Qûrma qanday dertke şipa?
Құрма қандай дертке шипа?

Qûrma – arabtardıñ künkörîsînde  mañızdı orın alatın  iîsî müldem bîlînbeytîn bîraq  dâmî tîl üyîretîn  tâttî jemîs. Bûl jemîs tarihşılardıñ aytuı boyınşa, adamzat tarihınıñ  3500-4000 mıñ jıl bûrın payda bolğan desedî. Qûrmanıñ 500-ge tarta  türî subtropiktîk jâne tropiktîk aymaqtarda taralğan.

Qûran Kârîmde  de qûrma jaylı bîrneşe jerde bayandalğan: «Kökten su tüsîrgen de – Alla.  Keyînnen sol arqılı âr türlî ösîmdîkter şığardıq. Ol ösîmdîkten bîr jas bûtaq ösîp, bîr-bîrînîñ üstîne mîngesken dânder, masaqtar öndîremîz. Qûrma ağaşınan jemîs tolı salbırap tûrğan bûtaqtar, bûğan qosa jüzîm, zâytün, anar baqşaların ösîremîz. Bûlardıñ keybîreuî bîr-bîrîne ûqsaydı, keybîrî ûqsamaydı. Alğaş jemîs salğanda jâne tolıq pîsken kezînde ârqaysısınıñ jemîsîne qarañdar. Kümânsîz, senetîn köpşîlîk üşîn mûnda köptegen ğibrattar bar» (Ânğam süresî, 99).

 Adamzattıñ ardaqtısı süyîktî payğambarımız Mûhammed Mûstafa (s.a.u) bîrde Sahabalarğa  qarap: «Ağaştar arasında japırağı eş tüspeytîn  ağaş bar, ol ağaş mûsılmandarğa ûqsaydı. Onıñ  qanday ağaş ekenîn bîlesîñder me?» – dep sûraydı. Sonda  sahabalardıñ bârî ağaş atauların  atay jöneledî.  Hadistî jetkîzuşî İbn Omar (Alla ol kîsîden razı bolsın)  îşîmnen  qûrma ağaşı şığar dep oylap otır edîm, lezde sahabalar Alla Elşîsî jaqsı bîledî dedî jamıray. Sol sâtte  Payğambarımız (s.a.u):  «Ol qûrma ağaşı», –  dedî.  (Muslim. Tirmizi)

Alla Elşîsî (s.a.u) qûrmanı  qattı ûnatqan. Mâselen, qûrma mausımında özîne sıylıq retînde tartılğan jas qûrmalardı kerî qaytarmaytın. Tağı bîr sözînde «Qûrması joq üydîñ adamdarı anıq aş qalğanı» dep, qûrmanıñ Mâdinalıq kedeylerdîñ künkörîsînde qanşalıqtı orın alğanın bayqatqan (İbn Mâjâ).  Şañırağında aylap qazan asılmağan uaqıttardıñ özînde de olarğa arqau bolğan qûrma men qara su edî. Ayşa anamız (r.a.) sol künderdî: «Alla elşîsî (s.ğ.s) qaytıs bolğanda da, qara qûrma men qara sudan basqa eşteñe tappağanbız», – dep eske alğan (Bûhari). Bîraq tek qûrma jep küneltken uaqıttarda sahabalardıñ eşbîrî auruğa ûşıramağan.

Sebebî, qûrma jemîsî tek qana azıq emes, san türlî derttîñ taptırmas şipası. Qûrma adam ağzasınıñ qalıptı jûmıs îsteuîne qajettî barlıq derlîk paydalı zattarğa ie. 

