Sünnet ûyqınıñ sırı
Сүннет ұйқының сыры

Tüs mezgîlînde az-maz köz şırımın alu mûsılman elderînde «qaylula», al batıs elderînde «siesta» dep ataladı. Onıñ adamğa berer paydası köp. Adamzattıñ asılı Mûhammed payğambarımız (s.a.s.) tüskî ûyqığa erekşe köñîl bölîp, onı orındaudı keyîngî ümbetîne ösiet etken.    

Tüskî ûyqı âsîrese klimatı ıstıq aymaqtarda qalıptı ürdîske aynalğan. Mi qaynatar aptaptı ıstıqta tüs âletînde sâl mızğıp alğan adam artınşa erekşe sergektîktî sezînedî, jûmısqa degen qûlşınısı artadı. Ğalımdar tüskî ûyqınıñ paydasın bügîngî künî jan-jaqtı dâleldeu üstînde.  

Mâselen, Maks Plenk institutınıñ ûyqını zertteu bölîmî mamandarı men psihologtarınıñ bîrî doktor Jürgen Zalley bılay deude:  

«Europanıñ köptegen meditsina mamandarı men biologtarı kündîzgî ûyqı jönîndegî zertteulerge eleusîz qarap keldî. Esesîne tüngî ûyqı köp zerttelîp, köp jazıldı. Şığıs kîtaphanalarında osı töñîrekte jazılğan mağlûmattar köp kezdesse de, âlî künge jete köñîl bölmey kelgenîmîz - bîz üşîn aytarlıqtay kemşîlîk».

Zalley jûmıs ornındağı qızmetkerlerge jürgîzgen baqılauları men zerthanalardağı zertteulerîn ûştastırıp, soñında mınaday tûjırımğa kelgen:

«Zerthanada meylînşe tınıştıq. Bîz baqılauğa alğan kîsî, tınış ûyqı qûşağında. Bûl jerde jûmıs îstep tûrğan nârse tek EEG (Elektroentsefalogramma) qûralı ğana. Denenîñ belgîlî ortalıqtarına jabıstırılğan qûral bûlşıq etterdîñ bosauı men qozğalısın, qısımın baqılauda. Dene temperaturası da bîr jağınan ölşenude. Ekî sağatqa sozılğan baqılaudan keyîn kompiuter qûjattarı bîzge mınanı ûqtırdı: tüskî ûyqı adamnıñ jürek, mi, jüyke, barlıq îşkî ağzaların retteytîn tabiği jağday. Ûyqıdan oyanğan kîsî: «qatıp ûyıqtap ketîppîn» dep tıñayıp, sergîp qalğandığın bîldîrgen. Tüngî ûyqığa qarağanda tüskî ûyqı anağûrlım jemîstî». 

Ûyqı zertteuşîsî Jim Horne baqılau jasalğan kîsînîñ dene temperaturasınıñ oy qabîletîmen bîrge kündîz joğarılap, tünde tüskenîn bayqağan.

Zuriç universitetînîñ Farmokologiya institutında zertteu jürgîzgen İrina Tobler bolsa, itterdîñ, tışqandardıñ, maymıldar men jılqılardıñ da tüs uaqıtında 15-20 minut, tîptî jartı sağattay ûyıqtağandığına kuâ bolğan.

Tüskî ûyqınıñ tabiği ritmî sâbiler men kîşkene balalardan anıq bayqaladı. Âsîrese, emşektegî sâbilerdîñ tüngî uaqıttarda rettî ûyıqtamasa da kündîzgî uaqıtta jiî-jiî ûyıqtauı qalıptı dep qabıldanuda. Uaqıt ötîp balanıñ jası eseye tüsken sayın tüngî ûyqısı retteledî, alayda kündîzgî ûyqını (tüskî ûyqı) da qajet etedî. Bûl tüskî uaqıttarda ünemî esîneu, közdîñ taluı, denenîñ bosañsuı sekîldî tabiği reaktsiyalar arqılı belgîlî boladı. Adam qartayğan şağında tüngî ûyqıdan görî kündîzgî ûyqığa köbîrek beyîmdele bastaydı. Bûl kezeñde ûyqı merzîmî qısqa da bolsa ünemî bolıp tûradı. Künî boyı üş-tört mezgîl köz îlîp aladı.

 Olay bolsa, eşkîm bas tarta almaytın bûl tüskî ûyqı qaydan payda boluda? Mamandar ol «Adamnıñ biologiyalıq îşkî sağatı» deude. Tüsten keyîn sağat ekî men tört arasında dene temperaturası eñ joğarğı deñgeyge jetken kezînde adam şarşaydı, bosañsidı. Bûl kezde tınıqqan jön. Tüskî uaqıtta jartı sağat köz şırımın alğan adam tıñayıp, ekî sağattıq sergektîkke qol jetkîzedî.

Jol apattarı da dâl osı uaqıtta köp ûşırasadı eken. Mamandar eñ ülken tâuekel ielerî ûşqış, dârîger, kezekşîlerdîñ tüskî uaqıtta kîşkene köz şırımın alsa, qaterdîñ bolu qaupî seyîletîndîgîn bayqağan. Öytkenî, jartı sağattıq tüskî ûyqı ekî sağattıq tüngî ûyqığa teñ kelude. Mamandar tüs kezîndegî ûyqınıñ mölşerî jas balalar üşîn 1-2 sağatqa barsa da, eresekter üşîn jartı sağattan aspağanı jön ekendîgîn bîldîrude. Asqan jağdayda ol tüngî ûyqınıñ qalıptı rejimîn bûzuı mümkîn.

Batıstıq ğalımdar endî añğarıp jatqan bûl aqiqattı payğambarımız Mûhammedtîñ (s.a.s.) önegelî ömîrînen köremîz. Rasulallaĥ tünde tûrıp tahajjud namazın oqu üşîn sergektîk tûrğısınan tüs uaqıtında mîndettî türde köz şırımın alatın bolğan. Tîptî jaugerşîlîk uaqıttarda da bûl âdetîn tastamağan eken.

Endeşe, kündîz jartı sağat köz îlu arqılı bîr jarım sağattıq artıq uaqıttı ûtımdı paydalanuğa boladı.   

Baq BER
date21.08.2012readCount6483printBasıp şığaru