Sündetteludîñ paydası
Сүндеттелудің пайдасы

Tarihı

Sündetteu meditsina ğılımında «tsirkumtsiziya» (lat. circumcisio — döñgelete kesu) dep ataladı. Onıñ tarihına qarasaq, b.e.d. 2500 jıldarı ejelgî Mısır elînde keñ qoldanılğandığın köremîz. Sündettelgen perğauın beynesî men eresekteu ekî balanı sündetke otırğızu râsîmî körsetîlgen papirus suretterînîñ Kair mûrajayında saqtalğandığı – osınıñ ayğağı. Tîptî, ol köptegen Afrika elderînde de balanıñ eseiu nışanı retînde qalıptasqan. 

Sündetteu qajet pe?

Bügîngî künî düniejüzî boyınşa er adamdardıñ altıda bîr bölîgî sündetke otıradı eken. Soñğı statistika boyınşa, âsîrese, soltüstîk Amerikada profilaktikalıq ârî gigienalıq maqsatta jas balalardıñ 90 payızı sündetteledî. Âlem tûrğındarınıñ 1,3 milliardın qûrap otırğan mûsılmandardı bılay qoyğanda, Kanada, Avstraliya, Jaña Zelandiya, Angliya sekîldî bîrqatar memleketterde balanı sündetke otırğızu bügîngî künî qalıptı ürdîske aynalğan. Sündetteuge Viktoriyandıq kezeñde köñîl böle bastağan ağılşın tîldî bûl elderde HH ğasırdıñ alğaşqı jartısında sündetke otırğızu öte joğarı bağalandı. Alayda sündettî jaqtauşılarmen qatar Devid Gollaher sekîldî oğan qarsı şığuşılar da bar. Qarsı şığuşılar «sündet – mûsılmandar men evreylerge ğana tân dîni mîndet, özge dîn ökîlderîne qatısı joq. Ol gigiena saqtau qiınğa soğatın ıstıq aymaqtarda qoldanılğan. Bügîngîdey gigienanı saqtau mümkîndîkterî joğarı kezde onıñ qajetî joq. Ol qûmarlıqtı tejeydî. Balağa auır tiedî» degen pîkîrlerdî alğa tartuda.

AQŞ-tıñ pediatrlıq akademiyası 1989 jılı osı mâselege oray jaña tuğan nârestelerge arnalğan auırtpaytın ârî qauîpsîz preparat tabılğandığın resmi mâlîmdedî. Bügîngî künî Vaşingtonnıñ Balalar emhanasınıñ meditsinalıq ortalığında (Childrens Hospital Medical Center) ata-analardıñ qadağalauımen jaña tuğan balalarğa jasalatın barlıq hirurgiyalıq operatsiyalar kezînde aurudı basatın anesteziya paydalanıluda. Sonday-aq, bûl Pediatrlıq akademiya 1999 jılı sündettîñ meditsinalıq tûrğıdan paydalı ekendîgîn jariyalaumen qatar, balanı sündetke otırğızu-otırğızbau mâselesîn ata-analardıñ özderî şeşkenî maqûl dep taptı. Bûğan qosa, sündetteude qalıptasqan dîni, mâdeni, estetikalıq közqarastarmen de sanasu kerektîgîn eskerttî. 

2000 jılğı bayandamasında Amerikanıñ meditsinalıq assotsatsiyası (American Medical Association — AMA) sündetteudîñ nesep-quıq joldarın sirek kezdesetîn qaterlî, jûqpalı aurulardan, infektsiyadan qorğaytındığın mâlîmdedî. 

Amerikanıñ akuşer jâne ginekologiya akademiyası da (American Academy of Obstetricians and Gynecologists-ACOG) Pediatrlıq akademiya men Meditsinalıq assotsatsiyanıñ mâlîmdemelerîn maqûldap, sündetteuge eskîşîldîktîñ sarqınşağı retînde qarauğa eşqanday da meditsinalıq negîz joq ekenîn jariyaladı.

Keselden qorğauşı

Köptegen meditsinalıq zertteu jûmıstarı sündetteudîñ mınanday paydaları bar ekenîn dâleldedî:

- Sündettelmegenderge qarağanda, sündettelgen erler jınıstıq qaterlî îsîkke (rak) anağûrlım az şaldığadı;

- Erî sündettelmegen âyelderde jatır moyınşığınıñ qaterlî îsîkke şaldığu qaupî 6 ese joğarı;

- Jınıstıq jûqpalı aurulardı jûqtıru qaupî sündettelmegenderde 8 ese joğarı;        Zertteuşî ğalımdar bûğan qızıqtı dâlelder keltîrgen. Aytalıq, balalardıñ nebârî 10 nemese 30 payızı sündetteletîn Keniya, Zambiya siyaqtı elderde jınıstıq jûqpalı auruğa şaldıqqandar jergîlîktî tûrğındardıñ tört te bîrîn qûrağan. Al, Benin jâne Kamerun sekîldî şamamen âr bala sündetteletîn Afrika elderînde jûqpalı aurularğa şaldıqqandar tûtas alğanda 6-aq payızdan aspağan. Avstriyalıq zertteuşî ğalımdar tîpten ülken jañalıq aştı. Olar «SPİD-ke şaldıqqan er kîsîlerdîñ basım köpşîlîgînîñ sündettelmegender» ekendîgîn dâleldedî. Öytkenî, SPİD virusı eñ âuelî jınıs müşesînîñ ûş qabatın zaqımdaytın körînedî. Eger ol tûs mikrozaqım alsa, qabınu qaupî öte tez jürîledî eken.     

