«Eñ tâttîsî – sıylastıq»
«Ең тәттісі – сыйластық»

Sıylastıq – qazaq halqında ejelden qalıptasqan, qanğa sîñgen qasiet. Balanıñ ata-ananı, jiennîñ nağaşısın, kelînnîñ qayın jûrtın sıylauı jâne qûdalar, bajalar, qûrdastar, abısın-kelînder arasında qalıptasqan özara qûrmet, sıylastıq bûrınnan bar. «Adam sıylağannıñ qûlı» degen qazaq özîn sıylap, qûrmettegen janğa törden orın ûsınıp, sûrağanın beredî. Al sıylağandı tüsînbegen janğa «siır sipağandı bîlmeydî» dep sâlemîne layıqtı âdebîn jasağan. «Sıylap bergen su da tâttî» dep aldına qoyılğan asqa emes, peyîldîñ adaldığı men köñîldîñ tazalığına basa mân bergen.

Jalpı halıq arasında «sıylastıqqa, tatulıqqa jetetîn eşteñe joq» degen jaqsı mâtel bar. «Jaqsı sıylağannıñ qûlı, jaman qorıqqannıñ qûlı» dep sıylastıqtı sırbazdıqtıñ sını etîp qarastırğan. Al, Saqqûlaq bi sıylastıqtıñ mârtebesî turasında: «Adamnıñ basşısı – aqıl, şoluşısı – oy, jetekşîsî – talap, qorğauşısı – sabır, sınauşısı – halıq, tausılmaytını – arman, eñ qımbattısı – ar saqtau, bârînen ardaqtısı – adal ömîr süru, sonıñ îşînde eñ tâttîsî – sıylastıq», − degen eken.

Sıylastıq «sîz, bîzden» bastaladı da, şınayı adal qarım-qatınasqa, sırlastıqqa, dostıqqa ûlasadı. Bûl dostardıñ arasında bolatın sıylastıq. Halıq naqılında «Sırlasuğa dos jaqsı, sıylasuğa jat jaqsı» delînedî.

Sonday-aq, ağayın adamdardıñ, maqsat-mûratı bîr jandardıñ bîr-bîrîn qûrmettep, sıylauı jaqsı târbienîñ belgîsî. Qazaq halqında «Özîñdî özîñ jattay sıyla, jat janıñnan tüñîlsîn» degen mânî tereñ ösiet söz bar. Yağni jaqın adamdardıñ arazdastıruğa, bîr jamandıq qıluğa niettengen piğılı bûzıq adam olardıñ bîr-bîrîn jat adamday sıylağanın körgende aram oyınan aynıp, qastıq qareketînen tük şıqpaytındığın ûğınadı. Öytkenî olardıñ arasındağı özara qûrmet, sıylastıq küştî. Aralarınan at aldırmaytın tatulıqtarı berîk. Bîr-bîrîne «sîz-bîz» desîp, jayılıp jastıq, iîlîp tösek bolıp tûradı. Jaqsısın asıradı, jamanın jasıradı. Endeşe osı ösiettî orındağan jandar eşqaşan jağımsız jağdayda qalmaydı. «Özîñdî özîñ sıylamasañ, özgeden sıy kütpe» degen maqal da osınday mağınada aytılğan. 

Ümbetey jırau Tîleuûlı (1697-1786) sıylastıqqa bılay dep şaqıradı:

Bûl, bûl üyrek, bûl üyrek,
Bûl üyrektey bolıñız,
Sudan suğa şüygumen
Kölden kölge qonıñız.
Baylar ûğlı şoralar
Bas qosıptı desîn de,
Mañ-mañ basıp jürîñîz,
Baysaldı üyge tüsîñîz.
Aynala almay at ölsîn,
Ayıra almay jat ölsîn,
Jat boyınan tüñîlsîn,
Bârîñîz bîr eneden tuğanday bolıñız!

Qazaq arasında qalıptasqan osınday sıylastıq pen qûrmettîñ bîr negîzî töl dînî – İslamda jatır.

عَنْ أَبِي مُوسَى رَضِيَ اللهُ عَنْهُ عَنِ النَّبِيِّ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «إِنَّ الْمُؤْمِنَ لِلْمُؤْمِنِ كَالْبُنْيَانِ يَشُدُّ بَعْضُهُ بَعْضًا»، وَشَبَكَ أَصَابِعَهُ. رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.

Âbu Mûsadan (r.a.) jetken riuayatta Payğambar (s.a.s.): «Rasında, mümîn mümîn üşîn (bîrtûtas) qûrılıs siyaqtı, bîrîn-bîrî bekîtîp tûradı», – dep, sausaqtarın ayqastırğan[1].

عَنْ أَبِي ذَرِّ الْغِفَارِيِّ رَضِيَ اللهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «اِتَّقِ اللهَ حَيْثُمَا كُنْتَ، وَأَتْبِعِ السَّيِّئَةَ الْحَسَنَةَ تَمْحُهَا، وَخَالِقِ النَّاسَ بِخُلُقٍ حَسَنٍ». رَوَاهُ التِّرْمِذِيُّ.

Âbu Zar âl-Ğifariden (r.a.) jetken riuayatta Allanıñ Elşîsî (s.a.s.): «Qayda bolsañ da Alladan qorıq, jamandığıñnıñ artın onı öşîretîn jaqsılıqpen ûlastır ârî adamdarmen körkem mînezben qarım-qatınas jasa», – dep ösiet etken[2].



[1] Bûhari riuayat etken.
[2] Termezi riuayat etken.

date16.09.2014readCount15888printBasıp şığaru