Tüyeqûstar
Түйеқұстар

Ûşpaytın qûstar tobına qarastı tüyeqûstar köne dâuîrden berî ömîr sürîp keledî. Jartılay şöldî klimatta ömîr süretîn bûl qûsqa degen adamdardıñ qızığuşılığı sonau erte kezden bastalğan körînedî.

Köne Mısırda tüyeqûs jûmırtqaların emdîk maqsatta paydalanğan. Rim sarbazdarınıñ belbeulerîne sıy retînde tüyeqûstıñ bîr tal qanatı tağılatın bolğan. Tüyeqûstıñ etî men terîsîne qızıqqandıqtan keybîr arab taypaları onı aulaumen de aynalısqan.

Keyîngî jıldarı âlem elderîndegî qûs şaruaşılığınıñ bîr türî – osı tüyeqûs ösîru. Tüyeqûstıñ etî siır etîne ûqsas keledî, qûramında may men holesterin deñgeyî az bolğandıqtan, etî densaulıqqa, âsîrese, jürek auruına paydalı. Öte ösîmtal qûs. Tüyeqûstıñ jûmırtqası, terîsî, jünî, tırnaqtarı, tûmsığı, îşekterî, îş mayı, süyegîmen qosa ayaq terîsî de tügel derlîk paydağa asadı.

Saudalau maqsatında tüyeqûs ösîru tûñğış ret 1860 jılı Oñtüstîk Afrikada bastalğan. Bügîngî tañda Amerika, Avstraliya, Evropa, Qıtay, İzrail sekîldî köptegen elderdîñ qûs fermalarında tüyeqûs ösîrîlude.

Tüye men tüyeqûs

Tüyeqûstarınıñ tüyelermen ûqsastığı tek atında ğana emes. Ayaqtarınıñ ûzındığı, denesînîñ îrîlîgî, tüyege ûqsas moyınımen «tüyeqûs» degen atauğa âbden-aq layıq.

Köbîne-köp tüyeler sekîldî şöldî klimatta ömîr süretîn tüyeqûstar klimatqa fiziologiyalıq jağınan beyîm keledî. Tüyeler sekîldî şölge şıdamdı jaratılğan tüyeqûstıñ köz şaralarınıñ üstîñgî jağındağı tûz qaltaları tûz eruşîlîkke jol aşıp, sudıñ eñ az jûmsaluın qamtamasız etedî. Tüye men tüyeqûstıñ ekeuînîñ de keudelerînîñ tömengî jağında dene salmağınıñ tepe-teñdîgîn qamtamasız etetîn jastıq pîşîndes tkan boladı. Tüyeqûstardıñ azıqtanuı da tüyelerge ûqsas. Olar şöp talğap jatpaydı, ne jese de denesîne şır bop bîtîp et ala beredî. Qızığı sol, şöldî jerde talğap jeytîn şöp kezdespese de etî men jûmırtqası öte dâmdî.

Jaratılıs erekşelîkterî

Tüyeqûs eñ îrî qûs türîne jatadı. Boyı 2,5-3 metrge, salmağı 100-160 kg-ğa deyîn jetedî. Qanattarı qısqa bolğandıqtan ûşa almaydı. Alayda, öte küştî ayaqtarımen sağatına 70 şaqırımğa deyîn jügîre aladı. Bûl onıñ özîne töngen qauîpten qaşıp qûtıluına ârî şöl ortasında azığın op-oñay tauıp jeuîne kömektesedî.

Tüyeqûstardıñ Afrika, Oñtüstîk Amerika jâne Avstraliyada ömîr süretîn üş türî kezdesedî. Olar bîr-bîrînen ayaq sausaqtarınıñ sanı jâne îrîlîkterîmen ajıratıladı. Bûl üş türge jatatın tüyeqûs ta artqa da, aldığa qaray 400 kg-ğa deyîn jetetîn asa auır küşpen tebe aladı.

Tüyeqûs uaqıtınıñ 30 payızın jem îzdeumen ötkîzedî. Köbîne-köp türegep tûrğan küyî nemese ketîp bara jatıp ta qorektene beredî. Ûzın moynı men öte qırağı közderî arqılı kîşkene şılauşındı da îlîp alıp jey beredî. Tûmsıqtarınıñ tübîn de köre alatın tüyeqûstardıñ bîr közî 60 gramm salmaq tartadı. Yağni, adam közîmen salıstırğanda tört ese köp salmaqqa ie. Şöldegî qûmdı borandardan saqtanu üşîn közdîñ üstîñgî jâne astıñğı qabağımen qosa, közdîñ tazalanuın qamtamasız etetîn jûqa qabıqtan qûralğan tağı bîr köz qabığına ie.

