Uaĥabiya qanday ağım?

Tarihqa şolu jasasaq, kezînde hazîretî Âlimen (r.a.) soğısqan hauarijderdîñ köpşîlîgî Nâjd halqınan qûralğanın köremîz. Sol  hauarijder – bügîngî tañdağı uaĥabilerdîñ «ataları» bolıp tabıladı.

Payğambarımızdıñ  (s.ğ.s.) zamanında şaytan keybîr sahabalarğa körîngen jâne ârdayım Nâjd jaqtan kelgen bîr şal keypînde bolğan. Odan keyîngî kezeñderde bûl aymaqtan jalğan payğambar Musâylâmâtul Kâzzâb şıqqan. Musâylâmâ özîne ergendermen bîrge mûsılman âskerîne qarsı soğısqan. Demek, jalpı tarihta Nâjd halqı âĥli sünnet jamağatına qarsı şığuımen tanımal.

İbn Omardan (r.a.) jetken hadiste Payğambarımızdıñ bılay degenî aytıladı (s.ğ.s.):

اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِي شَأْمِنَا وفِي يَمَنِنَا . قَالُوا : وَفِي نَجْدِنَا ؟ قَالَ : اللَّهُمَّ بَارِكْ لَنَا فِي شَأْمِنَا وفِي يَمَنِنَا . قَالُوا : وَفِي نَجْدِنَا ؟ قَالَ : هُنَاكَ الزَّلاَزِلُ وَالْفِتَنُ ، وَبِهَا يَطْلُعُ قَرْنُ الشَّيْطَانِ

«Ua, Allam! Şam elî men Yemen elînde bîzderge bereketîñdî jaudır!», – dep dûğa jasaydı. Sonda bîreuler: «Nâjd ölkesîne de», – deydî. Payğambarımız (s.ğ.s.) dûğasın qaytadan aytıp: «Ua, Allam! Şam elî men Yemen elînde bîzderge bereketîñdî jaudır!», – deydî. Sonda âlgîler tağı da: «Nâjd ölkesîne de», – dep qosadı. Sol uaqıtta Alla elşîsî (s.ğ.s.): «Ol jaqta sîlkînîster men bülîkter bar jâne şaytannıñ müyîzî sol jerden şığadı».

Uaĥabilîk ağımnıñ negîzîn qalauşı Mûhammad ibn Abduluaĥĥab (1703-1792 j.) arab tübegînîñ ortalığında ornalasqan dâl osı Nâjd jerînde düniege kelgen.

Onıñ ata-babası Hanbali mâzĥabın ûstanğan. Âkesî, atası men bauırı qazılıq qızmettî atqarğan. Ol alğaşqı sauatın Uyayna qazısı bolğan öz âkesînen aşadı. Îlîm îzdeu barısında İbn Taymiyanıñ pâtualarımen tanısıp, dînge qatıstı pîkîrlerîn basşılıqqa alıp, jañğırtuğa köşedî. Bîraz uaqıt Şam qalasındağı Hanbali ğalımdarınan dârîs aladı. Şamnan Nâjdke oralğan soñ auıl tûrğındarına arnap dîni kîtapşa jazuğa kîrîsedî. 1740 jılı âkesî qaytıs bolğan soñ tuğan jerî Uyaynağa oralıp, sonda nasihat jûmıstarın jürgîzdî.

Özînîñ qauımınan körgen keybîr âreketterdîñ şirk ârî bidğat ekendîgîn alğa tartu arqılı olarmen talas-tartısqa tüse bastadı. Öz közqarastarın jaqtauşılardı îzdestîrdî.

