Oraza sauabı joyılmas üşîn...

Mîne, közdî aşıp-jûmğanşa da Ramazanğa qayta kelîp jettîk. Allağa mıñ da bîr şükîr... Rasında, Ramazan – berekettîñ qaynarı. Bûl berekelî aydı Alla Tağala özge aylardan erekşe etken tûsı da osı – özge aylarda jasalatın igî îster bûl ayda esesîmen jazıladı. Ârî bûl ayğa tân bolğan parız orazanıñ sauabın Alla ğana beredî.

Alayda, key oraza ûstauşı jandar bar, olar oraza ûstau dep tek îşîp-jemnen tıyıludı ğana tüsînedî. Alayda, bûl tüsînîk qate, sebebî orazanıñ aqiqatı bûl aytılğannan âldeqayda auqımdı, mağınası da tım tereñ. Oraza ûstauşılardıñ bûl tobı auızdarın halal nârseden tıyğanımen, sol orazaların Allanıñ haram etken jağımsız nârsemen aşıp qoyıp jatadı.

Osı jağımsız nârse – ğaybat.

İmam ibn Kâsir (r.a) tâpsîrînde mınaday oqiğanı keltîredî: «Bîrde Alla elşîsî (s.ğ.s) adamdarğa oraza ûstauına ârî özî (s.ğ.s) rûqsat etpeyînşe orazaların âste aşpauğa bûyırdı. Söytîp adamdar oraza ûstadı. Keş batqanda bîr kîsî kelîp: «Bîr kün oraza ûstadım, auzımdı aşuğa rûqsat etseñîz», – dedî. Payğambar (s.ğ.s) oğan rûqsat ettî. Tağı bîr kîsî kelîp âuelgînîñ aytqanınday ayttı, Payğambar (s.ğ.s) oğan da rûqsat ettî. Sosın bîr kîsî keldî de: «Ua, Alla elşîsî! Mında ekî qız bar, olar da künî boyı oraza ûstadı. Ol ekeuîne de auız aşuğa rûqsat berseñîz...» – dedî. Alayda, Alla elşîsî (s.ğ.s) onı qabıl etpedî. Âlgî kîsî ötînîşîn qayta qaytaladı. Sonda Alla elşîsî (s.ğ.s): «Ol ekeuî oraza ûstamadı. Künîn adamdardıñ etîn jeumen ötkîzgen adam qalay oraza ûstağan bolmaq?! Bar, eger ol ekeuî oraza ûstağan bolsa, îşîndegsîn qûsıp tastasın de», – dep bûyırdı. Ekî qız Payğambardıñ (s.ğ.s) aytqanınday îstedî. Ârqaysısı bîr-bîr kesek etten qûstı. Âlgî kîsî bolğan oqiğanı Payğambarğa jetkîzdî. Sonda Alla elşîsî (s.ğ.s): «Eger ol ekeuî osı kesek etter îşînde saqtağan küyde qaytıs bolsa, olardı tozaq jûtar edî», – dedî»[1].

Osı oqiğadan keyîn Alla Tağala Qûran Kârîmde:

وَلَا يَغْتَب بَّعْضُكُم بَعْضًا ۚ أَيُحِبُّ أَحَدُكُمْ أَن يَأْكُلَ لَحْمَ أَخِيهِ مَيْتًا فَكَرِهْتُمُوهُ ۚ وَاتَّقُوا اللَّهَ ۚ إِنَّ اللَّهَ تَوَّابٌ رَّحِيمٌ

«Bîr-bîrîñdî ğaybattamañdar. Qaysı bîrîñ bauırınıñ ölîk etîn jeudî jaqsı köre me?! Ârine, jiîrkenesîñder. Endeşe, Alladan qorqıp taqualıq tanıtıñdar. Rasında, Alla tâubenî qabıl etuşî, erekşe meyîrîmdî»[2], – degen ayattı tüsîrgen[3].

Sol siyaqtı, Jâbir ibn Abdulladan (r.a) jetkîzgen hadiste «Bîrde Payğambardıñ (s.ğ.s) qasında bolğanımızda sasıq öleksenîñ iîsîn aydağan jel tûrdı. Sonda Payğambar (s.ğ.s): «Sender bûl ne jel ekenîn bîlesîñder me? Bûl mûsılmandardı ğaybattap jatqandardıñ tarapınan kelîp jatqan jel»[4], – degenî aytıladı.

Mîne, bûl ğaybat aytudıñ aqiqatı. Ğaybattıñ anıqtamasın Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) mına hadisînen anıq köre alamız:

أتدرون ما الغيبة؟ قالوا: الله ورسوله أعلم، قال: ذكرك أخاك بما يكره، قيل: أفرأيت إن كان في أخي ما أقول! قال: إن كان فيه ما تقول، فقد اغتبته، وإن لم يكن فيه فقد بَهَتْه

«Payğambar (s.ğ.s) sahabalardan:
– Ğaybattıñ ne ekenîn bîlesîñder me?,– dep sûradı. Sahabalar:
– Onı Alla men elşîsî jaqsıraq bîledî, – dep jauap qattı.
– Ğaybat degen – bauırıñdı onıñ ûnatpaytın nârsesîmen eske aluıñ.
– Eger aytıp jatqanım bauırımnıñ boyınan tabılsa şe?
– Eger aytqanıñ onıñ boyınan tabılsa, ğaybattadıñ demek. Al eger boyında bolmasa, onda jala japqanıñ, – dedî»[5].

Osı mağınanı beretîn jâne bîr hadiste Payğambarımız (s.ğ.s):

ربَّ صائم حظه من صيامه الجوع والعطش

«Oraza ûstauşınıñ orazasınan ülesî tek aştıq pen şöl ğana da boluı mümkîn»[6], – dep eskertken.

