Qara zere – san türlî dertke daua

On segîz mıñ ğalamnıñ qır-sırına üñîlgen adamzat âlî de tañday qağıp tañdanumen keledî. Sonıñ îşînde şipalı ösîmdîkter de özînşe bîr âlem. Arab elderînde «payğambar ösîmdîgî» dep atalıp ketken qara zere – erekşe emdîk qasietîmen nazar audartadı.    

Ol qanday ösîmdîk?

Qara zere latın tîlînde «Nigella sativa» dep ataladı. Arabşa – «habbatus-sâuda», al orısşa atauı –  «çernıy tmin». Tabiğatta 20-ğa juıq türî kezdesetîn bûl ösîmdîktîñ boyı 40 sm-ge deyîn jetedî. Negîzînen sarğaldaq tûqımdas ösîmdîkter tobına jatadı. Qara tüstî dânderî köbîne jazdıñ soñına taman pîsedî. Oñtüstîk Europa men soltüstîk Afrikada jâne bîrqatar Aziya elderînde ösedî.  

Tarihı

Qara zerenî bîrneşe ğasırdan berî milliondağan âlem tûrğındarı salauattı ömîr saltın saqtau üşîn emge qoldanıp keledî. Şığıs halıqtarı onı tamaqqa dâmdeuîş retînde de paydalanadı. Mûhammed Payğambarımız (s.a.s.) erekşe maqtağan bûl ösîmdîktîñ emdîk küşîn köptegen mûsılman ğalımdarı, sonday-aq İbn Sina men âl-Biruni (H-HÎ) de moyındap, öz eñbekterînde atap ötken.    

Hadisterde ne aytılğan?

Qara zerenîñ emdîk qasietînîñ moldığın mûsılman jûrtşılığı ardaqtı Mûhammed Payğambarımızdan (s.a.s.) bîledî. Sol uaqıttan bergî 15 ğasır îşînde bûl şipalı ösîmdîk halıqtıq meditsinada keñ qoldanısqa enîp kettî. Hadisterdîñ bîrînde qara zerenîñ boyı tûnıp tûrğan em ekendîgî bılay bîldîrîlgen:

«Qara zerenî paydalanıñdar, rasında onda ölîmnen basqanıñ bârîne şipa bar» (Bûhari, Tıbb, 7; Müslim, Sâlam, 88).

Ânas ibn Mâlîktîñ (r.a.) riuayatına qarağanda, Payğambarımız (s.a.s.) nauqastanğan kezde qara zerenî alıp, onı sumen ne balmen qosıp em retînde qabıldağan.

Halid ibn Sağıd ta özî kuâ bolğan mına oqiğanı bılay dep âñgîmeleydî:

«Bîr saparda Ğalib ibn Âbjar sırqattanıp qaldı. Mâdinağa jetkende de keselînen ayığa qoymadı. Jağdayın bîluge kelgen İbn Âbu Atiq bîzge: «Sender oğan mına qara zerenî berîñder. Altı ne jetî tüyîrîn alıp ûntaqtap, mûrnınıñ ekî jağına kezek-kezek mayğa qosıp tamızıñdar. Öz basım Ayşadan (r.a.) Rasulallaĥtıñ «Rasında osı qara dân (qara zere) ölîmnen basqa barlıq dertke şipa» degen hadisîn estîgenmîn» dedî». (Bûhari riuayat etken).

Ğılımi zertteuler

Soñğı jartı ğasırdan bastap qara zerenîñ emdîk qasietîne baylanıstı köptegen ğılımi tâjîribelîk zertteuler jürgîzîldî. Nâtijesî tañğalarlıq. Mûnı klinikalıq zertteuler de dâleldep otır.  

1960 jılı professor Dahaqna qara zerenîñ mayımen artrittî emdeuge bolatındığın dâleldegen.

1992 jılı Dakka (Bangladeş) universitetînde jürgîzîlgen zertteude qara zerenîñ bakteriyağa qarsı tûra alatın qasietî anıqtaldı.

AQŞ-tağı zertteulerde qara zerenîñ ulı zattarğa qarsı eresen emdîk küşî bar ekendîgî dâleldendî.

zereAQŞ-ta farmokologiyalıq firmalar qara zerenîñ negîzînde jaña emdîk preparattar jasaytın arnayı zerthana qûrdı.

Miunhendîk immunolog doktor Piter Şleyker (Germaniya) Qûrama ştattardağı meditsinalıq mekemelermen bîrlese zertteuler jürgîzîp, sonıñ nâtijesînde qara zerenîñ negîzînde türlî aurularğa em retsepterîn tüzîp şıqtı. 

1991 jılı ündî onkologiya institutınıñ ğalımdarı özderînîñ ğılımi zertteulerînîñ nâtijelerîn «Ethno pharmacology» attı jurnalda jariyaladı. Onda qara zerenîñ qaterlî îsîkke qarsı da emdîk qasietî barı da jazılğan.