Bûl közqaras sol jerdegî sayasi bilîktîñ resmi ûstanımına aynaldı. Atalğan ûstanım tez arada arab tübegîne jayılıp az uaqıttıñ îşînde köptegen jerdî basıp alınıp, bükîl Nâjd halqına osı közqaras arqılı ükîm jürgîzîle bastaldı. Alayda, osı kezeñde bûl jerdîñ barlığı Osman memleketînîñ qaramağında bolatın. Dâl osı kezde Osman memleketînîñ orıstar men jâne parsılarmen şayqasıp jatuı ârî  bûl jerdîñ ortalıq bilîkten şalğayda ornalasuı, Osman imperiyasınıñ âlsîrep, uaĥabilîk ağımnıñ küşeiuîne oñtaylı jağday tudırdı. Mûnı paydalanğan uaĥabiler Parsı şığanağı töñîregînde bilîk qûrdı. Osılayşa, 1744 jılı uaĥabilîk ağımnıñ îrgesî qalanadı.

Abdul Uaĥĥab Osman imperiyasın jalğastıruşı Sâlim patşanıñ tûsında mûsılmandardıñ arasında özînîñ ideologiyasın keñînen taratıp, halıqtıñ sanasın san-saqqa salıp tönkerîs jasağanı tarihtan belgîlî. Ol – dîni  sauatı tayaz, tüsînîgî sayaz adamdardıñ sanasın ulap; «halıq «şirk» pen «bidğat» jasap jatır, sondıqtan da olarğa «tauhidtî» jetkîzu kerek» dep ûrandatıp, soğısqa qantögîske itermeledî. Sol kezdegî qazılar men ğalımdar Abdul Uaĥĥabtıñ el îşînde taratıp jürgen bağıtınıñ qate adasuşılıq ekendîgîn eskertkennen keyîn ol bîrneşe mârte zındanğa tastaldı. Tîptî, qasiettî Mekke men Madinanı, Tayıf t.b şaĥarlardı basıp alıp, mûsılman âskerî men Abdul Uaĥĥabtıñ jaqtastarınıñ arasında joyqın qan tögîs orın aladı. Soñında Osman imperiyasınıñ âskerlerî olardı oysırata jeñîp, qattı jazaladı. Sol kezderî Mekke men Mâdinanıñ müfti ğalımdarı Osman imperiyasınıñ patşasına «uaĥabi» ağımınan tazartqandığı üşîn alğıs hattarın joldağan eken. Bûl oqiğalardıñ barlığı İslam tarihı betterînde ayğaq-qûjattarmen anıq jazılğan.

Kezînde Mûhammad ibn Abduluaĥĥabtıñ bûl îsterîn qûptamağan âkesî men tuğan bauırı bîrneşe ret eskertu jasağan. Sonımen qatar, tuğan bauırı şeyh Sulâyman ibn Abduluaĥĥab oğan qarsı «Âs-sauağ'iqul ilâĥiya fi âr-roddi a'lâl uaĥabiya» attı arnayı kîtap jazıp, uaĥabilîk ağımnan mûsılman halqın saqtandırdı.

Sonday-aq, qasiettî Mekkenîñ müftiî, Şafiği mâzĥabınıñ ataqtı ğalımı, faqiĥ ârî tarihşı Ahmad Dahlan (ĥ.1231-1304 j.) özînîñ «fitnâtul uaĥabiya» (uaĥabiler bülîgî) attı kîtabında bılay deydî:

«Uaĥabiler fitnasına keler bolsaq, sûltan üşînşî Sâlimnîñ (ĥ.1204-1222 j.) tûsında köptegen bülîkter orın aldı. Sonıñ bîrî – arab tübegîndegî  uaĥabiler bülîgî. Olar ekî qasiettî qala Mekke men Mâdinanı basıp alıp,  Şam elî jâne Mısır elînen qajılıqqa kelgen jandardıñ joldarın tosıp, böget jasadı. Mûhammad ibn Abduluaĥĥab jañadanözî oylap tapqan mâzĥabın (ûstanımın) qûrudağı maqsatı – adamdardıñ tauhidke degen ıqılasın oyatıp, şirkten alşaqtatu dep aqtaldı. Onıñ oyınşa özîne deyîn altı jüz jıldan berî ğûmır keşken adamdardıñ barlığı şirkte bolıp, söytîp ol adamdarğa dînîn jañğırtıp berîptî. Ol müşrîkterge tüsken:

وَمَنْ أَضَلُّ مِمَّن يَدْعُو مِن دُونِ اللَّهِ مَن لَّا يَسْتَجِيبُ لَهُ إِلَىٰ يَوْمِ الْقِيَامَةِ وَهُمْ عَن دُعَائِهِمْ غَافِلُونَ  

«Alladan özge qiyametke deyîn özîne jauap bere almaytın bîreuge tabınğannan kîm zalımıraq? Ârine tabınğandarı olardıñ jalbarularınan habarsız» («Ahqaf» süresî, 5-ayat).

