Mûsılmannıñ mûsılman aldındağı mîndetterî

Adam balasınıñ boyındağı eñ qûndı sezîmderînîñ bîrî – adamgerşîlîk. Adamgerşîlîk qasiet bolmasa, jer jüzîn bûzaqılıq jaylap, tîrşîlîk ataulısı bolmas edî. Al, adamgerşîlîktîñ eñ ülken nışanı – bauırlastıq pen tatulıq. Kez kelgen el men memlekettîñ bilîgî bekem tûrıp ârî qaray damuı osı tatulıq arqılı jüzege asadı. Eger tatulıq pen auızbîrşîlîk ketken bolsa, arazdıq pen öşpendîlîk orın basıp, âr pendenîñ jüregîne qorqınış ârî senîmsîzdîk ûyalatadı. Onday qauımnıñ bolaşağı da bolmaydı.

Adamdardı bauır qılatın köptegen sebepter bar. Bîrî otandasım dese, bîrî bauırım der. Bîrî qûrdasım dese, bîrî tuısım der. Âr adamnıñ aralasatın ortasına qaray bauırlastıq şeñberî ûlğaya beredî. Osı şeñberdîñ eñ ülkenî – senîm arqılı bauırlastıq. Jâne bûl bauırlastıq tek İslam dînî arqılı jüzege aspaq. Sebebî, pende kâlima şahadat aytıp, bîr Jaratuşı Jabbar iemîz bolğan Allağa iman keltîrgen kezde, bîte qaynasqan mağınaui baylanıs payda boladı.

Alla Tağala «Hujurat» süresînîñ 10-şı ayatında:

إِنَّمَا الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ فَأَصْلِحُوا بَيْنَ أَخَوَيْكُمْ وَاتَّقُوا اللَّهَ لَعَلَّكُمْ تُرْحَمُونَ

«Şın mânînde, mümînder tuıs qoy. Sondıqtan ekî tuıstarıñnıñ arasın jarastırıñdar. Jâne Alladan qorqıñdar. Mümkîn igîlîkke bölenersîñder», – degen bolatın.

Payğambarımızdıñ hadisînde:

المسلم أخو المسلم لا يظلمهُ ولا يسلمه

«Mûsılman – mûsılmannıñ bauırı, oğan zûlımdıq jasamaydı jâne satpaydı»[1].

İya, bauırmaldıq qağidası «kîm bauırına jârdem berse, oğan Alla jârdem beredî» degen negîzge süyene otırıp, jüregînde imanı bar adamdardı Allanıñ qûzırında toğıstırıp, bîr-bîrîne janaşır, tuıs qıladı. Tîptî, jay ğana jolıqqannıñ özînde de «âs-Sâlâmu ğaleykum» dep bîr-bîrîne amandıq-esendîk tîleu – âr mûsılman adamğa uâjîp bolğan amal. Amandasu arqılı dûğa tîlek tîleu uâjîp bolsa, onda amal jağınan kelgende tatulıqtı, dostıqtı arttıratın îs-âreketterdî atqaru parız bolıp tabıladı emes pe?

İmam Ğazali aytadı: «Kîmde-kîm ğalımdı, Alladan qorqatın adamdı, îlîm alıp jürgen bauırın nemese jaqsılıq jasaytın, qûlşılığın orındaytın pendenî jaqsı körse, onda onıñ sauabı da sonşalıqtı köp boladı».

Payğambarımız (s.ğ.s.) hadisterînde mûsılman adamdardıñ arasında bauırmaldılıq arttıru joldarın naqtı körsetîp ketken. İmam Muslimnîñ hadister jinağındağı mına Payğambarımız (s.ğ.s.) bılay degenî keltîrîledî:

خمس تجب للمسلم على أخيه رد السلام وتشميت العاطس وإجابة الدعوة وعيادة المريض واتباع الجنائز

«Mına bes amal mûsılman adamnıñ bauırına jüzege asıru uâjîp: sâlemîne jauap beru, tüşkîrgende tâşmiya aytu, yağni eger tüşkîrîp  «Âlhamdülillâ» dep aytsa, oğan «Yarhamukum Alla» dep, Alladan jârdem tîleu, şaqırğanda jauap beru, auırğanda köñîlîn sûrap ziyarat etu jâne janazasına qatısu»[2].

