Tarih sahnasındağı âyel tağdırı

Âyel tarih sahnasında türlî sındarlı kezeñderden ötuge mâjbür boldı. Köbînese âyeldîñ quanışınan qayğısı, ümîtînen küdîgî basım edî. Âyeldî şaytanğa, tîptî, erkektîñ ermegîne aynalğan kündelîktî qoldanatın zatqa teñeytîn. Âyel jansız bîr tîrşîlîk jâne bastı mîndetî – üy şaruasınıñ qızmetşîsî dep bağalandı. Âyel âlmisaqtan qarğısqa ûşırağan jaratılıs, künâ men jamandıqtıñ közî degen nanım da boldı. Sonımen bîrge, âyel ârî qasîret ârî qûmarlıq, ârî süyîktî ârî sûmdıq ol tozaqtıñ jâne şaytanğa alıp baratın qaqpa degen ûğım bar edî. Küyeuîne qızmetşî bolğandıqtan, erkek qaytıs bolsa âyeldî tîrîdey örteytîn dînder jâne mâdenietter tarihtan bîlemîz. Tîptî, quañşılıq siyaqtı tabiği qûbılıstan qûtılu üşîn Qûdayğa arnap âyel qûrbandıq retînde öltîrîledî. Mîne, mûnıñ barlığı – nâzîk jandı âyeldîñ tarihta körgen qasîretî. Âyelge degen mûnday közqaras barlıq derlîk dînde jâne mâdenietterde körînîs taptı. Âyeldîñ qûqığın şekteu batıs elderînde HH ğasırlarğa deyîn jalğasın taptı.

İslam dînîndegî âyel qûqığı

İslam dînînde âyelge degen közqaras müldem basqaşa. Âuelgî mâdenietterdegî ûstanımdarğa ûqsamaydı. İslamnıñ şuağı şaşıla bastağan şaqta âyeldîñ tarih tepkîsîn körgen beynesî öte qorqınıştı edî. Âyeldîñ – perzent, bauır, ana ekenî mülde eskerîlmeytîn. Tuğan âkesî qızın tîrîdey kömetîn. Tîptî, erkek âyelden qarağanda mînetîn atın joğarı bağalaytın, esîgînîñ aldındağı töbetîne tamaq berudî ûmıtpaytın bîraq âyeldî sol itten tömen köretîn.

Mûsılmanşılıqpen âyeldîñ mereyî östî. İslam âyeldî ayrıqşa qûrmetteydî. Jaratuşı Alla âyelge arnayı perîşte arqılı sâlem joldadı. Ol – Hadişa anamız edî. Küyeuî talaq etkende payğambarğa şağımdanıp kelgen Hâulağa Qûday Tağala jauap berdî. Âyelge bala künînde âkesî, tûrmıs qûrğanda küyeuî al ana bolğanda balası qamqorlıq jasaydı. Osılayşa, ömîr jolında erkek ataulını âyelge qızmetşî ettî. Qızın ibalı da imandı etîp târbielegen âkege jâne anasınıñ razılığın alğan perzentke payğambar (s.ğ.s.) jânnattı uâde ettî. Al, nağız er azamat âyelîne jaqsı qaray bîlgen erkek ekenî de hadiste aytılğan. Bûğan qosa, âyelîn qızğanbaytın, ar-namısın qorğap ayalamaytın erkekke jânnat tûrmaq, onıñ iîsî de bûyırmaytındığı aytılğan.

İslamda jauaptı jağdaylarda âyeldîñ kuâlîgî tek ekeu bolsa ğana esepke alınadı. Mûnıñ sırı âyelge erkekke jüktelgendey auır jauapkerşîlîk bermeu. Dese de, bûl âyeldîñ erkekten qarağanda qûqığı şekteulî degen söz emes. Kerîsînşe, erkek pen âyeldî qûqığı da, jauapkerşîlîgî de teñ. Alayda, bûl teñdîk nâzîk jandılardı auır jûmısqa jegumen jüzege asırılmaydı. Barlıq jağdayda tîptî qûlşılıqta da âyeldîñ nâzîk bolmısı şariğatımızda tolıqqandı eskerîledî. İslam dînîn ata dînî dep bîlgen babalarımız da âyel zatın ardaqtap, qorğaştağan.

Bügîngî beynesî

Bügînge âyeldîñ jağdayı sonau orta ğasırlardağı jağdayğa qayta oralğanın köruge boladı. Bîzdîñ zamanımızda âyel – quırşaq. Körîngennîñ ermegî. Teñdîk degen ûranmen âyelge köptegen zûlımdıq jasaluda. Bügînde âyel – tauar. Kez kelgen önîmdî jarnamalauda jartılay jalañaş âyel beynesî jüredî. Eñ ökînîştîsî er azamattar âyel zatına qatıstı ata dînîmîz ben dâstürîmîzge jat âreketter jasauı jiîlep kettî. Bügîn sol nadandıq dâuîrîndegîdey âyelge üylenu de, onımen ajırasu da op-oñay âdetkî qûbılısqa aynalıp baradı. Âyeldî ûnamay qalsa basqasına ayırbastay salatın kölîk siyaqtı qaraytın boldı. Âyel ûlttıñ anası, târbieşîsî ekenîn ûmıtıp baramız. Ârine, bûl bîzdîñ ûltımızğa töngen qauîp. Teksîzdîk pen arsızdıqtıñ beleñ aluına septîgî tietîn qûbılıs.

Nâzîkjandılar jaylı payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) aytqan eskertulerîn ûmıtuğa qûqığımız joq. Âyel tağdırına nemqûraylıq – ûltımızdıñ tağdırına degen nemqûraylıq, âyeldîñ ar-namısı – ûltımızdıñ namısı ekenîn, sonımen qatar âyel qûqığınıñ ayaq astı boluı – ûltımızdıñ ayat astı boluı ekenîn eşuaqıtta ûmıtpañız!

Quat Erğaliûlı
date30.03.2018readCount1069printBasıp şığaru