Körşî aqısı – Tâñîr aqısı
Көрші ақысы – Тәңір ақысы

Qazaq halqı körşî aqısın jete tüsîngen. «Körşî aqısı – Tâñîr aqısı» dep qoñsılıqtı erekşe qadîrlegen. Jan-jağında tîrşîlîk etîp jatqan jandarmen ârdayım tatu tûrğan. Sondıqtan da bauırdı da, basqanı da janına jaqın tartıp, kömek bergen.

El auzında «Alıstağı tuısıñnan qasıñdağı körşîñ artıq» degen naqıl saqtalğan. Rasımen de, basqa îs tüskende jıraqtağı ağayınnan görî jârdem beruge jügîretîn de, qayğımen, quanışpen aldımen bölîsetîn de janaşır körşî. Sondıqtan da onıñ ornı erekşe. Halqımız «Körşînî eşkîm tañdamaydı, Qûday qosadı» dep, qoñsını Jaratuşınıñ Özî belgîleytîndîgîne sengen. Sondıqtan da jaqın körşînî «Qûdayı körşî» dep atağan. Mûnıñ mağınası «Qûdaydıñ Özî qosqan, üyîmîzdî, malımızdı, janımızdı japsarlas ârî jaqın etken» degenge sayadı. Tâñîrdî Özî tañdap qoñsı qılğan soñ ol jaqsı bolsın, jaman bolsın, tatu-tâttî tûrıp, körşîlîk aqısın layıqtı türde öteu kerek degen nanım qalıptasqan. Bûl nanımnıñ negîzî mûsılmanşılıqta jatır. Öytkenî körşîmen jaqsı mâmîlede bolu – şınayı mûsılmandıq qasiet. Bûl jayında qasiettî ayattar men hadisterde köp aytıladı.

قَالَ اللهُ تَعَالَى: ﴿وَاعْبُدُوا اللهَ وَلا تُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً وَبِالْوَالِدَيْنِ إِحْسَاناً وَبِذِي الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينِ وَالْجَارِ ذِي الْقُرْبَى وَالْجَارِ الْجُنُبِ﴾

Alla Tağala bılay deydî: «Allağa ğana qûlşılıq etîñder. Oğan eş nârsenî serîk qospañdar. Ârî ata-anağa, jaqın tuıstarğa, jetîmderge, mîskînderge, tuıs körşîge jâne bögde körşîge jaqsılıq jasañdar».[1]

Mîne, osı ayatta aytılğanday âlemderdî Jaratuşı Haq Tağala Özînîñ qûldarın basqalarmen bîrge körşîlerge de jaqsılıq jasauğa bûyıradı. Osılayşa körşînîñ aqısı, körşîge qayırlıq jasau asıl dînîmîzde Qûran ayattarı men hadis şâriftermen naqtı bekîtîlgen bûljımas qağida.

Şariğatımızda körşîlerdîñ bîrneşe türlerî aytılıp ötken. Mısalı:

1. Tuısqan ârî mûsılman körşî.
2. Tuıs bîraq mûsılman emes körşî.
3. Tuıs emes, bögde mûsılman körşî.
4. Mûsılman emes körşî.

Tuısqan bolıp keletîn körşînîñ üş aqısı bar: tuıstıq aqısı, mûsılmandıq aqısı jâne körşî aqısı.

Tuıs bolğanımen mûsılman bolmağan körşînîñ ekî aqısı bar: tuıstıq jâne körşîlîk aqısı.

Tuıs emes bögde mûsılman körşînîñ ekî aqısı bar: mûsılman bauırlıq aqısı jâne körşî aqısı.

Al, mûsılman emes körşînîñ bîr aqısı, yağni tek körşîlîk aqısı ğana bar.

Osılayşa İslam şariğatı men âdebî barşa mûsılmandardı körşîlerîmen jaqsı boluğa şaqıradı. Ol körşî meylî mûsılman, meylî kâpîr bolsın bârîbîr. Yağni körşîge qanday jağdayda da îzgî niette bolıp, eger kömek kerek bolsa, kömek berîp, qiınşılıqqa tap bolsa, jârdemdesîp tûru qajet. Tım bolmağanda körşînî körgende sâlem berîp, oqta-tekte üylerîne bas sûğıp, hal-jağdayların sûrap tûru kerek. Öytkenî Allanıñ Elşîsî (s.a.s.) özînîñ bîr hadisînde körşînîñ tuıstay bolatındığın aytqan.