Qûran jâne Sünnette adamzattıñ ardaqtısı Payğambarımız Mûhammed Mûstafa (s.ğ.s) bılay bûyıradı: «Âyelderîñîzge bosanğannan (nifas halînde) keyîn  qûrma jegîzîñder. Bosanğannan keyîn qûrma jegen âyeldîñ balası momın, juas boladı. Mâriyam İsanı (a.s) düniege âkelgen kezde  jegenî tek qûrma bolatın. Eger qûrmadan da qayırlı jemîs  bolsa, Alla sonı jeuîn âmîr eter edî», – degen. Tağı da ayta ketetîn jayt Payğambarımız (s.ğ.s) jaña tuılğan  sâbidîñ auızına qûrma salatın bolğan. Sol sâbiler keşegî ötken sîz ben bîz tanitın  ğalım İbn Abbas sekîldî sahaba ğalımdar. Bûl ürdîs künî bügînge deyîn âdetke aynalğan.

Qûrmanıñ  meditsinalıq tûrğıdan paydaları

Olar aytarlıqtay qûnarlı (100 g.-da 277 kkal.), sondıqtan keremet quat közî bolıp tabıladı. Qûrmanıñ boyında kömîrsular (60-65%), mıs, temîr, mırış, kobalt, kaliy, fosfor, kükîrt, bor, aliuminiy, kadmiy, sonımen qatar tiamin, niatsin, riboflavin, folatsin, piridoksin, K dârumenî, tağamdıq talşıqtar, ftor, selen, pektin jâne aminoqışqıldardıñ 23 türî bar. Ftor tîsterdî tîsjegîden qorğasa, tağamdıq talşıqtar men selen immunitettî köterîp, qaterlî îsîk pen jürek-tamır aurularınıñ aldın alsa, kaliy sol jürek pen qan-tamır aurularında kömektesedî. Qûrma suıq tigende (âsîrese ağzanıñ şamadan tıs âlsîzdengen jağdayda) kömektesedî; erkektîk qauqardı köbeytedî; sarıuayım kezînde, ağzanıñ âlsîzdenuînde, sozılmalı şarşau kezînde jârdem beredî; bauırdı, büyrektî jâne jüyke jüyesîn bekîtedî; îşektegî paydalı bakteriyalardıñ ösuîn qamtamasız etedî; qandı nârlendîrîp, ağzağa aurutudırğış mikrobtarğa qarsı tûruğa kömektesedî jâne qışqıldı teñgerîmdî qoldap tûradı.

Qûrma onkologiyalıq aurularda, tuberkulezdî emdeu kezînde jâne mi qızmetîn jaqsartu maqsatında qoldanıladı. Arıqtağısı kelîp, alayda tâttîden bas tarta almay jürgen adamdar konfettîñ ornına qûrma qoldansa boladı, sebebî olardıñ tâttîge qarağanda nârlîlîgî az. Ğalımdardıñ zertteuî boyınşa, 10 tüyîr qûrma adamğa magniydîñ, mıstıñ jâne kükîrttîñ tâulîktîk mölşerîn qamtamasız etedî.

Bûl jemîstî şikî türînde de, keptîrîlgen türînde de jey beruge boladı. Qûrmadan salattar, nârsu (kompot), desert, tîptî bal da dayındaydı.

