Âr bala bîluî tiîs qauîpsîzdîk jaylı 9 ereje

Bala eseygen sayın öz betînşe jüruge qûmar boladı. Al ata-analardıñ mîndetî — balanı ört kezînde, nemese kümândî adamdarmen kezdesu siyaqtı qauîptî jağdaylarda özîn qalay ûstauı kerek jâne ne îsteuî kerek ekenîn tüsîndîrîp, üyretu. Balalar psihologı jâne psihoterapevtî Olga Pıhova qarapayım erejelerdî avtomattı türde jasaytın deñgeyge jetkîzudî nasihattaydı.

1. Balanı qorqıtpañız

Oğan «bîr bala ormanda joğalıp ketîptî» degen siyaqtı qorqınıştı âñgîmeler aytpañız. Qorqınış balanı üreylendîrîp, âreket etuge şekteydî jâne bârîn baqılauda ûstauğa beyîmdeydî. Bûl âñgîmeler oğan qauîptîñ aldın qalay alu kerek ekenîn nemese qiın jağdayda ne îsteu kerek ekenîn üyrete me? Ârine, joq.

2. Balağa âlem ârqilı ekenîn aytıñız

Âlemde zûlımdıq ta, meyîrîmdîlîk te bar ekenîn aytıñız. Keybîr adamdar ekîjüzdî bolatının da tüsîndîrîñîz. Kâmpit berîp, meyîrîmdî körînetîn ağa şın mânînde zûlım bolıp şığuı mümkîn. Al ashanada üstîñe kompot tögîp alğan bala – ömîrlîk dosıña aynaluı mümkîn. Mûnday âñgîmeler kem degende balağa barınşa qırağı boluğa ârî dûrıs oylauğa kömektesedî.

3. Erejelerdî jattaudı barınşa qızıqtı etîñîz

Köp jağdayda balalar ne îsteuge bolmaytının bîledî, bîraq onı qalay îstemeu keregîn bîle bermeydî. Qauîptî jağdayğa qalğan bala abdırap qalmas üşîn naqtı erejelerdî bîluî kerek. Olardı qûrastırğanda naqtı bîr îsterge ekpîn qoyıñız.

Mektep jasına deyîngî balalarğa oyın türînde üyretse tez qağıp aladı. Mısalı, ört söndîruşî, politsey jâne t.b. bolıp oynau. 

Odan ülkenîrek balalarğa «Qauîpsîzdîk sabaqtarı» qızıq boladı. Onda arnayı plakattardı oqıp qana qoymay, videoğa tüsîrîlgen keysterdî de şeşuge boladı (bûl balalarğa öte ûnaydı). Oquşılar qatelerdî quana tabadı jâne âreket etu erejelerîn jaqsı meñgeredî.

10 jastan ülken balalarğa qauîptî jağdaylardı tudırıp, keyîn sonı talqılauğa boladı. Jalpı kez kelgen jastağı balalar qauîpsîzdîk şaraları men erejelerî jaylı multfilmderdî körgendî ûnatadı.

4. Naqtı jağdaylardı taldañız

Eger ört bolsa

Ne jağday bolmasın, şığatın jer tabu. Kez kelgen ğimaratqa kîrgende balanıñ nazarın evakuatsiya josparı qayda îlînîp tûrğanına audartıñız, karta boyınşa jön tabudı üyretîñîz. Suğa malınğan mata (oramal, jeñ, bet oramal) tütînge ulanıp qalmay, demaluğa mümkîndîk beredî. Tütîndeu kezînde jüresînen otırıp jüru nemese edende jorğalap jüru kerek, sebebî tömen jaqta tütîn azıraq. Ört kezînde kiîm-zattardı tastap, tek baspaldaqpen tüsu qajet. Bârînen ömîr qımbat!

Balanı bögde adam alıp ketpekşî

Bögde adam balanı aldap alıp ketetîn köptegen rolikter ata-analardı qattı qorqıtadı. Al balalarğa bârî qızıq. Balañız bîr jaqqa barmas bûrın mîndettî türde sîzge eskertuî kerek ekenîn üyretîñîz. Özîñîz de mûqiyat bolıñız. Balanıñ qauîpsîzdîgîne, âsîrese mektepke deyîngî balalardıñ qauîpsîzdîgîne sîz jauap beresîz. Eger balañızdı bîreu alıp ketpek bolsa, janına jaqındap, mâselenîñ anıq-qanığın anıqtañız.

