Meşîttî mûntazday ûstau – Ûlı ûstazdıñ sünnetî

Meşît – Jaratuşı Allanıñ üyî. Qûlşılıq ĥâm qoğamdıq orın. Meşîtte jamağatpen qûlşılıq jasau – asa sauaptı îs. Demek, meşît – Jaratuşı men  süyîktî qûldarın tığız baylanıstıratın mekenî. Bîzdîñ tîlge tiek etkelî otırğan mâsele qoğam jâne meşît tazalığı töñîregînde bolmaq.

Qûran Kârîm men Alla Elşîsînîñ (s.ğ.s.) hadisterînde tazalıq jaylı erekşe mân berîp toqtalğan. Qûlşılıq nietîmen jasalatın ârbîr îste sauap bar. İslam – tazalıq dînî. Dînîmîz keybîr qûlşılıqtardı orındau üşîn tazalıqtı negîzgî şart retînde bekîtken. İslam mâdenietînde jay tazalıq pen qûlşılıq maqsatındağı tazalıq bîr-bîrîn tolıqtırıp tûradı. Payğambarımız Mûhammedke (s.ğ.s.) alğaşqı tüsken uahilar jan tazalığı men tân tazalığına den qoiuın bûyırğan. Sonıñ bîrî: «...Rabbıñdı ûlıqta. Kiîmîñdî tazala. Las îsterden aulaq bol!»[1]  dep, jiırma üş jıl payğambarlıq mîndetînde, islamğa kîrgen sahabalardı asa sabırlığımen, danalığımen ârî körkem mînezîmen tazalıqqa köñîl böludî ündegen.

İslam dînî – eñ âuelî adamdı ruhani ĥâm materialdıq lastıqtan arıltudı közdeydî. Allanı tanıp qûlşılıq jasauda, ruhani tanımın ösîrude tân tazalığımen qosa qûlşılıq jasaytın mekennîñ de taza boluın qamtidı. Qasiettî Qûran ayatında: «Ol Meşîtte âste namaz oqıma! Taqualıqqa negîzdelîp salınğan meşîtte (Qûba meşîtî) namaz oquıñ âlbette dûrıs. Ol jerde tazalıqtı jaqsı köretînder bar. Alla da taza bolğandardı jaqsı köredî»,[2] – degen. Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) zamanında mûnafıqtardıñ köşbasşısı Abdulla bin Ubay bastağan Gunim ibn Auf ûldarınıñ jaman piğılmen bülîk şığaru nietînde Qûba meşîtînîñ janına tûrğızılğan Dırar meşîtînîñ Alla razılığın qalap emes, terîs maqsatta salınğanın uahi etedî[3]. Demek, Qûranda ruhani ârî materialdıq şınayı tazalıqqa erekşe mân berudîñ astarında qûlşılıq arqılı ruhani tazalıq, tân men qorşağan ortanıñ tazalığı arasındağı tığız baylanıstı ekenîn köremîz. 

Haq Tağala tazalıq mâselesîne erekşe mân bergenderdî jaqsı köretîndîgî aytıladı. Tazalıqtı janınday süyetîn Payğambarımız (s.ğ.s.) da tazalıq jaylı: «Tazalıq – imannıñ jartısı»[4] deu arqılı mûsılmannıñ qarım-qatınas jasaytın barlıq orındardıñ taza boluında imanmen baylanıstıradı. Sañlaq sahaba Ânâstîñ (r.a.) riuayatı boyınşa, bîrde Payğambar meşîtîne şalğaydan kelgen bâdâui kenetten meşîttîñ bîr bûrışına kîşî dâretîn sındıra bastaydı, bûl jağdaydı körgen sahabalar oğan bas salıp, bîrî ayqaylap ûrıssa, endî bîrî onı ûrıp-soğuğa deyîn bardı. Sonda meyîrîmdîlîkke tolı Alla elşîsî (s.ğ.s.) dereu ara tüsîp: «Timeñder! Öz jayına qaldırıñdar», – dep, âlgî adamdı janına şaqırıp: «Meşît – kîşî dâret sındıratın nemese qaqırıp-tükîretîn ne adamdardıñ jiîrkenîşîn tudıratın orın emes. Bûl jerde tek Alla Tağalanı zîkîr etîp qûlşılıq jasaytın jâne namaz ben Qûran oqitın meken»,[5] – dedî de, jamağattıñ bîrîne şelekpen su alıp kelîp, dâret sındırğan jerge töguîn bûyırdı. Alla Elşîsînîñ (s.ğ.s.) bûl baysaldılığı men parasattılığı, sahabalar men qiyamet qayımğa deyîn keletîn ümbetîne îzî öşpes tereñ târbie qaldırdı.