وَلَا تَدْعُ مِن دُونِ اللَّهِ مَا لَا يَنفَعُكَ وَلَا يَضُرُّكَ

«Jâne de Alladan özge sağan payda, ziyan keltîre almaytın nârselerge jalbarınba» («İunus» süresî, 106-ayat.).  Osı târîzdî köptegen Qûran ayattarın tauhid ielerîne qoldandı».

1802 jıldıñ 18-şî aqpanında uaĥabiler Tayıftı basıp aladı. Belgîlî tarihşı Ahmad Jâudat Paşa uaĥabilerdîñ Tayıfqa basıp kîrgendegî jasağan îsterîn tömendegîdey surettep, bayandağan:

«Uaĥabiler Tayıfqa basıp kîrgende, aldınan şıqqannıñ barlığın qiratumen boldı. Kîtaptardı köşege oñdı-soldı laqtırdı. Bûhari men Müslimnîñ «Sahihaynı» jâne basqa da hadister jinağı, tört mâzĥabta jazılğan fiqĥ kîtaptarı, âdebietke, önerge qatıstı mıñdağan kîtap ayaq astında şaşılıp jattı. Tîptî, arasında Qûran kîtabı da boldı.... Bûl bîrşama uaqıt jalğastı. Soğıstan tüsken oljanıñ besten bîrîn âmîrşîlerîne, al qalğan bölîgîn jabayılar özara bölîstî».

Uaĥabilîk tarihta «harijittîk» âreket retînde de tanımal bolğan. Öytkenî, olardıñ âreketterîndegî qatıgezdîk, öz ûstanımdarına qosılmağandardı kâpîr dep ayıptau ârketterî harijit aqidasınıñ (senîmînîñ) köşîrmesî îspettî. İbn Tâymiyanıñ jolı men Hanbali mâzĥabın ûstanatındarın aytqanımen, Hanbali mâzĥabına qayşı keletîn tûstarı jeterlîk.

Mısırlıq ğalım imam Mûhammad Âbu Zaĥra özînîñ «İslamdağı mâzĥabtar tarihı» attı eñbegînde:

«Jalpı alğanda, uaĥabilîktîñ negîzîn qalağan Mûhammad ibn Abduluaĥĥab ibn Tâymiyanıñ közqarastarı men pîkîrlerîn oqıp, sonı îs-jüzînde asırğan. Negîzînde, uaĥabiler ibn Tâymiyanıñ pîkîrlerîne jaña eş nârse qospadı. Bîraq qattılıqta tîpten asıñqırap kettî jâne ibn Tâymiyanıñ eñbekterînen ol meñzemegen basqa mağınalar şığarıp aldı. Uaĥabiler alğaşında kofenî jâne soğan ûqsas zattardıñ özîn haramğa jatqızğan. Alayda, keyînnen bûl pîkîrlerînen qayttı.

Olar öz közqarastarın nasihattau jolında qûrğaq dağuatpen şektelgen joq. Özderîne qarsı kelgennîñ barlığımen soğısa bastadı. Bûl îsterîn «bîz bidğatpen küresîp jatırmız, âmru mağ'ruf nâĥi a'nil munkâr» dep tüsîndîrdî. Osı âreketterîmen özderîn tarihtağı harijilerdîñ jaña nûsqası ekendîgîn körsettî.