- Seksopatologtar da sündetteludîñ qajettîlîgîn moyındauda;

- Gigienalıq tûrğıdan bakteriyalogiyalıq, stafilokokk (îrîñdî mikrob), gonorey (jınıstıñ jîñîşke auruı) mikrobtarınan taza bolu tûrğısınan sündet jasatu asa kerektî. Oğan qosa, smegmalardıñ (qorğauşı aq tüyîrşîkter) qabınıp, jarağa aynalmauında ülken röl oynaydı.  

- Sündet fimoz (jınıs ürpîsînîñ jiırılıp aşılmay qaluı), parafimoz, balanit, balanopostit keselderînîñ aldın aladı.

Sündetteu tâsîlderî

Mıñdağan jıldardan bergî qûral-saymandardıñ özgergenî sekîldî, sündetteu tâsîlderî de uaqıt talabına say özgerîp otırğan. Sündetteu tâsîlderînîñ eñ negîzgîlerî mınalar:

- Erkîn âdîs (free hand): hirurgtardıñ novokayn arqılı jansızdandırıp, arnayı aspappen sündetke otırğızuı, tamırlardıñ tîgîluî. Bûnı «klassikalıq âdîs» dep te atauğa boladı.

- Dâstürlî âdîs: dîn mamandarınıñ ötkîr ûstaramen kesîp, jarağa taza küldî kesemen töñkerîp jasaytın âdîsî. Bûl – sündetteudîñ bûrınnan keñ tarağan türî. 

- Arnayı qûral paydalanu; sündetke otırğızuğa meditsina mamandarı aralasqalı berî oğan «Gomco Clamp» pen «PlastiBell» (qoñırau) sekîldî arnayı qûraldar oylap tabıldı. Alayda, balağa bîr apta kölemînde tağılıp, ûşın baylap, terînîñ öz betînşe tüsîp qaluın qamtamasız etetîn bûl qıstırma qûraldar asa tiîmdî dep eseptelmeude. Bûdan bölek, elektr qûralın paydalanu arqılı kosmetikalıq âsermen qanatpay jasalatın basqa da sündetteu tâsîlderî barşılıq.

Evreylerdegî sündet

Köne zamanda evreyler tañğı qûlşılıqtarın jasağannan keyîn barıp, sinagogta sündetteu râsîmîne kîrîsetîn bolğan. Bûl kün olarda erekşe quanıştı sinagog merekesîne balanğan. Onı âdebietterînen de köruge boladı. Keyîndep bûl dâstür izrail qauımına tân 10 ökîldîñ qatısuımen jeke üylerde de atqarıla bastadı. Qazîrgî uaqıtta sündetteuge tek ravvinnîñ qatısuı jetkîlîktî sanaladı.

Mûsılmandardağı sündet

İslam dînînde sündettelu öte ülken mânge ie. Öytkenî, ol ümbetî retînde Mûhammed payğambarımızdıñ (s.a.s.) îsîn qaytalauğa, yağni sünnet amalın jasauğa jatadı. Dâlel – Âbu Hûrayra jetkîzgen Payğambarımızdıñ hadisî. Hadiste adam jaratılısınıñ tabiği qajettîlîgî retînde mına bes nârse: sündetke otıru, mûrttı basu, qoltıq pen ûyattı jerdî tükten taza ûstau, tırnaq qısqartu atalğan. 

Sündet toy

Qazaq halqı mûsılmandıqtı tîlînen bûrın dîlîne engîzgen. Mısalı, otağası ûl balası bes jasqa tolısımen sündetke otırğızudı özînîñ mîndetî sanağan. Bala tuğanda jasalatın «şîldehana», «besîk toydan» keyîngî ülken toy osı – «sündet toy». Auqattı adamdar ondayda at şaptırıp, baluan kürestîrîp, ülken duman jasağan. Qazîr de bûl dâstürîmîz – jüzdegen jıldardan tamır tartatın, bügînge jetîp, keleşekke bet alğan süyîktî merekelerîmîzdîñ bîrî. 

1. Şantepi de la Sossey D. P., İlliustrirovannaya istoriya religiy. Tom I. Moskva, 1899. S. 245.
2. Hilaire de Poitiers. Traité des mystères, II, 6. Sources Chrétiennes 19. Paris, 1949. P. 150.
3. 'İustin Filosof i Muçenik, sv., «Razgovor s Trifonom İudeem», 113. Tsit. po: Protopopov V. «Bibleyskie vethozavetnıe faktı po tolkovaniyam sv. ottsev i uçiteley Tserkvi». Kazan, 1896. S. 166—167.
4. Cirillo di Alessandria. «Commento al Vangelo di Giovanni», IV, 7. Roma, 1994. P. 600—601.
5. Feodorit Kirskiy, blaj. «İz'yasnenie trudnıh mest Bojestvennago Pisaniya». Tvoreniya. T. I. Moskva, 1855. S. 276—277.
6. www.islam.ru
7. www.sexology.hut.ru
8. www.rusmedserv.com
9. www.wikipedia.org
10. www.9months.ru
11. www.pedklin.ru
Q.Sabırjan
date03.08.2012readCount5766printBasıp şığaru