Qazîrgî kezde adamdardıñ mâdeni-etikalıq tûrmısı tömen deñgeyde desek qatelespeymîz. Ârine, bârî emes. Adamdar jüretîn jolda bîrî tükîrîp, bîrî qaqırıp nemese bîrînîñ sîñbîrîp ketken jayttarına tap bolamız. Bûl jağdaylar adamdardıñ jiîrkenîşîn tudıradı. Dîni tûrğıdan qarağanda, künâ qatarına jatadı. Nege deseñîz, jerdegî jağımsız tükîrîk nemese qaqırıqtı körgen adam jiîrkenudîñ arqasında ûşınıp auıruına ne tükîrgen adamdı boqtap-balağattauına sebepşî boladı. Ayşa (r.a.) anamızdıñ riuayatına qarağanda, Rasululla (s.ğ.s.) bîr künî meşîttîñ dualına bîreudîñ sîñbîrîp ne qaqırıp ketkenîn körîp, dereu bîr taspen onı qırıp tastaydı[6]. Demek, bûnday jağdayğa tap bola qalsaq, der kezînde onı ayağımızben kömîp yaki basqa jaqtan topıraq âkelîp üstîn kömgenîmîz üşîn, Allanıñ âjîr-sauabına kenelerîmîz haq. Bûl jayında Payğambarımız Mûhammed (s.ğ.s.): «İman jetpîs bölîmnen tûradı. Eñ joğarğısı «Lâ İlâĥâ İllallaĥ», al eñ tömengîsî bolsa, jolda adamğa ziyan beretîn nârselerdî alıp tastau»[7]  deu arqılı ârbîr îstî iman arqılı körkemdep otırğan.

Mûsılman tûlğa retînde tazalıqtı âuelî tûratın üyînde, jüretîn köşesînde, jûmıs ornı men qoğam ortasında jüzege asıra bîluî kerek. Meşît Allanıñ üyî ârî qoğamdıq meken bolğandıqtan, meşîtke keletîn jamağat asa ûqıptılıq pen tazalıqqa jauapkerşîlîkpen kelgen abzal. Ökînîşke oray, meşîtke kelgen jamağattan bağzı bîreulerînîñ jağımsız qoltıq isî, şûlıqtarınıñ şuaş iîsî, qala berdî auızınan jep kelgen piyaz yaki sarımsaqtıñ jağımsız isî şığıp, jan-jağındağı jamağattıñ mazasın qaşıratındar da joq emes. Jalpı, qoğamdağı tazalıq – keñ auqımdı taqırıp. Bûl mâsele ârbîr adam balası üşîn öte mañızdı.

Ol üşîn ne îsteuîmîz kerek? Qoğamdı qûraytın tûlğa. Al, memlekettî qûraytın qoğam. Demek, eñ bîrînşî ârbîr tûlğa özînnen bastauı qajet. Qarañğılıq qapas dâuîrîn nûrğa bölegen Alla Elşîsî (s.ğ.s.) eñ âuelî özînen bastadı. Sahabalar Onıñ îsî sözîne, sözî îsîne say ekenîn kuâlîkpen qoştadı. Âreket – bîzden, nâtijesî – Alladan. Olay bolsa, îske sât, bauırım!



[1] «Müddâssir» süresî 3-5 ayat.
[2] «Tâube» süresî, 108-ayat.
[3] Hamdı Yazır, «Haq dini Qûran dili», 4 tom, 404-bet
[4] Muslim, Taharat -1.
[5] İbn Majâ, Taharat -78
[6] Bûhari, Salat -33
[7] Muslim, İman -58

Quat Erğaliûlı
date26.04.2018readCount774printBasıp şığaru