Transplantatsiya jasaudıñ ükîmî
Трансплантация жасаудың үкімі

Transplantatsiya degenîmîz – (lat. transplantatio – auıstırıp qondıru, salu, otırğızu) adam men januardıñ müşelerîn, tînderîn bîr organizmnen (donordıñ) ekînşî organizmge (retsipientke) auıstırıp, qondıru.

Jalpı trasplantatsiya jasau, yağni bîr adamnıñ (tîrî  nemese ölî) keybîr ağzaların ekînşî bîr adamğa auıstırıp, qondıruğa rûqsat etîledî. Bîraq bûl amal adamdı qorlamaytın dârejede belgîlî bîr şarttarı tolıq orındaluı tiîs.

Transplantatsiya jasaudıñ jâyîz ekenîne mınalar dâlel boladı:

Bîrînşî: Alla tağala adam balasın ardaqtadı. Ol jaylı  Jaratuşı İemîz:

  وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ وَحَمَلْنَاهُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ وَرَزَقْنَاهُمْ مِنَ الطَّيِّبَاتِ وَفَضَّلْنَاهُمْ عَلَى كَثِيرٍ مِمَّنْ خَلَقْنَا تَفْضِيلا.

«Söz joq. Bîz Adam balaların ardaqtadıq. Qûrlıqta, teñîzde alıp jürdîk, tâttî tağamdarmen qamtamasız ettîk. Jan bîtkennîñ köbînen olardı üstem ettîk»[1], -  deydî.

Sondıqtan İslam adam tânî men ömîrîne ziyan tigîzbeuge ündeydî. Adamnıñ densaulığına ziyan keltîretîn nârselerden alıs boluğa şaqıradı. Haramğa, zûlımdıqqa alıp baratın îsterge jolamaudı bûyırdı. Bîraq, auırğan sâtte emdelu joldarın îzdeudî mîndettedî.

Usama bin Şârikten jetken riuayatta ol bılay deydî: «Şöl dalada ömîr süretîn bîr arab kelîp: «Ua, Allanıñ Elşîsî! Dârî îşîp, emdelsek bola ma?» – dep sûrağanda, Ol (s.ğ.s.): «Emdelîñder, rasında Alla ârbîr derttî şipasımen qosa jarattı. Onı bîlgenî bîldî, bîlmegenî bîlmedî», – dep jauap berdî»[2].

Demek, transplantatsiya jasau – adam balasınıñ janın saqtap qaluğa sebep bolatın emdeu joldarınıñ bîrî.

Ekînşî: Bûl amal Qûranda aytılğanday, bîr adamdı tîrîltumen teñ. Alla tağala bılay deydî:

 مَنْ قَتَلَ نَفْسًا بِغَيْرِ نَفْسٍ أَوْ فَسَادٍ فِي الأرْضِ فَكَأَنَّمَا قَتَلَ النَّاسَ جَمِيعًا وَمَنْ أَحْيَاهَا فَكَأَنَّمَا أَحْيَا النَّاسَ جَمِيعًا.      

«Kîm kîsî öltîrmegen nemese jer jüzînde bûzaqılıq qılmağan bîreudî öltîrse, sonda şınayı türde barlıq adamdı öltîrgenmen jâne kîm onı tîrîltse, (ölîmnen qûtqarsa) barlıq adamdı tîrîltkenmen teñ»[3].

Adamnıñ densaulığına tönîp tûrğan ziyandı ketîru üşîn transplantatsiyanı tîrîden tîrîge auıstıruğa rûqsat bolğanday, zâru bolğan jağdayda ölgen adamnıñ ağzaların tîrî adamğa auıstıruğa da boladı. Öytkenî, ölgen adam Qûran[4] men hadiste[5]  aytılğanday, tîrî adammen bîrdey qûrmetke layıq bolğanımen, ölgennen keyîn müşelerîn basqa bîreuge auıstırsa da onıñ qûrmetî tömendemeydî. Öytkenî, tîrî adamnıñ müddesî ölîge qarağanda joğarı tûradı. Sebebî, tîrî pende tîrşîlîgîn jasap, Allanıñ şariğatı men dînîn nasihattap, jalğız Jaratuşığa qûlşılıq etedî. Fiqĥta ananıñ janın saqtap qalu – jatırdağı balanı ölîmnen qûtqarudan joğarı tûradı dep bekîtîlgen. Öytkenî, ananıñ janın saqtap qaluğa mümkîndîk bar, al balanıñ tîrî tuıluı ekîtalay. Osığan oray ananıñ ömîrî jatırdağı baladan joğarı tûrsa, onda ölî adamnıñ ağzasın tîrîge de auıstıruğa boladı. Bûl ölgen adamğa ziyan jasağan bolıp sanalmaydı.