Uaĥabiler «raudatul mutaĥĥarağa» perde tağudı da bidğatqa jatqızdı, bûrınnan berî tûrğan perdelerdîñ jañartıluına  da rûqsat bermedî. Söytîp, aqırı ol perdeler âbden eskîrîp, toz-tozı şıqtı. Olar bûl mâselede tîpten şekten şıqtı. «Ardaqtı payğambarımız» degen sözdîñ özîn olar ûnatpadı. Dağuattarın qattılıqpen, dörekîlîkpen jürgîzdî. Sondıqtan da eldîñ köbî olardan aulaq jüretîn boldı».

İslam oyşılı ğalım Ahmad Âmin «zuğ'amâul  islâh fi a'sril hdis» attı eñbegînde:

«Mûsılmandardıñ uaĥabilîk ağımdağılardı jaqsı körmeuînîñ bîrden bîr sebebî mınau: olar basıp alğan elderge öz pîkîrlerîn küştep qabıldattı. Aytqan uağızımızdı jûrt közsîz qabıldauı kerek dep eseptedî. Mekkege basıp kîrgende, bîrşama mazarlardı qirattı. Hazîrettî Hadişa anamızdıñ (r.ĥa) mazarın, payğambarımız (s.ğ.s.) men Âbu Bâkîrdîñ (r.a.) tuılğan üylerîn – alğaşqı rette qirattı. Al,  Mâdinağa barğanda, Alla elşîsînîñ (s.ğ.s.) qabîrînîñ mañındağı sândîk zattardı alıp tastadı. Olardıñ bûl âreketterî bükîl mûsılman jûrtınıñ renîşî men narazılığın tudırdı».

DÎNİ ÛSTANIMDARI:

Mûhammad ibn Abduluaĥĥabtıñ senîmî men közqarasın jazğan eñbekterînen bayqauğa boladı. Ol bîrneşe kîtap jazğan. Solardıñ îşînen eñ tanımalı «Kitabut-tauhid» (Tauhid kîtabı), «Kâşfuş-şubuĥat» (Kümândî nârselerden arıltu) jâne «Kitabul-usulis-sâlâsâ» (Üş negîz kîtabı). Mîne, osı eñbekterînde tauhid, şirk, bidğat mâselelerîne keñînen toqtaladı. Mûhammed ibn Abduluaĥĥab «Kâşfuş-şubuĥat» attı kîtabınıñ 158-betînde:

لا خِلافَ أَنَّ التَّوْحِيدَ لابُدَّ أَنْ يَكُونَ بِالقَلْبِ وَاللِّسَانِ وَالعَمَلِ، فَإِن اخْتَلَّ شَيْءٌ مِنْ هَذَا لَمْ يَكُنِ الرَّجُلُ مُسْلِما.فَإِنْ عَرَفَ التَّوْحِيدَ وَلَمْ يَعْمَلْ بِهِ فَهُوَ كَافِرٌ مُعَانِدٌ كَفِرْعَوْنَ وَإِبْلِيسَ وَأَمْثَالِهِمَا.

«Tauhid (iman) jürekpen senîp, tîlîmen aytıp, amal etu. Eger osılardıñ bîrî bûzılsa, adam mûsılman bolmaydı. Al, eger tauhidtî tanıp, onımen amal etpese, ol perğauın, îbîlîs jâne sol ekeuî siyaqtılar târîzdî kâpîr boladı», – dep amal imannıñ bîr bölîgî, amal etpegen mûsılman bolmaydı dep kesîp aytadı.

Bûl ağım özderîn Hanbali mâzĥabın ûstanamız degenîmen, tolıqtay Ahmad ibn Hanbaldıñ aqidasımen (senîmîmen) jürmeydî. Ğalım Muhammed Âbu Zaĥra «Mâzĥabtar tarihı» (Tarihul mâzaĥib) attı eñbegînde Ahmad ibn Hanbaldıñ iman jayındağı közqarasın bılay dep keltîredî: «İman – jürekpen senu, senîmîn tîlîmen aytu jâne amal etuden tûradı. Eger adam jüregîmen senîp, tîlîmen sengenîn aytsa, Allağa serîk qospasa, Qûran men sünnette bûyrılğan âmîrlerdî terîstemese, bîraq jalqaulıqpen amal etpese dînnen şıqpaydı. Alla qalasa ol pendesîn jazalaydı, qalasa keşîredî».

