Tınıs aludıñ hikmetî
Тыныс алудың хикметі

Ağzamızğa tınıstap tûru tetîgî ornatılğan. Kündelîktî ömîrde «men qazîr avtobusqa otıratın kezde tınıs aludı ûmıtıp ketpeyînşî», nemese «Jüregîm toqtap qalmasınşı» dep âr kezde janımız mûrınımızdıñ ûşına kelîp, üreylî oymen jüremîz be? Âste, olay emes. Bûl Allanıñ adam balasın süyîp jaratqanına ayqın dâyek bolsa kerek.

Adamnıñ tınıs aluı – Allanıñ şeberlîgîmen jaratılğan jüye. Allanıñ qûlı ekenîmîzdî osı tınıs alu jüyesîne qarap ta bîluge boladı. Tınıs alu avtomattı türde îske asatın öte kürdelî jüye, eger adam öz qalauımen tınıs alatın bolsa, onda barlıq oyımız ünemî ökpemîzde bolar edî.

Bîzdîñ ârqaysısımız künîne 20 mıñ, al jılına orta eseppen 8 mln. ret tınıs aladı ekenbîz. Al, minutına 15-20 ret üzdîksîz demalamız. Ömîr men ölîm âr sekund sayın betpe-bet kelîp otıratın mûnday kürdelî protsess bîzdîñ erkîmîzden tıs jürîp jatatın âreket. Âytpese, ârbîr tınısıñdı sât sayın baqılap otıru, âste, mümkîn emes. Sol sebeptî tınıc alu jüyesî erekşe Meyîrîm iesî Alla Tağalanıñ  bîzge bergen ötelmes nığmetî ekenîn sezînemîz.

Adam biîkke köterîlgen sayın öte jiî, ârî tereñîrek tınıstaydı. Eñ qızığı tüngî ûyqı kezînde qalay tınıstaysız? Öytkenî, ûyqı – ölîm hâlîndegî protsess. Odan  qorıqpasaq ta boladı. Alla Tağala ömîrîmîzge kerektînîñ bârîn aldın ala belgîlî bîr retpen, ölşemmen jasap qoyğan. Ûyqı kezînde mi adam boyındağı ottegî men kömîrqışqıl gazdarın arteriyalıq retseptor arqılı ünemî baqılauda ûstaydı. Eger denede ottegî azayıp, kömîr qışqıl gazı köbeye bastasa, mi dereu dabıl qağıp, ökpenîñ jıldam ârî küştî jûmıs îsteuîne jûmıldıradı. (Ağza ûyqı kezînde özînîñ köptegen âreketterîn özgertedî. Mâselen, adamnıñ ağzası tınığuı üşîn tınıs alu, jürektîñ soğu jiîlîgî azayadı, arteriya qısımı tömendeydî, zat almasuı men jüykenîñ qozğıştıq qarqını bâseñdeydî. Esesîne ûyqı kezînde keybîr protsesterdîñ belsendîlîgî küşeyîp,  gipotalamus pen mi bağanında qan aynalımı artadı. Sonıñ nâtijesînde midıñ temperaturası köterîlîp, ottegîn qabıldau ûlğayıp, ağzanıñ amandığın qamtamasız etedî).

Tınıs alu jüyesî mûrınnan bastalatını bârîmîzge belgîlî. Bîr jağınan bûl qalıptı  bolıp körîngenîmen, tınıs alu jüyesîn zerttey kele Jaratuşınıñ şeberlîgîne tañ qalmasqa şaramız joq. Mûrın konditsioner siyaqtı auanı tazartıp, künîne kem degende 50 m3 auanı ökpege jîberîp otıradı. Bûl ortaşa bölmenîñ kölemîne teñ. Ol auanı tazartıp, ârî ılğandandırıp mûrınnıñ îşîndegî  kîlegeylî torğa ötkîzedî. Adam ağzası taza auamen tınıstauı üşîn kün sayın kîlegeylî tor 1 litrge juıq sûyıqtıq bölîp şığaradı. Kîlegeylî tordıñ negîzgî qızmetî auamen keletîn ziyandı zattardı, bakteriyalardı ökpege jîbermey, qaytadan sırtqa şığarıp tastaydı. Ârbîr 20 minut sayın mûrın îşkî kîlegeylî sûyıqtıqtı jañartıp otıradı. Ol üşîn mıñdağan mikroskopiyalıq tükter jûmıs îstep, eskîrgen sûyıqtıqtı ûrtqa jîberîp, onı adam özdîgînşe jûtınadı. Osı tütîkter sekundına 10 ret qimıl jasap, ağzanıñ tîrşîlîgî üşîn üzdîksîz öz erkîmen qızmet etedî. Bûl Allanıñ tañ qalarlıqtay şeberlîgî emes pe?! Al, bîzge mûnday qım-quıt jûmıstar atqarılıp jatqan (mûrınımızda bolıp jatqan) bûl protsester turalı oy sanamızğa da kîrîp şıqpaydı.

Adam ökpesîne jılı aua qajet bolğandıqtan, mûrın auanı jılıtuşı qızmetîn de atqaradı. Ârine, boydı qan jılıtadı. Qazîrgî zamannıñ ozıq tehnologiyası sanalatın kölîkterdîñ radiatorı adam qolınan şıqqan tamaşa jılıtu jüyesî. Bîraq, dâl adam ökpesîndey jılıtu jüyesîn eşkîm oylap tapqan emes. Sonımen qatar, ökpede tek jılı aua ğana aynalatın bolsa, onda ol mikroptardıñ jinalatın ortalığına aynalar edî. Mîne, sol sebepten ökpe auanı da jılıtadı ârî tazartadı. Onsız adamnıñ keudesîne şañ-tozañ tolıp, bîrneşe künge jetpey, ökpe qabınuınan köz jûmar edî.

Bîz ne üşîn tınıstaymız? Köpşîlîgîmîz ökpenî aua jûtuşı dene müşesî retînde ğana bîlemîz. Ökpe aua jûtıp qana qoymay, asqorıtu protsesînde ottegî arqılı qajettî zattardı boyğa sîñîruge atsalısadı.

Adam ökpesînde ortaşa eseppen 700 mln alveolalar bar. Alveola kölemî 0,25 mm tûratın qan men auanı aralastıratın şarlar. Ol aua kîrîp şığatın kîşkene bölme siyaqtı. Onıñ qabırğaları ûsaq qantamırlarınan tûradı.

Keyde bîz jaqsılıq jasağan adamğa, auruımızdan sauıqtıruğa sebep bolğan dârîgerge rahmetîmîzdî jaudırıp, ömîr boyı jaqsılığın ûmıtpauğa uâde etîp jatatın jağdaylar kezdesedî. Endî bîzdî joqtan bar etîp, boyımızğa bergen sansız nığmetterî üşîn raqımdı Allağa şükîrşîlîk etîp, «bismillâ» dep nege amal etpeske?! Raqımdı Alla Tağala ârbîr tınısımızdı «Alla» dep jûtıp, «Alla» dep şığaratın imandı, taqua qûldarınan boludı nâsîp etsîn!

Âset Bektûr
date30.04.2014readCount4519printBasıp şığaru