 Endeşe, transplantatsiyağa rûqsat etu qay jağdayda bolsın, sauda-sattıqtan aulaq bolıp, donardıñ özîne nemese ölgennen keyîn mirasqorlarına ağza ötemî retînde materialdıq qajettîlîktermen qamtamasız etîlmeuî şarttalğan. Al, jalpılama tîrîden tîrîge nemese ölîden tîrîge ağzanı auıstıru üşîn mınaday şarttarı tolıq boluı tiîs:

Bîrînşî: tîrî adamnıñ ağza müşesîn ekînşî bîr tîrî adamğa köşîru şarttarı:

1. Müşenî auıstıruğa asa qajettîlîk, zârulîk bolsa. Yağni, senîmdî ârî âdîl meditsina mamandarınıñ şeşîmîmen transplantatsiya jasau – nauqas adamdı auruınan ayıqtırudıñ jalğız jolı ĥâm emî boluı tiîs. Sonday-aq ağzasın beruşînîñ baliğat jasına tolğandığı jâne öz erkîmen beruî şart.

2. Ağzanı özgege salu otası sâttî ârî tolıqtay paydalı bolatınına tolıqtay köz jetkîzu. Bos nârse jâne qajetsîz qinau bolmauı kerek. Öytkenî, keybîr deneler basqa dene müşelerdî qabıldamau ıqtimalı da bar.

3. Donordıñ ağzasın alu otası oğan eşqanday ziyan jetkîzbeytînîne nemese ömîr tîrşîlîgîndegî amaldarına kerî âserîn bermeytînîne meditsina mamandarınıñ naqtı tûjırımdarı boluı tiîs[6]. Öytkenî, nauqastıñ müddesî ağzasın beruşî adamnıñ müddesînen joğarı emes. Şariğatımız bârîne bîrdey talap qoyadı. Ziyandı ziyanmen joiuğa bolmaydı. İslamda özîñe de özge de ziyan keltîrîp, zararıñdı tigîzuge bolmaydı. Bûl mâselede eger paydalı jağı basım bolsa, ârî âdîl senîmdî dârîgerler ağza beruşîge otadan keyîn ömîrîne eşqanday kerî âserî bolmaytının aytsa, onda donardıñ öz ağzasın beruîne kedergî joq.

4. Bûl amal eşqanday materialdıq nemese ruhani qaytarımsız îske asuı tiîs. Demek, ağza satılmauı tiîs.

5. Eñ kemî üş adamnan qûrılğan âdîl, senîmdî ârî olarğa ota jasağannan payda körmeytîn dârîger mamandarı komissiyasınıñ ota jasalmay jatıp, (emdeudîñ bûl amalı retsipientke (ağza müşelerî auıstırılıp jatqan adamğa) naqtı paydası tietînîn jâne donorğa (ağzanı beruşîge) keleşekte densaulığına, ömîrîne ziyanı timeytînî jaylı t.s.s.) jazbaşa türde naqtı şeşîm şığarıp, onı donar men nauqasqa beruî şart.

6. Auıstırılatın ağza ûrpaq taratu jüyesîne baylanıstı bolmauı şart.

Ekînşî: ölînîñ ağza müşelerîn tîrî adamğa köşîru şarttarı:

1. Ağza beruşînîñ şariği közqarası jağınan ölîmî naqtı bolu tiîs. Yağni, ruhı tânînen ajırap, bükîl dene-müşelerî qayta qalpına keltîre almaytınday jağdayğa jetîp, jerleuge rûqsat beretîn dârejede boluı kerek. Klinikalıq ölîm nemese miı ölîp, basqa dene müşelerî îstep tûruı şariği ölîm bolıp sanalmaydı. Tek jürek soğısı, tınısı toqtap, midıñ bükîl qızmetterî îsten şığıp, ruhı men denesî bîr-bîrînen ajırağanda ğana ölîk bolıp esepteledî. Adamnıñ janı şıqqanı nemese şıqpağanı üş adamnan qûrılğan bîlîktî, senîmdî meditsina mamandarınıñ jazbaşa türde kuâlîk etuîmen boladı. Bûl kommissiya müşelerî memlekettîk deñgeyde rastalğan mamandar bolu kerek. Eger osı atalğan şarttar orındalmay, adamnıñ ağza müşelerî tasımaldansa, onı öltîrgenmen teñ künâğa batadı.   