Tağı bîr hasan hadiste Payğambarımız (s.ğ.s):

إنما الصوم أمانة، فليحفظ أحدكم أمانته

«Rasında, oraza – bîr amanat. Endeşe, ârkîm amanatına berîk bolsın»[7],– dep ösiet etken eken.

Jâbirdîñ (r.a) Payğambarımızdıñ (s.ğ.s):

إذا صمت، فليصم سمعك، وبصرك، ولسانك عن الكذب والمآثم، ودع أذى الخادم، وليكن عليك وقار وسكينة يوم صيامك، ولا تجعل يوم فطرك ويوم صيامك سواء

«Eger oraza ûstap, îşîp-jemnen tıyılsañ, qûlağıñ da, közîñ de, tîlîñ de ötîrîk pen künâlî îsterden bîrdey tıyılsın. Bîreuge ziyan keltîruden saq bol. Oraza ûstağa künîñ aybattı da salmaqtı bolsın. Oraza ûstağan künîñ men ûstamağan künîñ bîrdey bolmasın»[8], – degenîn jetkîzgen.

Âbu Ubayda ibn Jârrah (r.a) Payğambarımızdıñ (s.ğ.s):

الصوم جُنَّةٌ، ما لم يخرقها

«Oraza – qalqan. Endeşe, onda tesîk jasamañdar», – degenîn estîgenîn aytadı[9]. İmam Darimi hadistî: «Qalqandı ğaybat aytıp tespeñder», – dep tüsîndîrgen.

İmam Auzaği Ayşa anamızdan (r.a) jetken habarğa süyenîp: «Ğaybat orazanı aşıp jîberedî, alayda ol künnîñ qazası ötelmeydî», – degen.

Sufiyan Sauri de ğaybattıñ orazanı bûzatının aytqan.

İmam Qurtubi (r.a): «Orazanıñ kâmîldîgî men tolıqtığı – tıyım salınğan nârselerden tıyılumen, haram nârselerdî îstemeumen boladı», – degen.

Al, İmam Ğazali (r.a) bûl mâselede oraza ûstauşı adam ğaybat aytıp, jalğan kuâlîk berîp, ötîrîk söylep, adamdarğa sözîmen ziyan keltîrîp t.s.s. şariğattıñ tıyım salğan nârselerîn tıyılmasa, onda orazası qabıl bolmaytının, onıñ qiyamette payda âkelmeytînîn aytadı. Mûnda «Eger kîmde-kîm asqazan men jınıstıq qajettîlîkterden ğana tıyılıp, ğaybat, ötîrîk sındı nârselerden tıyılmasa qalay bolmaq?» degen sûraq tuındaydı. Fiqĥ ğalımdarı mûnday orazasınıñ dûrıstığın aytqan. Al, İmam Ğazali (r.a) bûl sûraqtıñ jauabın bılay örbîtken: «Mâselelerdîñ sırtqı körînîsîmen ğana şektelgen fiqh ğalımdarı orazağa onıñ sırtqı körînîsîmen ğana baylanıstı şarttardı qoyğan. Olardıñ keltîrgen dâlelderî bîzdîñ keltîrgen, ğaybat sındı adamnıñ îşkî düniesîmen baylanıstı dâlelderîmîzden âlsîz bolıp tûr. Alayda, ol ğalımdar adamdarğa dünie tîrşîlîgînde olarğa jeñîldeu bolatının ğana nûsqauğa jauaptı. Al aqıret ğalımdarı bolsa, olar ğibadattıñ qabıl boluına, qabıl bolıp maqsat etîlgen nârsege qol jetkîzuge köñîl böledî»[10].

Toqeterîsî: ğaybat, ösek tağı sol sındı şariğatta tıyım salınğan nârseler orazanıñ bolmısına qayşı keledî. Ğalımdardıñ basım köpşîlîgînîñ aytqanınday, ğaybat – orazanı bûzıp, auızdı aşpasa da, orazanıñ negîzgî maqsatına sızat tüsîredî, tolıqqandı oraza mârtebesînen tüsîredî. Alayda, Allanıñ meyîrîmî sol – Ol ğaybattı orazanı bûzatındardıñ qatarına qospadı. Âytpese, adamdardıñ köpşîlîgî bûl ğibadattan sürînbey öte almas edî.

Ârine, âr mûsılman üşîn Ramazan ayı – jaña bastama üşîn eñ oñtaylı mümkîndîk. Tâube esîgîn qağar sât. Bûl ayğa kîrerden bûrın niettî dûrıstau kerek. Sebebî nietke köp nârse baylanıstı. Orazanı qalay kütseñîz, oraza sîzge solay aşıladı. Al, eger onı özge aylarday körseñîz, ötedî de ketedî. Endeşe, Payğambarımızdıñ (s.ğ.s) «Rasında amaldar nietke baylanıstı»[11] degen hadistî negîzge alıp, Ramazanğa layıqtı türde qarsı alayıq. Barşa tıyımdardan saqtanalıq.

Ua ahiru dağuana ânil-hamdu lillâĥi Rabbil-'alamin...



[1] Âbu Dâuît Tialisidîñ «Musnad» attı kîtabınan alınğan.
[2] Hujrat süresî, 12-ayat.
[3] İbn Kâsir tâpsîrînen.
[4] Ahmad.
[5] Muslim.
[6] Ahmad, İbn Huzayma.
[7] Haraniti.
[8] İbn Âbi Şâyba.
[9] Ahmad, Darimin
[10] İhya 'ulumid-din.
[11] Buhari, Muslim.

Naurızbay qajı Tağanûlı
date17.05.2018readCount1539printBasıp şığaru