Osı bes amaldıñ alğaşqısı – eñ qarapayım bolğan îs-âreketîmîz sâlemdesu. Amandasu bauırmaldılıqtı arttıru kezînde eñ kerektî qûral bolıp tabıladı. «Sâlem – sözdîñ bası» demekşî, bûl hadistîñ basında kelîp osını meñzep tûr.  Qûran Kârîmde: «Qaşan senderge sâlem berîlse, odan jaqsıraq nemese sonıñ özîn qaytarıñdar!»[3] – dep âmîr etken.

Bîrde Payğambarımızdan (s.ğ.s.): «İâ, Rasululla! İslamdağı eñ jaqsı amal qanday?» – dep sûrağanda: «Mûqtajdı tamaqtandıruıñ jâne tanısañ da, tanımasañ da kezdeskenmen sâlemdesuîñ», – dep jauap bergen eken[4]. Sâlemdesudî eñ jaqsı amal degen sebebî adam arasında tatulıqtı, auızbîrşîlîk saqtau – İslam dînînîñ maqsat etîlgen bastı kriteriyası. Onı jüzege asıru da eñ bîrînşî sâlemmen îske aspaq. Jürektegî mahabbattı oyatatın amal da osı. Payğambarımız (s.ğ.s.) ashabtarınan: «Bîr-bîrlerîñdî jaqsı körulerîñ üşîn ne îsteu kerektîgîn aytayın ba?!» - dep sûrap, île-şala «Öz aralarıñda sâlemdî jayıp tarqatıñdar», – degen eken.

Mûsılmannıñ mûsılmanğa degen mîndetterîmîzdîñ ekînşîsî – tüşkîrgen kezde «Âlhamdülilla», yağni Allağa madaq dese, «Yarhamukum Alla» dep dûğa aytu. Jalpı الْعُطَاسُ مِنَ اللَّهِ ، وَالتَّثَاؤُبُ مِنَ الشَّيْطَانِ  «Tüşkîru – Rahmannan, esîneu – şaytannan»[5] delîngen sahih hadis te keledî.

Tüşkîrgen adamğa aytılatın (يرحمك الله) «Yarhamukalla» Alla senî rahım qılsın degen dûğa sözge keler bolsaq, Payğambarımız (s.ğ.s.) sahabalarmen otırğan kezde Adam atanıñ jaratılısı turalı bayandap kelîp bılay dedî:

لما نفخ في آدم فبلغ الروح رأسه عطس فقال : الحمد لله رب العالمين فقال له تبارك وتعالى  يرحمك الله

«Alla Tağala Adamğa (ğ.s.) ruhtı ürlegen kezde Adam tüşkîrdî de: «Âlemnîñ Rabbısına maqtaular bolsın dep ayttı. Sonda Alla Tağala: «Alla senî rahım etsîn dedî»[6].

Demek, Adamnıñ (ğ.s.) eñ alğaş îstegen amalı tüşkîru bolsa, Allanıñ adamğa degen eñ alğaş tîlegî – Rahımı men Meyrîmdîlîgî. 

Mûsılman men mûsılman arasındağı mâmîlesî dûğamen bastalıp dûğamen ayaqtaladı. Sebebî, «Allanıñ janında dûğadan asqan qûndı nârse joq».[7] Payğambarımız (s.ğ.s): «Senderge dûşpannan qorğaytın ârî rizıqtı molaytatın bîr nârsenî aytayın ba? – dep sûrap, keyîn: «Kündîz-tünî Allağa dûğa etîñder. Öytkenî, dûğa – mümînnîñ qaruı»[8], – degen. Al, «Bîr mümînnîñ bauırına jasağan dûğasınday jıldam qabıl bolatın dûğa joq»[9].

Bîzdîñ bauırımızdıñ aldındağı mîndetîmîzdîñ tağı bîrî – nauqastanıp qalğan kezde ziyarat etîp, jağdayın sûrap baru. Sebebî, adam dîndes bauırın jalğız tastamauı kerek. Amanşılıqta da, qiınşılıqta da janınan tabılu – âr mûsılmannıñ bauırı aldındağı mîndetî. Şın dos qiınşılıqta tanıladı demekşî, basına kün tüskende taba almay qalatın bauırlarımız da bar.