Qûrma palmasınıñ jemîsterî gipertonikterge (qan qısımı köterîñkî adamdar) asa paydalı, sebebî qan tamırınıñ tarıluın bayaulatadı. Qûrma Allanıñ qalauımen küş-quattı köbeytîp, tonustı arttıradı; köptegen keselderde kömektesedî; âsîrese ekologiyası naşar audandarda tûratın adamdarğa jeuge keñes berîledî. Aş qarınğa jelînse îşektegî qûrttardı öltîredî. Qûrma bauırdı quattandıradı,  asqazandı tazalaydı, âlsîz büyrektî küştendîredî. Qûrmanı süt aralastırıp qalampır qosıp îşse, ökpenîñ qabınuı (Bronhit) siyaqtı tınıs joldarına şipa. Qûrmanıñ qûramında tanin köp bolğandıqtan dene jaraqattarın tez jazadı. Adamdı arıqtatadı, eger kürîşpen bîrge pîsîrse semîrtedî. Qûramında A E B dârumederîne de bay, almadağı temîrdîñ ekî esesî qûrmada tabıladı. Sol sebeptî qan az bolğan (gemoglobin) kîsîge köp jeuîne  keñes berîledî. Jaña bosanğan ana üşîn taptırmas jemîs, öytkenî ana sütîn köbeytedî. Sonday-aq rak auruına qarsı paydalı, qûramında  mikrop ataulı  joq bîrden-bîr jemîs. Qûrma süyekterîn ügîtîp kofe qıp qaynatıp îşse, jüyke jüyesîn tınıştandırıp demaldıradı. Sonımen qatar bettegî türlî daqtardı (bosanğannan keyîn âyelderde bolatın jâne künge küygennen qalğan daqtardı ketîrîp bet pîşînîn qaz qalpında saqtap, âjîmnîñ tez tüsuînen qorğaydı. Sonımen qosa Qûrmanı jatardan aldın jese sal auruına qarsı öte paydalı. Künîmîzde meditsina qûrmanı bir künde  eñ  köp degende beseuîn jeuge keñes  beredî.

Qûrmanıñ türlerî

Âjua qûrması. Ardaqtı Payğambarımız (s.a.u) bılay deydî: «Âjua  jânnat jemîsî. Ol ulanuğa qarsı». Bûnı bügîn  künîmîzdegî meditsina ğılımı da dâleldep otır. Tağı bîr hadis şârifte:  «Kîmde- kîm aş qarınğa  künîge jetî âjua qûrmasın jese, sol künî keşke deyîn siqır men ulanudan qûtıladı, al eger keşqûrım  jetî  âjua qûrmasın jese tañ atqanğa deyîn siqır men ulanudan qûtıladı», –  degen (Muslim). Bîrde sañlaq sahabalardıñ bîrî Sa'd bin Âbuuaqqas (r.a) Mekkede  qattı nauqastanıp qaladı. Payğambarımız  (s.a.u) hal-jağdayın sûray barıp: «Sen jürek auruına şaldığıpsıñ»,– dep, Haris esîmdî dârîgerdî şaqırudı bûyırıp, oğan âjua qûrmasınıñ jeteuîn süyegîmen bîrge süt nemese mayğa aralastırıp qoiu küyînde jegîzuîn âmîr etken (Âbu Dâuîd). Osıdan keyîn Sa'd bin Âbuuaqqas (r.a)  jazılğan eken. Bûdan bayqağanımızday  âjua qûrmasınıñ jürekke de em ekenîn köruge boladı.

Bârani qûrması. Ardaqtı Payğambarımız (s.a.u) özîn ziyarat etîp kelgen Abdulqays taypasınıñ adamdarına sol aymaqtağı qûrmalardıñ türlerîn âñgîmelep, «Sîzderde ösetîn qûrmalardıñ eñ jaqsısı ârî eñ paydalısı aş adamdı toydırıp, küş-qayrattı arttıradı, aurudı emdep eş auru tuğızbaytın – bârani degen qûrma» degen. Abdulqays adamdarı elderîne qaytqannan keyîn, bârani degen qûrmanıñ türîn ösîruge arnayı köñîl bölîp, bîrşama uaqıttan keyîn bîrjolata qûrmanıñ osı bârani türîn ösîruge ğana köşken (Ahmad ibn Hanbâl).  

Soñğı jıldarda jürgîzîlgen zertteuler nâtijesînde qûrmanıñ köptegen qasietterî aşılğan.

Bîr sözben aytqanda, türlî vitaminge bay, toyımdı ârî emdîk qasietî mol qûrma – ğajap jemîs. Endeşe, osı ğajap jemîsten dâm tatqan sayın jomarttığı şeksîz Jaratuşı iemîzdî eske alıp, şükîrşîlîk eteyîk...

Svetlana Amangeldîqızı
date30.05.2014readCount13561printBasıp şığaru