Qanday aurularğa em?

Ğalım İbn Qayım Jauziya özînîñ «Payğambar meditsinası» attı kîtabında qara zeremen 50 şaqtı aurudı emdeuge bolatındığın körsetken. Keyîngî zertteuler boyınşa da onıñ mınanday aurularğa em ekendîgî belgîlî:

  • Qandağı holesterindî azaytadı;
  • Ağzanı ulı zattardan tazartadı;
  • İmmunitet jüyesîn küşeytedî;
  • İnsultqa (miğa qan ketu) qarsı tûradı;
  • Artrit (buın auruı) pen bauır auruınan ayıqtıradı;
  • Qûramındağı timohinon arqılı qandağı gliukozanı azaytadı;
  • Qûramındağı efir maylar arqılı bakteriyalardı öltîrîp, olardıñ köbeiuîn toqtatadı;
  • Bronhit pen astmağa (tınıs joldarınıñ qabınuı) em;
  • Îşekterdegî qajettî bakteriyalardı qalpına keltîru arqılı îş-qûrılıstıñ jüyesîn retteydî;
  • Terî aurularına paydalı (qotır, qışıma, börtpe t.b.);
  • Öt pen büyrekte jinalğan mayda tastardı uatadı;
  • Nesep joldarın tazalaydı;
  • Îştî jürgîzedî;
  • Îşek qûrttarın joiuğa kömek beredî;
  • Bala emîzetîn âyelderdîñ sütîn molaytadı;
  • Süyeldî ketîredî;
  • Jötel men sarıauruğa taptırmaytın em;
  • Belsîzdîkke  em;
  • Semîzdîkten arıluğa kömektesedî;
  • Tâbettî arttıradı;
  • Asqazannıñ oyıq jarasın (yazva) jazadı,
  • Etekkir tsiklın qalpına keltîredî t.b.

Qara zere mayı

Qara zerenîñ, negîzînen, dânekterî men mayı emge paydalanıladı. Mâselen, qara zere mayı allergiyanı, qışıma men psoriazdı bâseñdetuge, demîkpege qarsı ağzanıñ immunitetîn arttıruğa, asqorıtu qiındağanda, joğarğı qan qısımı bayqalğanda emge paydalanıladı. Türlî vitaminder, mineraldı tûzdar, mikroelementtermen qatar, qara zere mayınıñ qûramında kömîrsular, beloktar men maylar da bar. Ösîmdîk mayı negîzgî maymen qatar maylı qışqıldardan da tüzîledî. Osı sebeptî atalğandardıñ soñğısı qanıqpağan mayğa jatadı. Zertteuşî meditsina mamandarınıñ aytuınşa, qara zere mayınıñ himiyalıq qûramın fosfat, temîr, fosfor, kaltsiy, karbogidrattar, E jâne V vitaminderî, linoley qışqılı, olein qışqılı, palmitin qışqılı, eykozen qışqılı, stearin qışqılı, alfa-linolen qışqılı qûraydı. Ol sonday-aq nigelon semohiropinon nemese melanin sekîldî arnayı belsendî komponentterge de ie.

Qara zere şayı

Bügîngî künî qara zerenîñ dânderînen qaynatılğan arnayı şay da jasaladı. Bûnday şay köbîne îş kebu, îş ötu jâne öt şanşuı siyaqtı aurularğa em. Jas bosanğan sütî az âyelderge de onıñ paydası zor.  

Qorıta kelgende, Qara zere – rasında da emdîk qasietî mol şipalı ösîmdîk. Onıñ ölîmnen basqanıñ bârîne em ekendîgîn bügîngî meditsinalıq zertteuler bîrînen soñ bîrî  dâleldeude. Al qara zerenîñ osınday emdîk qasietî barın sonau VÎÎ ğasırda ardaqtı Mûhammed Payğambarımızdıñ (s.a.s.) tap basıp aytuı – anıq mûğjiza!

1. Bûha­ri, Âbu Ab­dil­laĥ Mû­ham­med ibn İs­mayl. âl-Ja­mius-sa­hih.
2. Müs­lim. Âbul Hu­sâyn ibn Haj­jaj. Sa­hih.
3. Qara zere – küllî derttîñ dauası. Qûrastırğan: Sâbit İbadullaev. Almatı 2010 j. 54 bet.
4. Şikov A.N., Makarov V.G., Rıjenkov V.E. Rastitelnıe masla i maslyanıe ekstraktı: tehnologiya, standartizatsiya, svoystva. – M.: İzdatelskiy dom «Russkiy vraç» – 2004. 264 bet.
5. http://www.tiensmed.ru
Qûdayberdî BAĞAŞAR
date02.10.2012readCount61295printBasıp şığaru