Cûlı jâne onıñ paydası

Sûlı – jer betînde 4000 jıldan bûrın payda bolğan dândî daqıl. Ol turalı alğaşqı jazbalardı Gretsiya men Ündîstannıñ meditsinalıq traktattarınan kezdestîruge boladı, al bûl ösîmdîktîñ dânderî ejelgî jerleulerdî qazğanda tabılğan. Sûlınıñ tarihi otanı Monğoliya men Qıtay bolıp sanaladı, qazîrgî kezde ol köptegen europalıq elderde ösedî. Sûlı botqası ağılşındardıñ dâstürlî tañğı ası ğana bolıp qoymay, Ûlıbritaniyanıñ ûlttıq simvolına aynaldı.

Ejelgî Qıtay, Mısır men Ündîstannıñ şipagerlerî onımen aurulardı emdegen jâne jalpı nığaytatın ârî tınıştandıratın qûral retînde qoldanğan.

Qazîr sûlıdan jasalatın eñ tanımal önîmder – sûlı qauızı, peçene men ûn.

SÛLINIÑ HİMİYaLIQ QÛRAMI MEN QÛNARLILIĞI

Sûlınıñ paydası onıñ bay qûramımen baylanıstı. Bûl daqılda salmaqtı qalıptandıratın, qandağı holesterin qûramın qajettî deñgeyde ûstap tûratın,  tamırlardı aterosklerozdı tüyînderden tazalaytın köptegen paydalı zattekter bar. Bûlar  V, F, A, E, krahmal, kömîrsular, aquızdar, maylar, fermentter, aminqışqıldarı, mineraldı tûzdar, efir mayı jâne qant.

Sonımen qatar, mikroelementterdîñ bîregey jiıntığında atap ötken jön: hrom, tsink, kremniy, kaliy, mıs, selen, bor, volfram, yod, qalayı, titan, strontsiy, tsirkoniy jâne marganets.

Bîraq, bârînende sûlınıñ qûramında as qorıtuda jâne zat almasuğa qatısatın pantotendî qışqıl köp.

Bûl daqıl dietalıq önîm bolıp sanalğanımen, aytarlıqtay qûnarlı. 100 gramm önîmde 300 kkal bar.

SÛLI DÂNÎNÎÑ QÛRAMI:

• Krahmal 60%-ğa deyîn

• Aquız 14%-ğa deyîn

• Maylar 9%-ğa deyîn

SÛLINIÑ PAYDALI QASİETTERÎ MEN QARSI KÖRSETÎLÎMDERÎ

• Sûlı bükîl ağzanı jalpı nığaytatın qasietke ie.

• Onıñ qûramında dârumender men mineraldardıñ ülken tobı bar. A, E dârumenderî şaş pen tırnaqtıñ ösuîne, saulığına, terînîñ serpîmdîlîgîne paydalı bolsa, B, F dârumenderî jüyke jüyesînîñ dûrıs jûmıs îsteuîne âser etedî, asqazan-îşek joldarına oñ ıqpal etedî, kürdelî kömîrsulardı gliukozağa aynaldıradı.

• Qan qûramındağı qant deñgeyîn azaytadı, sondıqtan sûlını qant diabetîne şaldıqqan adamdardıñ tûtınğanı jön.

• Sûlınıñ paydalı qasietterînîñ bîrî ol organizmdegî artıq sûyıqtıqtı şığaradı, îsînulermen qosa ziyandı zattardı da şığaradı. Bûl jağınan, sûlını ûzaq medikamentozdı emnen keyîn paydalanğan jaqsı.

• Sonımen qatar, ol nesep-tas auruımende küresuge kömektesedî.

• Holesterindî tüsîruge âser etedî.

• Sûlı asqazan-îşek jolınıñ qızmetîne oñ âser etedî: tınıştandıradı, bükîl as qorıtu jüyesîn qalıpqa keltîredî. Sûlınıñ îşekke paydası – ol îş qatumen küresedî.

• Jüyke jüyesîn nığaytadı, küyzelîs kezînde kömektesedî.