عَنِ ابْنِ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَا زَالَ جِبْرِيلُ يُوصِينِى بِالْجَارِ حَتَّى ظَنَنْتُ أَنَّهُ سَيُوَرِّثُهُ». رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ وَمُسْلِمٌ.

İbn Omardan (r.a.) jetken riuayatta Alla Elşîsî (s.a.s.): «Mağan Jebîreyîl perîştenîñ körşî aqısı turalı köp ösiet aytqandığı sonşalıqtı men körşîm mûragerîme aynalatın şığar dep oyladım», − degen[2].

Halqımızda körşî aqısı turalı nağız mûsılmandıq ûstanım qalıptasqan. «Qiyamet künî aldımen körşî aqısı sûraladı eken» degen ûğım da bar. Bûl ûğımnıñ mûsılmanşılıqta negîzî bar.

عَنْ عُقْبَةَ بْنِ عَامِرٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «أَوَّلُ خَصْمَيْنِ يَوْمَ الْقِيَامَةِ جَارَانِ». رَوَاهُ أَحْمَدُ.

Ûqba ibn Amirden (r.a.) jetken riuayatta Alla Elşîsî (s.a.s.): «Qiyamet künî eñ bîrînşî daulasatındar – körşîler», − degen[3].

Körşî adam mûsılman ne kâpîr, taqua ne pasıq, dos ne dûşpan, jergîlîktî ne şeteldîk, paydalı ne paydasız boluı ıqtimal. Qalay bolğanda da olardıñ îşîndegî qayır jasauğa eñ layıqtısı eñ jaqın tûratın körşî.

عَنْ عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهَا قالت: قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّهِ إِنَّ لِي جَارَيْنِ فَإِلَى أَيِّهِمَا أُهْدِي؟ قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّم: «إِلَى أَقْرَبِهِمَا مِنْكِ بَابًا». رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.

Bîrde Ayşa (r.a.) Alla Elşîsînen (s.a.s.): «Ua, Rasulalla! Menîñ ekî körşîm bar, sıydı sonıñ qaysısına bereyîn?» – dep sûrağanda, Alla Elşîsî (s.a.s.): «Esîgî eñ jaqın ornalasqanına», – dep jauap bergen[4].

Jaqsılıq jasauğa eñ jaqın körşînîñ layıqtı boluınıñ sebebî âdette ol japsarlas körşîsînîñ üyînde ne bolıp jatqanınan habardar boladı. Üyge kîm kîrîp, kîm şığıp jatqandığın köredî. Jâne qanday da bîr qiınşılıqqa tap bolğanda qasınan tabılatın jaqın adam. Sondıqtan da ol jaqsılıq jasauğa bîrden-bîr layıqtı körşî. Körşî auırıp qalğanda ziyarat etîp, hal-jağdayın sûrap, ol joqta bala-şağası men mal-mülkîne bas-köz bolıp, qaraylasu kerek. Körşînîñ quanışında da, qayğısına da ortaq bolu kerek.

Qûrılıs salğanda körşîsîmen aqıldasıp salu, oğan ziyan tigîzbeuge tırısu da körşî aqısına jatadı. Al qûrılıs salıp jatqan körşîge kömektesu kerek.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «لاَ يَمْنَعُ جَارٌ جَارَهَ أَنْ يَغْرِزَ خَشَبَهُ فِي جِدَارِهِ». مُتَّفَقٌ عَلَيهِ.

Payğambarımız (s.a.s.) bîr hadisînde: «Senderdîñ bîreulerîñ özînîñ japsarlas qabırğasına körşîsînîñ arqalıq börenesîn qoiuına tıyım salmasın», – degen[5]. Yağni eger bîr ziyan kelmeytîn bolsa, körşînîñ qûrılısı üşîn özînîñ üyînîñ, ne sarayınıñ qabırğasın nemese dualın tîrek etuge rûqsat beruî tiîs eken.