Bala qajet kezde «joq» dep aytuğa dağdılansa tîptî jaqsı. Bögde adamdardıñ qanday âreketterî (mısalı, halıq köp jinalğan jerden ketudî sûrauı, köndîrmek boluı) kümân tudıruı kerek ekenîn aytıñız. Jetîden asqan balalarğa kîltsöz aytudı üyretîñîz, eger kezdesu ornı özgerse habarlasudı üyretîñîz.

Bala lifte tûrıp qalsa

Apat kezînde dispetçerge qalay habarlasu keregîn aytıñız. Oynap habarlasuğa bolmaytının tüsîndîrîñîz, sebebî şınımen apat bolğanda dispetçer kömekke asıqpauı mümkîn. Eger kömek qolı keşîgîp jatsa, sırtqı kiîmdî şeşu qajet, lift kabinasında ıstıqtap, aua jetîspey ketuî mümkîn. Kiîmdî jerge tösep, otıruğa da boladı, sîz bûl üşîn ûrıspaytınıñızdı aytıñız. Osılayşa bala kömek kütîp otırıp küşîn sarpımaydı jâne lift qozğala bastasa qauîpsîzdîkte boladı.

Abaylañız – itter!

Jabayı itterdîñ adamğa tap beruî jiî kezdesedî. Qauîptîñ aldın alu üşîn balañızğa qarañğı jerlerdî, tastandı üylerdî aynalıp jüruge üyretîñîz. Eger onı itter qorşap alğan bolsa, qatıp tûrıp qalu mañızdı ekenîn aytıñız. Arpıldap tûrğan it öz şekarasında bögde adamdardı körgenîne ızalı ekenîn aytadı. Odan qaşıp ketuge bolmaydı. Barlıq îs-âreketter baysaldı jâne bayau boluı kerek. İt qauıp alsa eresekterge aytu qajet.

5. Balañızğa kömek sûraudı üyretîñîz

Bala baqşada, mektepte, qosımşa sabaqtarda, metroda, köşede kîmnen kömek sûrau kerek ekenîn aldın ala aytıp qoyıñız. Balañızğa eñ aldımen formadağı qızmetkerlerdî – politseylerdî, ört söndîruşîlerdî, dârîgerlerdî, düken men aeroport qızmetkerlerîn îzdeu keregîn aytıñız.

6. Üyîñîzdîñ kîreberîsîne baylanıs telefondarın îlîp qoyıñız

Anasınıñ, âkesînîñ, körşîlerdîñ, basqa da tuğan-tuıstardıñ, jedel qızmet telefondarın jazıp qoyıñız. Bala nömîrlerdî jatqa bîlse tîptî jaqsı. Bûl tîzîmdî üydîñ basqa jerlerîne jazıp qoiuğa da boladı, jazu üstelînîñ astına, dârethanağa. Balañızdıñ ûyalı telefonı ârdayım quattaulı bolğanın qadağalañız.

7. Onıñ dayındığın tekserîñîz

Qanday da bîr keleñsîz jağdayda jedel qızmet operatorına ol özînîñ atı-jönîn, tûrğılıqtı meken-jayın (qay jerde tûrsa, sol jerdîñ meken jayın), janındağı ülkenderdî, bolğan jağdaydı tüsîndîre aluı tiîs.

8. Balanıñ fizikalıq mümkîndîkterîn nığaytıñız

Jaqsı fizikalıq dayındıq — tez jügîru, örmeley aluı, sekîre aluı jâne t.b. — şın mânînde ömîrîn saqtap qala aladı. Sebebî keybîr jağdaylarda jügîru mañızdı (mısalı, eger bîreu ûrsa nemese ört bastalsa), al basqa jağdaylarda bîr orında tûru (eger adasıp qalsa nemese itter tap berse) mañızdı.

9. Özîñîzden bastañız

Âdetten tıs jağdaylarda miıñdı îske qosıp, âreket etuge, kömek sûrauğa jâne qabıldauğa dayın ekenîñîzdî körsetîñîz. Ata-ananıñ mîndetî — balanı âlemnen qorğau emes, âlemde ömîr süruge üyretu. Özîñîzdî jâne balalarıñızdı qorğañız!

date20.06.2018readCount658printBasıp şığaru