2. Transplantatsiya jasau, şınımen de, zârulîk jağdayda boluı şart. Yağni, dârîgerler nauqastı tek tîrî nemese ölî adamnıñ sau müşelerî arqılı emdeuden basqa amaldıñ joğın ârî auru adamğa onıñ paydası tietînîn naqtı aytuı tiîs.

3. Ağzanı beruşî adam öz erkîmen tîrî kezînde aqıl-esî dûrıs sâtînde ölgennen keyîn belgîlî müşelerîn basqa adamğa beruîn ösiet etken boluı şart. Öytkenî, transplantatsiya jasau adamdı qorlauğa alıp barmau kerek. Yağni, ösietî adamnıñ denesî bosap qalatınday köptegen ağza müşelerîn qamtımauı tiîs. Sebebî, bûl Qûranda adamdı ardaqtap kelgen ayatqa qayşı âreket. Alla tağala bılay deydî:

وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ.  

«Rasında Adam balasın ardaqtadıq»[7].

4. Ölîden tîrîge köşîrgelî jatqan ağza ûrpaq taratu jüyesîne baylanıstı bolmauı şart.

5. Mûnday ota türlerî memlekettîk deñgeyde rastalğan, qatañ baqılau ayasındağı mekemelerde jasaluı şart. Jâne ağzanı köşîru eşbîr materialdıq qaytarımsız jüzege asuı tiîs.

Mîne, osı siyaqtı pâtuanı Mısırdıñ aldıñğı müftilerî de şığarğan, atap aytqanda, 1959 jılı Hasan Mamun, 1966 jılı Ahmad Haridi, 1979 jılı Jâddul Haq Ali Jâddul Haq, 1989 jılı Muhammad Sayd Tantaui. Sol siyaqtı «Âl-Azĥar» universitetînîñ bas şeyhı Ahmet âl-Tayıp jâne d. Ali Juma.

و الله الموفق

هذا آخر ما أردنا إيراده في هذه الرسالة الوجيزة و نحمد الله سبحانه و تعالى أولا و آخرا

و الصلاة و السلام على سيدنا و مولانا محمد و آله و أصحابه صلاة و سلاما دائمين خالدين

القسم الشريعة الغراء و الإفتاء في الإدارة الدينية لمسلمى قزاقستان



[1] «İsra» süresî, 70-ayat.
[2] Ahmad riuayatı.
[3]  «Maida» süresî, 32-ayat
[4] Alla tağala bılay deydî: 
«Rasında Adam balasın ardaqtadıq» («İsra» süresî, 70-ayat).
[5] Payğambarımız (s.a.u.) bılay deydî: «Ölgen adamnıñ süyegîn sındıru – tîrî adamnıñ süyegîn sındırğanmen teñ» (İbn Mâjâ riuayatı).
[6] Eger adamnıñ müşesîn auıstıru ölîmge alıp barsa, mısalı jürek sekîldî, onda donar rûqsat berse de, bermese de haram boladı. Öytkenî, onıñ bergen rûqsatı özîn-özî öltîrgenmen teñ. Al, rûqsat etpese, onda eşbîr ayıpsız adamdı öltîrgen boladı. Bûl ekeuî de şariğatta bekîtîlgendey, haram.

Eger ağzasın auıstıruı ölîmge alıp barmaytın bolsa, (yağni ol müşesîz ömîr süre alatın bolsa,) onıñ körînîsî mınaday: Eger ağza müşesîn auıstırumen îske jaramsız bolıp qalsa, donar rûqsat berse de, bermese de haram boladı. Mısalı: ekî qoldı nemese ekî ayaqtı auıstıru, onsız ömîrlîk kâsîbîn jasay almaydı. Sondıqtan bûl jağdayda ağzanı auıstıru haram bolmaq. Al ekî közdîñ bîrîn nemese ekî büyrektîñ bîrîn nemese tîsterdîñ bîrîn nemese qannıñ keybîr bölîgîn auıstıru bolsa, onda kîsînîñ rûqsatınsız ğana haram  boladı. Tîptî köpşîlîk ğalımdar onıñ rûqsatımen bolsa da haram boladı dedî. Bûl nârseler fiqĥ kîtîptarında adamğa jâne onıñ müşelerîne ziyan keltîru jayında naqtı bayandalğan.
[7] İsra süresî 70-ayat.

QMDB-nıñ şariğat, pâtua bölîmî
date03.06.2014readCount5452printBasıp şığaru