Qazaqtıñ dâstürî – dîn, dînî – dâstür...
Қазақтың дәстүрі – дін, діні – дәстүр...

(Ayt künî «aytşılap» kelgen oy) 

Bala kezîmîzde oraza-namazdı bîlmesek te, ayt degendî ûmıtpauşı edîk. Jarapazan aytıp, jan-jaqtağı körşîlerge aytşılap barıp, qorjınımızdı bauırsaq pen tâttî-pâttîge qampitıp keletînbîz. Aramızda Qûran oqi alatındar bolsa, Qûran oqıp, ol bolmasa, mektepte jattatqan taqpaqtardı taqıldatıp aytıp berîp, âr üyden ayttıq jinaytın edîk qoy.

Üy-üydegî aytqa dayındıq ta erekşe bolatın. Üyde tük bolmasa da, ayt üşîn bîrdeñe tabılatın. Âyteuîr, üstel üstînde bos jer bolmay, dastarhan bay boladı. Berekelî dastarhan üş künge deyîn jaiulı tûradı. «Qırıqtıñ bîrî Qıdır boladı» desîp, kündîz-tünî üyîñe qonaq keluîn tîleysîñ.

Adamdardıñ da jüzînen quanıştıñ ûşqının körîp, janıñ jadırap sala beredî. Köñîlî qalğan körşîsîn keşîrîp, at qûyrığın üzîsken tuısımen tabısıp, arazdasqan ağayınımen tatulasıp jatqandarğa kuâ bolıp, köñîlîñ marqayadı. Âyteuîr, qaqağan qıstan soñ jadırap jaz kelgendey küy keşesîñ.

Ayt merekesî sol kezderî müldem dîni merekege ûqsamaytın. Qûddı, qazaqtıñ ûlttıq merekesî sekîldî. Qazîr oylap otırsam, rasımen de, ayt qazaqtıñ ûlttıq merekesîne aynalıp ketken eken ğoy.

Qazaq qanşa nâubettî körse de, Resey imperiyasınıñ qılışınan qan tamğan sûrqiya zamanda ömîr sürse de, ayttı ûmıtpappız. Oraza ayttı da, qûrban ayttı da. Qazaq bes parızdı bîlmeuî mümkîn, bîraq ayttı mîndettî türde bîledî. Qazaq ömîrînde Qûran Kârîmnîñ betîn aşpasa da, ayttı atap ötpey ketpeydî. Âyteuîr, kemî üyînde jetî şelpek pîsîrîp, iîsîn şığaradı.

Alaş ardaqtılarınıñ bîrî Beyîmbet Maylinnîñ 1922 jılı jazılğan «Ayt künderî» degen âñgîmesînen de qazaqtıñ qır soñınan ayttıñ  «qalmağanın»  köresîñ. «– Ayt qûttı bolsın! – Aytsın, jaqsılığı bîrge bolsın! – Jıl on ekî ayda bîr kelgen jarıqtıq «ayt» qoy, bûl kündî körgen de bar şığar, körmegen de bar şığar...» dep bastalatın âñgîmede jazuşı qûrban ayt künderîndegî qazaq auılınıñ körînîsîn suretteydî. «Auıldıñ adamınıñ bârî qıbırlap, ersîlî-qarsılı kezîp jür. Bârî de kiîngen. Jüzderînde âldenedey bîr kuanıştıñ belgîsî bar. Jer oşaq bîtkennîñ köbînde asılğan qazan, aq köbîgî bûrqıldap semîz et qaynap jatır... Kârî-qûrtañ şaldar, kempîrler ekeu-ekeu köleñkede otır.

– Jarıqtıq-ay, bûl kündî de jûrttıñ köretîn künî bar eken-au!..

Auıldıñ orta jerîndegî bîr üydîñ aldında üyme-jüyme bolğan kîsî. Îşînde kârîleu kempîrler, bîren-saran şaldau adamdar da bar...

Bîreuî pışaq qayrap, bîr jîgît semîzdeu qızıl ögîzdî ûstap tûr»... Mîne, oraza-namaz toqtıqta bolsa da, ayt aştıqqa qaramaydı. Âyteuîr, qolğa îlîger eşteñe bolmasa da, tışqaq lağın qûrban qıladı bûl qazaq. Tîptî, ol da bolmay jatsa, «aq nietîn» «qûrbandıqqa» arnaydı.

Bûnıñ bârî qazaq ûltı men islam dînîn böle jarıp qarauğa bolmaytındığına dâlel bolsa kerek. Dâstür men dîndî sabaqtastıra bîlgen qazaqtan islamdı ajıratıp, bölek qarastıruğa kelmeydî. Öytkenî, qazaqtıñ dâstürî – dîn, dînî – dâstür!

Mîne, otız kün orazadan keyîngî üş kündîk ayttağı oy osı boldı. Bûl jolı da «Âzîret Sûltan» meşîtî ayt namazında jamağatqa lıq toldı. Jûrt mıñ aydan da qayırlı, Qasiettî Qadîr tünîndegî jamağattan da asıp tüstî. Qazaq üşîn qadîr tünînîñ emes, ayttıñ qadîrî asıp tûr. İne şanşar jer tabılmadı. Keşegî dînsîz qoğamnıñ şekpenînen şıqqan şeneunîk ağalarımızdı da közîmîz şaldı. Dîn dese ürketîn kökelerîmîz de aytşılap kelîptî. Öytkenî, olar dîni merekenî emes, ûlttıq meyramımızdı toylauğa keldî...

Ayt mübârak bolsın! 

P.S. «Abay.kz» portalın aqtarıp otırıp, pîkîrlerdîñ arasınan mınanı közîm şalıp qaldı...

Almatı qazağı:

«Bügîn Oraza ayt künî! Aylıq bermegelî tört aydıñ jüzîne auıp baradı. Qaltamnıñ tübînde qalğan aqşanı sanasam, 580 (bes jüz seksen) teñge qalıptı. Barı – sol. Tañerteñ âyelîme 500 teñge berîp, «eñ bolmasa bauırsaq pîsîr, ûn âkel» degem. Âyelîm soğan bîr paket süt pen bîr qorap ûn âkelîp, iîs şığarğan boldı. Ayt dastarhanımızda 10 şaqtı bauırsaq, süt qatqan şây, sosın quırılğan vermişel boldı. Üş balamnan, sosın üyde jatqan qonaq qızdan ûyat boldı. Mısığımnıñ da qarnı aşıp, miaulap qoyadı».

Saltan SÂKEN
date21.08.2012readCount4397printBasıp şığaru