UAĤABİ AĞIMINIÑ JAÑA ATAUI:

Mısırlıq ğalım şeyh Ali Jûma bılay deydî:

«Tîptî, uaqıt öte kele uaĥabiya sözînîñ ornına sâlâfiya sözî qoldanıla bastaldı. Mûndağı maqsat – uaĥabilîk ağımnıñ pîkîrlerî tek Mûhammad ibn Abduluaĥĥabtan emes, sâlâf-solihtardan (islamnıñ alğaşqı tolqınında ğûmır keşken îzgîlerden) bastau aladı degen oydı qalıptastırıp, halıqtı «bûl ağımdı qûrudağı negîzgî sebep sâlâf-solihtar aqidasın ûstanıp, solardıñ jolın jalğastıru» dep sendîru bolatın.

Söytîp, sâlâfiya sözî – özderîn «aqiqat jolındamız, sâlâf solihinder aqidasın saqtauşımız, solardıñ ûstanğan joldarın taratuşımız» dep, özderîn qalğan mûsılmandardan joğarı sanaytın uaĥabilîk ağım ökîlderînîñ laqabına aynaldı».

Negîzî, «sâlâfiya» ağımı – uaĥabilîk ağımnıñ jañaşa bîr esîmî.

UAĤABİYa AĞIMINIÑ BELGÎLERÎ

1) Qazaqstan mûsılmandarı dîni basqarmasın moyındamauı. Bûl tek bîzdîñ eldegî uaĥabilîk ideologiyanı qoldauşılarmen şektelmeydî. Kez kelgen mûsılman elînde osı ideologiyanı jaqtauşılar resmi bolıp tabılatın dîni basqarmanı moyındamay, ünemî oğan terîs âreket etedî;

2) Tek özderîn ğana «şınayı mûsılmanbız» dep, özgelerdîñ barlığın, «müşrik», eñ jûmsaq aytqanda «bidğatşı» jâne «adasqan» dep sanauı;

3) Ûlttıq qûndılıqtarğa jâne âdet-ğûrıp, salt-dâstürîmîzge qarsı keluî. Şariğatımızda bûl qûndılıqtardıñ ornı erekşe ekendîgî barşamızğa mâlîm;

 4) Sünnittîk bağıttağı tört mâzĥabtı moyındamau.

Kez kelgen jat ağım ideologiyası – ekstremizmnîñ alğı şartı, bastau közî. Ekstremizm ûşqın sekîldî, kîşkentay bolıp bastaladı, bîrte-bîrte ûlğayadı. Jalınnıñ da osınday kîşkentay ûşqınnan bastalatını belgîlî.

Sonday-aq, eldîñ el, ûlttıñ ûlt bolıp qalıptasuınıñ negîzgî bes faktorı boladı. Olar: tîlî, dâstürlî dînî, dîlî (mentalitetî), âdet-ğûrpı, ata-mekenî, yağni otanı. Al, bûl ağım joğarıdağı bes faktordıñ beseuîne de qarama-qayşı âreket etedî. Demek, qanday da bîr ağım halqımızdıñ qalıptı nanım-senîmî men dâstürlî İslamdağı bağıtına qarama-qayşı bağıtta bolsa, ol onıñ terîstîgîn körsetedî emes pe? Osıdan keyîn-aq «uaĥabi» ağımınıñ dûrıs-bûrıstığına özderîñîz bağa berîñîz!

 

Paydalanılğan âdebitter:

1. Ahmad Dahlan (ĥ.1231-1304 j.) «fitnâtul uaĥabiya»
2. Mûhammad Âbu Zaĥra «İslamdağı mazĥaptar tarihı»
3. Şeyh Ali Jûmğ'a «âl-mutaşaddidun»
4. Uaĥĥabi ağımınıñ tarihnaması http://fatua.kz/kz/post/view?id=759
5. «Harijilîk ötkenî men bügînî» Nûrbol Qaldıbekov

 

Nûrlan Ramazanov
date06.05.2018readCount1012printBasıp şığaru