Jânnatqa jetkîzetîn jaqsı amal

Asa meyîrîmdî Alla Tağala adamdar arasında mûqtaj jandarğa qol ûşın beretîn jomart qûldarın ayrıqşa jaqsı köredî. Öytkenî, mûqtajdıñ mûñın bölîsîp, kem-ketîkke qaraylasu, Alla jolında mal-mülkînen sadaqa beru – qoğam arasındağı qayırımdılıqtı arttırıp, baqıttı ömîr süruge jeteleytîn îzgî amaldardıñ bîrî. Qasiettî Qûran Kârîmde: «Alla jolında ne jûmsasañdar da, Alla Tağala mîndettî türde onıñ ornın toltıradı. Ol – rizıq beruşîlerdîñ eñ qayırlısı»,[1]bûyıradı. 

وَمَا أَنفَقْتُم مِّن شَيْءٍ فَهُوَ يُخْلِفُهُ وَهُوَ خَيْرُ الرَّازِقِينَ

Yağni, Alla Tağala özgege qamqorlıq tanıtıp, sadaqa beruge kelgende sarañdıq körsetpegen jandardıñ rizıq-nesîbesîn de eş kemîtpeytînîn, qayta mîndettî türde ornın toltıratının uâde etedî. Bûl turasında Qûrannıñ köptegen ayattarında kezdesedî: «Jaqsılıqtan ne berseñder de, ol – özderîñ üşîn. Ne berseñder de, tek Allanıñ razılığı üşîn berulerîñ kerek. Îzgîlîk jolında ne jûmsasañdar da, sonıñ bârî özderîñe tolıq qaytarıladı jâne sender âdîletsîzdîkke ûşıramaysıñdar».

وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَلِأَنفُسِكُمْ  وَمَا تُنفِقُونَ إِلَّا ابْتِغَاءَ وَجْهِ اللَّهِ  وَمَا تُنفِقُوا مِنْ خَيْرٍ يُوَفَّ إِلَيْكُمْ وَأَنتُمْ لَا تُظْلَمُونَ

Bûl ayattıñ tâpsîrînde İbn Kâsir (r.a.): «Alla Tağalanıñ razılığın qalap, sadaqa bergen adam kez kelgen jağdayda – sadaqa aluşı adamnıñ layıq nemese layıq bolmauına qaramastan sauap aladı», – dep tüsîndîredî.

Hasan Basridîñ (r.a.) jetkîzgen habarında bîreu Osmanğa (r.a.) kelîp: «Ey, dâulettîler! Sender-aq bükîl sauaptı qoymaysıñdar. Sadaqa ülestîrîp, qûldarğa azattıq alıp beresîñder. Qajılıqqa barasıñdar jâne dîn jolında mal-mülîk jûmsaysıñdar», – degen eken.  Osman (r.a.): «Sender bîzge qızığatın bolıp tûrsıñdar ğoy, solay ma?» – dedî. Sonda âlgî kîsî: «İâ, bîz senderge tamsana qaraymız», – degende, Osman (r.a.): «Uallaĥi, (Allanıñ atımen ant eteyîn), özî zâru jağdayda bola tûra adamnıñ dîn jolında bîr dirham jûmsağanı bay-baquattı, molşılıq zamanda bergen adamnıñ on mıñ dirhamınan artıq», – deydî.

Bayqağanımızday, Alla razılığın qalap, bauırınıñ basındağı auırtpalıqtı azaytu maqsatın közdegen jannıñ köl-kösîr dâuletî boluı şart emes. Tek peyîlî men nietî taza bolıp, şınayı ıqılasımen berse bolğanı. Osı orayda, Hakîm Abay atamız: «Peyîlî kedey baydan saqta» dep beker aytpasa kerek.

