْتَ أَعَانَكَ، وَإِذَا نُسِيتَ ذَكَرَكَ». رَوَاهُ ابْنُ أَبِي الدُّنيَا. 

Bîr kîsî: «Ua, Rasulalla! Joldastardıñ eñ jaqsısı qanday?» – dep sûrağanda, Payğambar (s.a.s.): «Eñ jaqsısı – eger atıñ atalsa, sağan bolısıp, al eger ûmıtılsañ esîne alatını», – degen[3].

Al joldastıñ naşarınan qazaq saqtana bîlgen. Qara öleñde aytılğanday:

Baspadım jardıñ şetîn qûlay ma dep,
Îşpedîm arıqtan su lay ma dep.
Qorqamın dos boluğa jamanmenen,
Tar jerde er-toqımın sûray ma dep.

«Jaqsı jîgît – janıña joldas, jaman jîgît – malıña joldas» delînedî halıq maqalında. Baylıq pen bilîk barda joldas bolıp, odan ayrılğanda alıstaytın mal-mülîk, müdde, dünie üşîn nemese künâ jolında dos bolğandar Qiyamet künî bîr-bîrîne dûşpan boladı. Bîr-bîrînen aqısın daulap, bîrîn-bîrî ayıptaydı. Ol turalı qasiettî ayattarda aytılğan.

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿الْأَخِلَّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ إِلَّا الْمُتَّقِينَ﴾ 

Alla Tağala bılay deydî: «Dostardıñ taqualarınan basqaları sol künî (Qiyamet künî) bîr-bîrîne dûşpan boladı»[4].

Araq îşu, qûmar oyını jâne basqa da Allanı eske aludan alıstatatın künâlî îster jolındağı dostıq aqirette opıq jegîzedî.

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿يَا وَيْلَتَى لَيْتَنِي لَمْ أَتَّخِذْ فُلانًا خَلِيلا * لَقَدْ أَضَلَّنِي عَنِ الذِّكْرِ بَعْدَ إِذْ جَاءَنِي وَكَانَ الشَّيْطَانُ لِلإنْسَانِ خَذُولا﴾

Alla Tağala bılay degen: «(Qiyamet künî zalımdar bılay deydî) Qap, âttegen-ay! Pâlenşenî dos tûtpağan bolsam edî. Ol men özîme jetken zîkîrden (Qûrannan) alıstattı. Şaytan adamğa opıq jegîzedî»[5].

Al bîr-bîrîmen Alla razılığı üşîn bauırlarğa aynalğan taqua mümîn jandar Qiyamette sol imani baylanıstarınıñ paydasın köredî.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «سبْعَةٌ يُظِلُّهُم اللَّهُ فِي ظِلِّهِ يَوْمَ لا ظِلَّ إِلاَّ ظِلُّهُ: إِمامٌ عادِلٌ، وَشَابٌ نَشَأَ في عِبَادَةِ اللَّهِ عَزَّ وَجلَّ، وَرَجُلٌ قَلْبُهُ مَعلَّقٌ بِالْمَسَاجِدِ وَرَجُلاَنِ تَحَابَّا في اللَّهِ اجْتَمَعَا عَلَيْهِ، وَتَفَرَّقَا عَلَيْهِ، ورَجُلٌ دَعَتْهُ امْرَأَةٌ ذَاتُ مَنْصِبٍ وَجَمَالٍ، فقَالَ: إِنِّي أَخافُ اللَّه، وَرَجُلٌ تَصَدَّقَ بصَدَقَةٍ، فَأَخْفَاهَا حَتَّى لا تَعْلَمَ شِمَالُهُ ما تُنْفِقُ يَمِينُهُ، وَرَجُلٌ ذَكَرَ اللَّهَ خَالِياً فَفَاضَتْ عَيْنَاهُ». مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.