Al, Payğamparımız (s.ğ.s.) auırğan adamdı tanısın tanımasın, tuısı bolsın-bolmasın ziyarat etudî bûyırğan ârî özî de sonı amalğa asırğan. Mâselen, Ayşa  anamızdan (r.a.) jetken hadiste Sağd ibn Muaz (r.a.) Handaq soğısında jaralanıp, nauqastanıp qalğan kezde Payğambarımız (s.ğ.s.) ârdayım özî qadağalap, jazılıp ketkenşe qasında bolğan dep keledî[10]. Qûdsi hadiste Alla Tağala aqırette bîr pendesîne bılay deydî eken:

يَا بْنَ آدَمَ مَرِضْتُ فَلَمْ تَعُدْنِي ؟ قَالَ : يَا رَبِّ كَيْفَ أَعُودُكَ وَأَنْتَ رَبُّ الْعَالَمِينَ؟ قَالَ : أَمَا عَلِمْتَ أَنَّ عَبْدِي فُلانًا مَرِضَ فَلَمْ تَعُدْهُ ؟ أَمَا عَلِمْتَ أَنَّكَ لَوْ عُدْتَهُ لَوَجَدْتَنِي عِنْدَهُ؟

«Men auırıp qalğanda köñîlîmdî sûrap kelmedîñ be?»  Sonda âlgî pende: «Ua, Rabbım! Sen âlemderdîñ Jaratuşısı bola tûra men senî qalay ziyarat etemîn?!» – dep aytqanda, Alla Tağala bılay deydî eken: «Pâlenşe pende auırğan kezde, sen onı ziyarat etkenîñde, Menî sonıñ qasınan tabatın edîñ»[11]

Demek, nauqastanıp qalğan adamdı ziyarat etken bolsaq, Alla Tağalanı da ziyarat etken boladı ekenbîz. Jâne ziyarat etuîmîzben şeksîz sauaptarğa keneledî ekenbîz. Osınıñ barşası – bauırmaşılıqtı arttıruğa ûmıtşaq pendenî qızıqtıratın hadister.

Hadiste keletîn bauırımızdıñ aldındağı tağı bîr mîndetîmîz – ömîrden ozğan kezde janazasına qatısıp, artınan dûğa jasap, şariğatqa say jerleu bolıp tabıladı. Bûl amal da dînîmîzde bauırımız üşîn jasaluı mîndet bolğanınıñ sebebî, dîndes bauırımız bûl ömîrden ötkesîn amal dâpterî jabılıp, tek dûğa esîkterî aşıq boladı. Jâne ol adamğa eşqanday jârdem bolmaytın qiyamet künî bauırınıñ dûğası Allanıñ qalauımen şapağatşı bolmaq. Bûl düniede eşqanday qiınşılıqta tastamağan bauırı aqırette de Alla Tağala qol üşın berîp, dûğa arqılı jârdem beruge mümkînşîlîk bergen. 

Bauırımızdıñ aldındağı bûl mîndetîmîz üş dârejeden tûradı:

  1. Janaza namazına qatısu,
  2. Janaza namazına qatısıp, jerleuîne baru,
  3. Janaza oquına da, jerleuîne de qatısıp, artınan dûğa qılıp jüru.

Bîzdîñ bauırımaşılığımızdı arttıratın da, körsetetîn de osı amaldar. Dînîmîzdîñ berîktîgî – tatulıqta. Jüregîmîzdîñ tınıştığı –beybîtşîlîkte. Özge adamdardıñ boyında joq bûl qasietterdî âdetke aynaldırıp, ûmıtılıp bara jatqan sünnetterdî tîrîlteyîk. Onsızda keybîr jastar senîñ aqidañ anaday, menîñ aqidam mınaday dep aqida mâselesîn ortağa salıp, amandasudan da qalıp jür. Aqidanıñ dûrıs, bûrıs ekenîn şeşuîn ğalımdarğa bereyîk te, Omar (r.a) Qağbadan da qûrmettî degen dostıqtı, bauırlıqtı ûmıtpayıq, ağayın!!!



[1] Buhari, «âl-Mazalim», 2310.
[2] Sahih Muslim, 2162.
[3] «Nisa» süresî, 86-ayat.
[4] İmam Bûhari, imam Müslîm
[5] Tirmizi, 2689.
[6] İbn Hibban, 2081.
[7] Tirmizi, «Dauağat», 1/3370.
[8] Haysami, «Mâjma», 147
[9] Tirmizi, «Bir», 50.
[10] Bûhari, «Janaiz», 30.
[11] Muslim, «Ğiyadatul marid», 43.

Ruslan Sûltanov
date02.05.2018readCount910printBasıp şığaru