Alla Tağala qasiettî Qûran kârîmde bılay dep bûyıradı :

لَنْ تَنَالُوا الْبِرَّ حَتَّىٰ تُنْفِقُوا مِمَّا تُحِبُّونَ  وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ شَيْءٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

«Sender özderîñ jaqsı körgennen jûmsamayınşa, eşqaşan igîlîkke jete almaysıñdar»[2].

Tâpsîrşî ğalımdar osı ayat turasında: «Mal-dünielerîñnen sadaqa bermeyînşe, jânnâtqa kîre almaysıñdar», – dep tâpsîrlegen.

Atalmış ayat tüskende, Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) sahabaları qayırımdılıq jasap, jomarttıq tanıtu jolında erekşe jarısqan.

SAHABALARDIÑ MÂRTTÎGÎ

Âbu Talha (r.a.) Mâdinadağı eñ dâulettî ansar edî. Oğan mülîkterînen eñ süyîktîsî meşîttîñ qarsı betîndegî Bayraha bağı bolatın. Alla elşîsî (s.ğ.s.) oğan kîrîp, ondağı dâmdî sudan îşîp jüretîn».

«Sender özderîñ jaqsı körgennen jûmsamayınşa, eşqaşan igîlîkke jete almaysıñdar»[3] degen ayat tüskende, Âbu Talha (r.a.) Alla elşîsîne (s.ğ.s.) kelîp: «Rasında, Alla kîtabında: «Sender özderîñ jaqsı körgennen jûmsamayınşa, eşqaşan igîlîkke jete almaysıñdar», – deydî. Şın mânînde, mağan mülîkterîmnen eñ süyîktîsî – Bayraha. Endî ol – Alla üşîn sadaqa. Men onıñ igîlîgîn jâne Allanıñ qûzırında qazına (boluın) ümît etemîn. Onı özîñ qalağan orınğa jûmsa, ua, Alla elşîsî!» – dedî. Alla elşîsî (s.ğ.s.): «Pah, (şîrkîn)! «Bûl – netken oljalı sauda!». Men senîñ aytqanıñdı estîdîm. Rasında, men onı jaqındarıña bölîp beruîñdî jön köremîn», – dedî. Söytîp, Âbu Talha onı jaqındarına jâne kökesînîñ balalarına bölîp berdî»[4].

Sahabalar arasındağı özgenî özînen joğarı sanap, jan-tânîmen jaqsılıq jasauğa ûmtılğandarı sonşalıq, Omar ibn âl-Hattab (r.a.) jetkîzgen mına oqiğa jürektî tebîrentedî: «Payğambardıñ (s.ğ.s.) sahabalarınan bolğan bîr kîsîge qoydıñ bası ûsınılıp, tartu etîldî. Sonda ol: «Menen qarağanda bauırıma qajet», – dep oğan jîberdî. Söytîp ârqaysısı bîr-bîrîne jöneltu kezînde (âlgî qoydıñ bası) jetî üydî aralap, qaytadan bîrînşî üyge oraldı».

كانَ ابْنُ عُمَرَ رَضِيَ اللهُ عَنْهُمَا إِذَا أَعْجَبَهُ شَيْءٌ مِنْ مَالِهِ تَصَدَّقَ بِهِ اِتِّبَاعًا لِهِذِهِ الْآيَة.

«Osı ayatqa amal etken ibn Omar mal mülkînîñ qaysısına köñîlî qûlay bastasa, onı sol sâtte Alla jolında jûmsaytın».

İmam Mâlîktîñ riuayatı boyınşa, payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) jan jarı Ayşa (r.a.) anamız oraza tûtqan künî bîr kedey jârdem sûrap keledî. Ayşa anamızdıñ (r.a.) üyînde bîr japıraq nannan basqa azıq joq edî. Soğan qaramastan qızmetşîsîne: «Kelgen adamğa üydegî nandı ber», – dedî. Qızmetşîsî: «Eger nandı bersek, keşke aş jatamız», – dese de Ayşa anamız (r.a.) qoyarda-qoymay nandı âlgî kedeyge bergîzgen edî. Sonda qızmetşîsî: «Ayşanıñ (r.a.) aytuımen nandı kelgen adamğa berdîm. Keşkîsîn bîreuler üyge pîsken et pen nan âkeldî. Ayşa (r.a.) menî şaqırıp aldı da: «Mınanı je, mına nan âlgî (bergîñ kelmegen) nannıñ ornına kelgen nığmet», – dedî.

