Dala örkenietî dana örkenietten şıqqan
Дала өркениеті дана өркениеттен шыққан

Dala örkenietî – dara örkeniet. Onı otırıqşı jûrttardıñ örkenietîmen salıstıruğa kelmeydî. Sebebî, ekeuînde qarama-qayşılıq köp. Sodan da otırıqşılar öz tarihnamalarında dala örkenietîn âdeyî elemeydî, jazbaydı.

Dala örkenietî – âr salada qaytalanbaytın mâdenietter jasadı. Qoğamdıq qûrılısı tuıstıq jüyemen qûrılğan. Bîr ne bîrneşe atadan tarağan tütînder auıl atandı. Bîr auıl qıstau, töldeu, jaylau, küzeu dep atalatın bîr qonısta îrgeles otırdı. Bûlar jetî atağa deyîn ösîp, ondağan tuıs auıldar bîr özen ne bîr taudı meken ettî. On üş atağa jetkende ru atandı. Qandas rulardan taypa qûraldı, taypalar qauımdasıp ûlıs (jüz), ûlıstan îrgelî halıq qauımdastı. Halıq jetîlîp, ösîp, öz tîlî, dîlî, dînî, ata-babadan tiesîlî jer-suı arqılı eldîk qûradı. Eldîkten «Ûlt» degen ûlıq jüye qalıptasadı.

Bîzdîñ köşpelî qazaq osı ûzaq joldıñ bârîn basıp öttî.

Onıñ îşkî berîk qorğanısı – Jetî ata: 1. Âke, 2. Ata, 3. Âz ata (bûl üşeuî atalar), 4. Baba, 5. Tektîn, 6. Törkîn, 7. Tûqiyan (bûl törteuî babalar). Osı jeteuî bîrîgîp «Ata-babalar» dep atalğan. Özara qız alıspağan, jesîrîn özînde qaldırıp, jetîmîn bîrîgîp asırağan, qûn berîspegen.

Osıdan üş ağayındıq jüye şığadı:

Bîrînşî, nemere ağayın: 1. Bala, 2. Nemere, 3.Şöbere, 4. Şöpşek, 5. Öbere.

Ekînşî, jamağayın: 6. Tuajat, 7. Jürejat, 8. Jekjat, 9. Jûrajat, 10. Jamağat.

Üşînşî, qalıs ağayın: 11. Ören, 12. Âulet, 13. Zâuzat, 14. Jaran, 15. Qalıs.

Osı on bes ûrpaqtıq jüye bîr-bîrîne baylanğan. Baylanıs îşînen sırtına qaray, âsîrese, sırtınan îşîne qaray küşeytîlgen.

Mâselen, bîrînşîsî – tuıstıq jüyenîñ qazığı atalğan, ekînşîsî – arqan, üşînşîsî – şîder delîngen.

Al, jeke azamat öz jûrtı, nağaşı jûrtı, qayın jûrtı degen üş jûrtına baylanğan. Bîr-bîrînen örnek sekîldî örbîp şığatın sansız köp tuıstıq ataular osı üşeuden bastau aladı: Nağaşı-jien, nağaşışar men jienşar, böle, böle ağa, böle jezde, böle âpeke, böle sîñîlî, böle kelîn, baja, küyeu, jien küyeu, kelîn, jien kelîn, jien-sîñîlî, böle-qarındas, nağaşı ata, nağaşı apa, nağaşı ağa, nağaşı âpeke, qayın sîñîlî, qayınbike, qayın ata, qayınene, qayınağa, qûdaşa, jezde, qayın, înî, nemere înî, âpeke, baldız, baldız kelîn... Bûl ataular özara tuıstıq baylanıspen türlene beredî. Osılardıñ arasındağı sıylastıq, qimastıq, janaşırlıq... bîregey «tuıstıq mâdeniettî» qalıptastırdı.

Osınşalıq îlîk-şatıstıq – özara barıs-kelîstî örîstettî. Altay men Atırau, Jetîsu men Öraltay arasındağı altı ayşılıq alıstağı nağaşı jûrt pen qayın jûrtqa barğanda at jetken jerdegî auılğan tüsken adam «Qûdayı qonaq» atandı. Osılayşa, «qonaq kütu mâdenietî» qalıptastı.

Osınday kîsîlîkpen şıraylanğan beybît ölkede ne türme bolmağanı, ne jandarm jasaqtalmağanı, ne aqılı qonaq üy tûrğızılmağanı – îzgîlîktîñ şın îske asqandığın dâleldeydî.

Tûrmısta basındağı baspanası – kiîz üy, bala ösîretîn jörgegî – besîk, ekeuî de ânşeyîn tîrşîlîk qareketî emes, öner düniesîne aynaldı. Kiîz üy men besîktîñ âr zatı, ârbîr qajet nârsesî öner şabıtımen jasalıp, «tûrmıstıq mâdeniet» tudı. Kiîz üydîñ kerege, uıq, şañıraq, üzîk, tuırlıq, tündîk, tekemet, sırmaq, jelbau, dödege, adalbaqan, köñğap, tûlıp, könek, saba, pîspek, tegeş, oşaq, talıs... osınday köp tûrmıs qajetîn qazaq öz qolımen özgeşe sândî etîp jasap, keñ dalada, kelîsken baspanada degdar tûrmıs qûrdı. Qaytalanbas köşpendîlîk mâdenietîn jasadı.

Kiîz üydîñ îşîn jiıp, besîk terbetu de îzgî önerdey qız-kelînşekterdîñ sândî îs-qimılımen ârlengen «bala târbieleudîñ bîregey mâdenietîn» ömîrge âkeldî.

Soğım soiu, dastarhan jaiudıñ özî qaytalanbas mâdeniet ekenîn aytsaq, eñ ayağı ot tamızıp, şoq köseu de mâdeniet edî, «körmegenge köseu tañ» dep, sodan aytqan.

Al, kökteuden jaylauğa, jaylaudan küzdeuge köşu – batıstağılardıñ bas qatıra dayındalıp jasaytın – âr köşî bîr «karnaval» edî. Bâyşeşek gülderdey qızıl-jasıl kiîngen qız-kelînşekter at jalında oynap, âuelegen âuezdî dauıstarı bûltqa jetîp, köl betîn terbep şımırlatqan netken asqaq ruh deseñşî!

Bûnıñ bârî ata-âjelerîmîz basınan keşken naqtılı ömîr edî, bûl sol şalqar zamannıñ bîr tamşısın ökînîşpen eske tüsîru ğana. Qayta kelmeytîn ötpelî ömîr.

Osılayşa, dala örkenietî – örkeniettîñ nağız mağınasına jauap bere aldı. Osığan qalay jettî? Onı osınday îzgîlîkke jetkîzgen er köşpendîlerdîñ jüregîndegî iman men tûrmısına sîñgen mûsılmandıq âdep eken.

«Qûdayı qonaq» dep bütîn dala qonaqtı sıylasa, bûl Payğambarımızdıñ (s.a.s.) asıl sünnetî edî, «jesîrdîñ qaqısı, jetîmnîñ köz jası» dep, âmeñgerlîktî âdet etse ol – qasiettî Qûran kârîmnîñ bûyrığı edî.

Âyelderdîñ basındağı közdîñ jauın alğan kimeşek-şılauıştarı âbüyîrdî aşıq-şaşıq ûstamaudı orındağan, şariğattıñ şeşîmîn şeberlîkpen îske asırğanı eken.

Solay, dala örkenietî – imandılıqtıñ qoğamdıq körînîsî.

Abay HAMZA
date21.08.2012readCount5026printBasıp şığaru