Âbu Ĥurayradan (r.a.) riuayat etîlgen hadiste Payğambarımız (s.a.s.) bılay deydî: «Qiyamet künî eşqanday köleñke bolmağan kezde Alla Tağala jetî adamğa köleñke beredî. Olar: âdîl imam (basşı da jatadı), Dañqtı ĥâm Ûlıq Allağa qûlşılıqpen eseygen jas jîgît, jüregî meşîtke baylanğan kîsî, bîr-bîrîn Alla jolında jaqsı körîp, sol jolda jinalıp, sol jolda tarqasqan ekî joldas, sûlu âyel künâlî îske şaqırğanda «Men Alla Tağaladan qorqamın» dep bas tartqan er, sadaqanı jasırın türde köp berîp, onıñ sanın bîlmeytîn bay, oñaşada Allanı esîne alıp, qorqınıştan közîne jas alğan adam»[6].

Hikmet pen danalıqqa tolı hadis jinaqtarında dostıq jaylı tömendegîdey riuayattar bar.

عَنْ أَبِي مُوسَى الأَشْعَرِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «إِنَّمَا مَثَلُ الجَلِيسِ الصَّالحِ والجَلِيسِ السّوءِ كَحَامِلِ الْمِسْكِ وَنَافِخِ الْكِير، فَحَامِلُ الْمِسْكِ إمَّا أنْ يُحْذِيَكَ وَإِمَّا أنْ تَبْتَاعَ مِنْهُ وَإِمَّا أَنْ تَجِدَ مِنْهُ رِيحًا طَيِّبَةً، وَنَافِخُ الكِيرِ إِمَّا أَنْ يُحْرِقَ ثِيَابَكَ وَإِمَّا أَنْ تَجِدَ رِيحًا خَبِيثَةً». مُتَّفَقٌ عَلَيْهِ.

Âbu Mûsa Aşğariden (r.a.) riuayat etîlgen hadiste Alla Elşîsî (s.a.s.) bılay deydî: «Jaqsı sûhbattas pen jaman sûhbattastıñ mısalı misk tasuşı men körîk ürleuşînîñ mısalınday. Misk tasuşı ne sağan (âtîrîn) tartu etedî, ne özîñ odan satıp alasıñ, tîptî bolmağanda (qasıñnan ötkende) jağımdı jûpar iîstî sezînesîñ. Al, körîk ürleuşî ne kiîmîñdî küydîredî, ne odan jağımsız naşar iîstî sezînesîñ»[7].

عَنْ عَبْدِ اللَّهِ بْنِ عَمْرٍو قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «خَيْرُ الْأَصْحَابِ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرُهُمْ لِصَاحِبِهِ وَخَيْرُ الْجِيرَانِ عِنْدَ اللَّهِ خَيْرُهُمْ لِجَارِهِ». رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ والدَّارِمِيُّ. 

Abdulla ibn Ğamırden (r.a.) jetken riuayatta Allanıñ Elşîsî (s.a.s.): «Allanıñ dârgeyînde joldastardıñ eñ qayırlısı – joldasına qayırlı bola bîlgenî. Allanıñ dârgeyînde körşîlerdîñ eñ qayırlısı – körşîsîne qayırlı bola alğanı», – degen[8].

عَنْ أَبِي سَعِيدٍ الْخُدْرِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «لا تُصَاحِبْ إِلاَّ مُؤْمِناً، وَلاَ يَأْكُلْ طَعَامَكَ إِلاَّ تَقِيٌّ». رَوَاهُ أَبُو دَاوُدَ، وَالتِّرْمِذِيُّ.

Âbu Sağid âl-Hudriden (r.a.) jetken riuayatta Payğambar (s.a.s.): «İman keltîrgen janmen ğana joldas bol! Asıñdı da tek taqualar ğana jesîn!» – dep ösiet etken[9].



[1] Haşr süresî, 9-ayat.
[2] Âbu Dâuît, Termezi riuayat etken.
[3] İbn Âbu Duniya riuayat etken.
[4] Zuhruf süresî, 67-ayat.
[5] Fûrqan süresî, 28, 29-ayattar.
[6] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[7] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[8] Termezi, Darimi riuayat etken.
[9] Âbu Dâuît, Termezi riuayat etken.

date08.10.2014readCount9044printBasıp şığaru