İya, Alla Elşîsînîñ (s.ğ.s.) önegesîn sîñîrîp, senîmdî serîgî bolğan sañlaq sahabalarımız Alla jolında mal-mülkî men dâuletîn jûmsauğa kelgende jomarttıqtıñ jarqın ülgîsîn körsetken. Öytkenî, olarğa ekî dünie sardarı bolğan Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) özî ıntalandırıp, ülgî bolıp otırğan.

Omardıñ (r.a.) riuayatı boyınşa künderdîñ bîr künînde âldebîr bâdâui Alla elşîsînen (s.ğ.s.) mal-mülîk sûraydı. Sonda payğambarımız (s.ğ.s.) «Qazîr qolımda eşnârse joq. Bîraq, sen menîñ atımnan özîñe qajettînî al. Aqısın özîm töleymîn», – dedî. Bûğan töze almağan Omar (r.a.): «Ua, Rasulalla! Sîzden sûrağan kezde berdîñîz. Jaraydı, ol kezde qolıñızda bar edî. Qazîr qolıñızda joq. Alla Tağala qolıñızda joq nârsenî tauıp bermegenîñîz üşîn jauapqa tartpaydı ğoy!», – deydî.

Payğambarımız (s.ğ.s.) Omardıñ (r.a.) bûl sözîn ûnatpadı. Osı kezde ansarlıq sahabalardıñ bîrî: «Ua, Allanıñ elşîsî! (Alla üşîn) berîñîz! Ğarıştıñ iesî sîzdî aş qaldırmaytını özîñîzge ayan», – dedî. Payğambarımız (s.ğ.s.) bûl sözdî estîgende: «Jaratqan menî osı maqsatpen jîberdî», – dep jadırap sala bergen eken.

Kördîñîz be, joq-jîtîktîñ qajetîn ötep, qol ûşın sozudı Alla Tağalanıñ eñ süyîktî qûlı bolğan Mûhammed payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) özî jer betîne jîberîlgendegî maqsat-mûrattarınıñ bîrî balağan. Öytkenî, sadaqa jürekterdî jîbîtîp, jer betîne meyîrîm taratatın eñ îzgî amaldardıñ bîrînen. Tîptî, sadaqa beruge kelgende tartınıp qalmaytın nadandardıñ dârejesî Alla qûzırında biîktey tüsedî. Bûl jayında Ardaqtı payğambarımız (s.ğ.s.) hadisînde:

اَلسَّخِيُّ قَرِيبٌ مِنْ اللَّهِ قَرِيبٌ مِنْ الْجَنَّةِ قَرِيبٌ مِنْ النَّاسِ بَعِيدٌ مِنْ النَّارِ وَالْبَخِيلُ بَعِيدٌ مِنْ اللَّهِ بَعِيدٌ مِنْ الْجَنَّةِ بَعِيدٌ مِنْ النَّاسِ قَرِيبٌ مِنْ النَّارِ وَلَجَاهِلٌ سَخِيٌّ أَحَبُّ إِلَى اللَّهِ عَزَّ وَجَلَّ مِنْ عَالِمٍ بَخِيلٍ

«Jomart – halıqqa, jûmaqqa, Alla Tağalağa jaqın, bîraq tozaqtan alıs. Sarañ halıqtan, jûmaqtan, Alla Tağaladan alıs, bîraq tozaqqa jaqın. Sol siyaqtı, nadan jomart – sarañ ğalımnan qarağanda Asa Ûlı Allağa süykîmdî»,dep, jomart pen sarañ adamnıñ ayırmaşılığın jîktep körsetken.