Qazaq halqı: «Jaman atqa jal bîtse, janına torsıq baylatpas, jaman kîsîge mal bîtse, janına qoñsı qondırmas», − dep körşî aqısın belden basatındardı qattı sınağan. Onıñ adamgerşîlîkke de, mûsılmanşılıqqa da sıymaytındığın eskertken. Mûnıñ özî mûsılmanşılıq qağidalarınan alınğan. İslam dînînde körşîge qanday da bîr zarar, jamandıq jasauğa qatañ türde tıyım salınğan.

عَنْ أَبِي هُرَيْرَةَ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ: فَلا يُؤْذِ جَارَهُ». مُتَّفَقٌ عَلَيهِ.

Âbu Ĥurayradan (r.a.) Allanıñ Elşîsî (s.a.s.) bılay dep eskertken: «Kîmde-kîm Allağa jâne aqıret künîne sengen bolsa körşîsîn eş zarar bermesîn».[6]

عَنْ أَبِي شريح رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ أن النبي صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ قَالَ: «وَالله لا يُؤْمِنُ، وَالله لا يُؤْمِنُ، وَالله لا يُؤْمِنُ» قِيلَ وَمَنْ يَا رَسُولَ ؟ قَالَ: «الَّذِي لا يَأْمَنُ جَارُهُ بَوَائِقَهُ». رَوَاهُ الْبُخَارِيُّ.

Âbu Şureyhten (r.a.) jetken riuayatta Payğambar (s.a.s.): «Uallaĥi, ol iman keltîrmedî! Uallaĥi, ol iman keltîrmedî! Uallaĥi, ol iman keltîrmedî!» – dep üş ret aytadı. Sonda sahabalar: «Ua, Rasulalla! Ol kîm?» – dep sûrağanda, Alla Elşîsî (s.a.s.): «Ziyanınan körşîsîn aman qaldırmağan jan», – degen[7]. Yağni, körşîsîn özînîñ jamandıqtarınan, ziyandı îsterînen saqtay almağan jan tolıq iman keltîrgen bolıp eseptelmeydî. Onday jannıñ jasağan ğibadattarı men jaqsılıqtarınıñ da sauabı az. Payğambarımız (s.a.s.) basqa bîr hadisînde kündîz oraza tûtıp, tünde namaz oqıp, taqualıqpen tîrşîlîk etîp, bîraq körşîsîne zarar beretîn âyeldîñ tozaqqa kîretîndîgî turalı eskertîp ötken.

Ekînşî jağınan körşî qanday jaman adam bolsa da, qanday zarar ziyan berîp jatsa da oğan sabırlıq etken dûrıs. Onday körşînî tura jolğa ügîttep, jaqsılıqqa ündeu kerek.

عَنْ أَنَسٍ رَضِيَ اللَّهُ عَنْهُ قَالَ: قَالَ رَسُولُ اللَّهِ صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: «مَا آمَنَ بِي مَنْ بَاتَ شَبْعَانَ وَجَارُهُ جَائِعٌ إِلَى جَنْبِهِ، وَهُوَ يَعْلَمُ بِهِ». رَوَاهُ الْبَزَّارُ.

Ânes ibn Mâlîk (r.a.) jetkîzgen riuayatta Alla Elşîsî (s.a.s.): «Janındağı körşîsînîñ aş jatqandığın bîle tûra özî toq bolıp jatqan adam mağan naq iman keltîrgen emes», – deydî[8].

Payğambar (s.a.s.) basqa hadisînde, tîptî, üydî, qoranı satarda âuelî qabırğalas körşîsîmen aqıldasuğa bûyıradı. Körşî aqısı turalı Alla Elşîsî (s.a.s.) özî ülken önege körsetken. Özîne jâbîr berîp, jolına nâjîs zattardı tösep qoyatın iman keltîrmegen körşîsî  auırıp qalğanda onıñ hal-jağdayın sûrap baradı. Sonday keremet jaqsı qarım-qatınası arqılı sol körşîsînîñ iman keltîruîne sebepker boladı.


[1] Nisa süresî, 36-ayat.
[2] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[3] Ahmet riuayat etken.\
[4] Bûhari riuayat etken.
[5] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[6] Bûhari men Müslîm riuayat etken.
[7] Bûhari riuayat etken.
[8]  Âl-Bazzar riuayatı.

date03.09.2014readCount8927printBasıp şığaru