• Sûlınıñ suı men tûnbası ıstıqtı tüsîretîn, terletetîn qasietke ie.

• Sûlı bauırğa öte paydalı. Belgîlî bolğanday, bauır – bîzdîñ qan tüzu müşemîz. Onda bükîl toksinder men şlaktar jinaladı. Bauırımızdı tazalay otırıp, bîz ağzamızğa jaña küş beremîz.

• Sûlı azğanıñ auruğa tötep beru qabîletîn arttıradı.

• Jöteldî öte jaqsı emdeydî jâne qalqanşa bezge öte paydalı.

• Sûlı dânderînde qûramı boyınşa bûlşıq et aquızdarına jaqın aminoqışqıldar bar.

• Sûlınıñ qûramında paydalı fermentter men organikalıq qosındılar bar.

Bîraq, sûlınıñ paydalı qasietterîmen qosa, qarsı körsetîlîmderînîñ de bar ekenîn bîlgen jön.

QARSI KÖRSETÎLÎMDERÎ

Sûlını öt jolı aurularında, büyrek jetkîlîksîzdîgînde bayqap qoldanğan jön. Ârqaşan emdeuşî dârîgermen keñesken jâne özîñîzge qatıstı erekşelîkterdî naqtılap alğan jön. Sûlını ağzanıñ jeke qabıldamauı.

Sûlını qoldanu ayası öte keñ. Sûlı halıq meditsinasında, kulinariyada, kosmetologiyada, tîgîn jâne qağaz öndîrîsînde, qûrılıs materialdarı öndîrîsînde paydalanıladı. Sonımen qatar, sûlınıñ şaruaşılıqta alar ornı erekşe. Bîrînşîden, ol – qûnarlı mal azığı. Sûlı dânî mal azığınıñ qûndılığınıñ halıqaralıq ölşem bîrlîgî bolıp sanaladı. Basqa daqıldardıñ dânderîmen aralastırılğan sûlı jas tölderdîñ ağzasınıñ tez jâne mıqtı bolıp qalıptasuına jağday jasaydı. Sûlı qosılğan kontsentrlî azıq qûs şaruaşılığında keñînen qoldanıladı. Sûlınıñ sabanı basqa daqıldardıñ sabanına qarağanda qorektîk zattarğa bay jâne malğa jağımdı boladı.

TÛMAUĞA QARSI SÛLI RETsEPTÎ

1 staqan sûlı dânderîn alıp, onı juıp jâne oğan 1 litr su qûiu kerek. Tünge qaldırıp, tañerteñ bastapqı kezdegî sûyıqtıqtan jartısı qalğanşa onı otqa qoyamız. Süzîp, dayın qaynatpanı bîr künde jılı küyînde îşu kerek. Sonımen qosa, 2 staqan ayrandı aldın-ala ügîtîlîp, aralastırılğan 5 dana sarımsaqpen künî boyı îşemîz.

Qûrğaq jötelge qarsı sûlı retseptî

Sûlıdan süt qaynatpasın âzîrleu üşîn qauızımen bîrge 1 staqan sûlı kerek. Onı aldın-ala juıp, kaströlge üstîne 1 litr süt qûyamız. Onı 1-3 sağat boyı âlsîz otta bûqtıramız. Osı uaqıt arasında süt sarğaiuı mümkîn, bûl qalıptı reaktsiya.

Bûdan soñ, qaynatpa süzîlîp, oğan sarı may (50 gramm mayğa 1 staqan süt) jâne bal (1 as qasıq bal 1 staqan sütke) qosıladı. Barlığın jaqsılap aralastıramız. Qaynatpanı künî boyı jartı staqannan tâulîgîne 6 retke deyîn qabıldaydı. Bîraq, mîndettî türde bûl sûyıqtıqtıñ bîr staqanın qabıldau kerek!

May men baldı qalauıñızşa azaytıp ne köbeytuîñîzge boladı. Alayda, bûl ekî ingredient jöteldîñ kez-kelgen türînde mañızdı.

date20.06.2018readCount712printBasıp şığaru