Sonday-aq, Alla Tağala bergen mal-mülîkten, qazına-dâuletten soqır tiın da şığarğısı kelmey, sarañdıqpen sadaqa beruden bas tartudıñ da qûptalmaytın amaldar qatarınan ekenîn Âbu Ĥurayradan (r.a.) jetken mına hadisten bîle alamız::

مَا مِنْ يَوْمٍ يُصْبِحُ الْعِبَادُ فِيهِ إِلا وَمَلَكَانِ يَنْزِلانِ فَيَقُولُ أَحَدُهُمَا: اللَّهُمَّ أَعْطِ مُنْفِقًا خَلَفًا ، وَيَقُولُ الآخَرُ: اللَّهُمَّ أَعْطِ مُمْسِكًا تَلَفًا

«Kün sayın tañerten Allanıñ qûldarı ûyqısınan endî oyanıp jatqanda, kökten ekî perîşte tüsedî. Bîrî: «Ua, Alla Tağalam! Dünie-mülkîn igî jolğa jûmsağannıñ düniesînîñ ornın toltıra gör», – dese, ekînşîsî: «Ua, Alla Tağalam! Jiğan-tergenîn jûmsamay, tığıp otırğan sarañdı şığınğa batır», – dep dûğa jasaydı»[5].

JOMARTTIQ QANŞA DEÑGEYDEN TÛRADI?

Ğalımdar jomarttıqtı üş türge bölîp qarastırğan.

Bîrînşîsî: Düniesîn jûmsağanımen onıñ kemuîne âser etpese jâne oğan eş qiındıq tuğızbasa, jomarttıqtıñ bûl türî – âs-saha السَّخَاءُ dârejesî dep ataladı.

Ekînşîsî: Düniesînîñ köbîregîn sarp etîp, özînde bîr bölîgîn alıp qaluı nemese jûmsağanday mölşerdî özînde qaldıruı, jomarttıqtıñ  bûl türî – âl-jud الْجُودُ dârejesî dep ataladı.

Üşînşîsî: Sol nârsege özî mûqtaj bola tûra özgenî özînen artıq köruî, jomarttılıqtıñ bûl türî – الْإِيثَارُ âl-isâr dep ataladı. Âl-isâr – jomarttıqtıñ eñ joğarğı satısı. İbn Qudama (r.a.) jomarttardıñ dârejelerî turalı aytılğanda bılay deytîn: «İsardan (özgenî özînen artıq köruden) asqan jomarttıq joq. Sebebî, Alla Tağala Payğambardıñ sahabalarınıñ isarın maqtap Qûranda:

وَلَا يَجِدُونَ فِي صُدُورِهِمْ حَاجَةً مِّمَّا أُوتُوا وَيُؤْثِرُونَ عَلَى أَنفُسِهِمْ وَلَوْ كَانَ بِهِمْ خَصَاصَةٌ

«Olardıñ köñîlderînde mümînderge bergenderînde kîrbîñ bolmaydı. Sonday-aq, özderî tarşılıq pen mûqtajdıqta bola tûra, olardı özderînen artıq köredî»[6], – dep sipattağan.

Endeşe, ekî düniemîzge paydasın tigîzîp, Alla Tağalanıñ meyîrîmîne böleytîn bûl amaldıñ orındaluı oñay, sauabı sansız ekenîn esten şığarmayıq! Jaratuşı İemîz jasağan jaqsılıqtarımızdı, bergen sadaqalarımızdı, körsetken kömek-jârdemderîmîzdî qabıl etîp, sauapqa jazğay! 



[1] «Sâbâ» süresî, 39-ayat.
[2] «Âli İmran» süresî, 92-ayat.
[3] «Âli İmran» süresî, 92-ayat
[4] Müslim.
[5] İmam Buhari, Müslim.
[6] «Haşr» süresî, 9-ayat.

Nûrlan Ramazanov
date09.04.2018readCount888printBasıp şığaru