Jayılğan kezde auızdarı tolğanşa şöp jûlıp ala beredî. Öñeşînen ötkîzîp jûtınğanın sırttay op-oñay baqılauğa boladı. Asın jûtarda basın tîk köteretîn tüyeqûstar bûnday kezderde köbîne aynalanı baqılaydı. Qabıldanğan azıq dereu metabolizmnen ötedî ya bolmasa saqtaladı. Mausımğa qaray özgeretîndîgîn esepke alğanda tüyeqûstardıñ îşetîn su mölşerî künîge ortaşa 12 litr.

Tüyeqûstar tüye, qoylarmen de bîrge jayıla beredî. Qolğa tez üyrenedî. Osı tûrğıdan alğanda Oñtüstîk Afrikada tüyeqûstarğa turisterdîñ mînîp jürîp qıdıratın kezderî de kezdesedî.

Tüyeqûstar köbînese aşıq alañqaylarda jayılğandı jaqsı köredî. Özderîne nâsîp etîlgen keremet jünderî arqılı kündîz ıstıqtan, tünde suıqtan qorğanıp denelerînîñ jılu temperaturasın saqtaydı. Eşqanday termodinamikalıq sabaq almasa da qattı ıstıqta jünderîn jelpu arqılı salqındaydı. Qanattarı jılu temperaturasın retteumen qatar dûşpandarın qorqıtu jâne öz serîgîn tañdau îsînde köp kömegîn tigîzedî. Erkegî aşu şaqırğan uaqıtta moynı men basın tîk köterîp kökîregîn kerîp qûyrıq jünderîn tîkîreytedî. Köbeiu kezînde top-toptarğa bölînedî. Analığı 12-18 jûmırtqa basadı. Bîzge ıntımağı jarasqan otbası keypîn elestetîp tüyeqûstardıñ erkegî de, ûrğaşısı da alma kezek jûmırtqa basadı. Jûmırtqa şayqau îsî kündîz ûrğaşısına, qalğan uaqıttarda erkegîne tân. Köbînese 15 minut pen bîr jarım sağat aralığında basqan jûmırtqaların audarıp-töñkerîp otıradı. Ûya basıp-şığaru bîr ay on ekî künge sozıladı.

Bastarın qûmğa kömetînî ras pa?

Köpşîlîk senetîn tüyeqûstıñ qattı qorıqqanda basın qûmğa jasıruına kelsek, tüyeqûstar qorek îzdep jürîp te keyde jerdegî tesîkterge bastarın sûğa beredî. Öte bîr sırşıl tüysîkke ie tüyeqûs qater töngen kezderde alısta tûrğan tas keypîn elestetîp basın ekî ayağınıñ arasına jasırıp qimılsız, tûrğan ornında qatıp qalatın kezderî boladı. Qanday da bîr añnıñ qolına tüse qalğan jağdayda ölîp qalğan keyîp tanıtıp, sûlay ketetîn tüyeqûstar tüngî kezderde de osılay ûyıqtaydı. Mîne, osılayşa bastarın qûmğa kömu jağdayı tüyeqûstardıñ âlgîndey qorğanuınan tuındasa kerek.

Tüyeqûstardıñ jûmırtqası

Tüyeqûstar ortaşa alğanda 18-24 aylığında jûmırtqalay bastaydı. Jaqsı baptalğan tüyeqûstar jılına 40-80 par jûmırtqa bere aladı. Tüyeqûs jûmırtqası 1-1,5 kg salmağımen eñ ülken jûmırtqa türîne jatadı. Tüyeqûstıñ bîr jûmırtqası tauıqtıñ 25-30 jûmırtqasına teñ. Protein men vitaminge bay keletîndîkten tüyeqûstıñ bîr jûmırtqasımen 20 adamdı erkîn toydıruğa boladı.

Tüyeqûs jûmırtqasınıñ sırtqı qabığın köne meşîtterde örmekşîlerden qorğanu maqsatında qabırğalarğa îlîp qoyatın bolğan eken. Qazîrdîñ özînde tüyeqûs jûmırtqasınıñ sırtqı qabığı âr türlî tüske boyalıp, ârlenîp, ûsaq-tüyek âşekey zattarğa qoldanıluda.

Terîsînîñ qalıñdığı sömke jasauğa ıñğaylı bolsa, ülpîldegen jünderî sândîk bûyım retînde, tırnaq, süyek, tûmsığı bolsa, tüyme, taraq t.b. zattar jasaluında paydalanıluda.

Tüyeqûs ösîru şaruaşılığımen aynalısu - jaña jûmıs közî bolumen qatar elge ekonomikalıq tabıs âkeletîn öte tiîmdî sala.

Baq BER
date03.07.2012readCount12133printBasıp şığaru