Uâdede tûru qanşalıqtı mañızdı?

Uâde – şınşıldıq pen âdîldîktîñ bauırı. Al, opasızdıq – ötîrîk pen âdîletsîzdîktîñ jaqını. Uâdede tûru – tîlmen şındıqtı aytıp, îspen sonı jüzege asıru. Uâde ekî türlî boladı:

BÎRÎNŞÎSÎ – ALLAĞA QATISTI UÂDE.

Alla Tağala men adamdardıñ arasındağı uâdelesu. Mûnı «Âl-misaq» deydî, mağınası «söz, uâde beru», «kelîsîm-şart jasasu» degendî bîldîredî. Âl-misaq – adam men Alla arasındağı alğaşqı serttesu. Qûran Kârîmnîñ «Ağraf» süresînîñ 172-ayatında «Âl-misaq» uâdesî turalı aytılğan. Jaratuşı İemîz adam ûrpaqtarınıñ arqalarınan nâsîlderîn alıp: أَلَسْتُ بِرَبِّكُمْ  «Men senderdîñ Rabbılarıñ emespîn be?» – dep sûrağanda, olar: بَلَى شَهِدْنَا «Ârine, kuâmîz», – dep jauap qattı. Qiyamet künî: «Bûdan habarımız joq demeñder», – dep eskerttî.

Qazaq  qoğamındağı «Qaşannan berî mûsılmansıñ?» degen sûraqqa «Âlîmsaqtan berî mûsılmanmın» dep jauap beru saltı osığan negîzdelgen. Yağni, Alla Tağala âl-misaqta küllî adam balasınan jalğız Özîne ğana qûlşılıq etuge, Oğan eş nârsenî ortaq qospauğa uâde aldı. Endeşe, ârbîr pende Allağa bergen osı uâdege berîk boluı tiîs.

Muaz ibn Jâbâl (r.a.) bîrde Alla elşîsîmen (s.ğ.s.) bîrge esekke mîngesîp kele jatıp, payğambardıñ (s.ğ.s.): «Ây, Muaz! Alla Tağalanıñ qûldarındağı haqısı jâne qûldardıñ Alladağı haqısı turalı bîlesîñ be?» – dep sûrağanın âñgîmeleydî. Sonda Muaz (r.a.): «Alla men Onıñ elşîsî onı artıq bîledî», dep jauap berdî. Sonda Payğambarımız (s.ğ.s.):

فَإِنَّ حَقَّ اللّه ِ عَلَى الْعِبَادِ أَنْ يَعْبُدُوا اللّهِ وَلاَ يُشْرِكُوا بِهِ شَيْئاً. وَحَقُّ الْعِبَادِ عَلَى اللّهِ عَزَّ وَجَلَّ أَنْ لاَ يُعَذِّبَ مَنْ لاَ يُشْرِكُ بِهِ شَيْئاً

«Alla Tağalanıñ qûldarındağı haqısı – qûldardıñ tek Allağa qûlşılıq qılıp, oğan serîk qospauı. Al qûldardıñ Alladağı haqısı – kîmde-kîm Allağa serîk qospasa, sol adamdı azaptamauı»[1], – dep aytqan eken.

Al, endî qasiettî Qûran Kârîmde Alla Tağala qûldarımen bılay dep serttesedî:

وَأَوْفُواْ بِعَهْدِي أُوفِ بِعَهْدِكُمْ وَإِيَّايَ فَارْهَبُونِ

«Menîñ sertîme berîk bolıñdar. Men de senderge bergen serttî saqtaymın. Ârî Menen ğana qorqıñdar»[2].

İbn Kâsir (r.a.) bûl ayattıñ tâpsîrînde: «Asa Ûlı Allağa bergen sertterîñde berîk bolıñdar. Künâları sebeptî ata-babalarıñ jazalanğanday, jazağa tartıludan qorqıp, saqtanıñdar», – dep tüsînîk beredî.

EKÎNŞÎSÎ – ADAM MEN ADAMNIÑ ARASINDAĞI UÂDE.

Yağni, özara bîr-bîrlerîmen uâdelesulerî. Bûl jönînde Qûran Kârîmde:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ أَوْفُواْ بِالْعُقُودِ

«Ey, iman keltîrgender! Bergen uâdelerîñnîñ şarttarın tolıq orındañdar»[3], – dep bûyıradı. Al, osı bûyrığına boyûsınıp, uâdesîn tûtqan jandardı tömendegîdey eñ âdemî sipattarmen bayandaydı:

 

وَالْمُوفُونَ بِعَهْدِهِمْ إِذَا عَاهَدُواْ وَالصَّابِرِينَ فِي الْبَأْسَاء والضَّرَّاء وَحِينَ الْبَأْسِ أُولَـئِكَ الَّذِينَ صَدَقُوا وَأُولَـئِكَ هُمُ الْمُتَّقُونَ

«Uâdesîn orındauşı, tarşılıqta, qiınşılıqta jâne soğıs kezînde sabır etuşî bolsa, mîne solar şınşıldar ârî solar taqualar»[4];

بَلَى مَنْ أَوْفَى بِعَهْدِهِ وَاتَّقَى فَإِنَّ اللّهَ يُحِبُّ الْمُتَّقِينَ

«Olay emes! Kîm öz uâdesîn orındasa, Alladan qorıqsa, rasında Alla taqualardı jaqsı köredî»[5];

وَالَّذِينَ هُمْ لأَمَانَاتِهِمْ وَعَهْدِهِمْ رَاعُونَ

«Olar amanattarın, uâdelerîn qorğauşı»[6];

اَلَّذِينَ يُوفُونَ بِعَهْدِ اللَّهِ وَلاَ يَنقُضُونَ الْمِيثَاقَ

«Olar, Allağa bergen uâdesîn orındağandar jâne bergen sözderînen aynımağandar»[7].

İbn Kâsir osı ayattıñ tâpsîrînde:

وَلَيْسُوا كَالْمُنَافِقِينَ الَّذِينَ إِذَا عَاهَدَ أَحَدُهُمْ غَدَرَ، وَ إِذَا خَاصَمَ فَجَرَ، وَإِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَ إِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ

«Olar – uâdesînde tûrmay, opasızdıq qılatın, renjîsîp qalsa, kek saqtaytın, söylegen kezde ötîrîk aytatın, amanatqa qiyanat jasaytın mûnafıqtar (ekîjüzdîler) sekîldî emes!»dep aytadı.

Bayqağanımızday, uâdege berîktîk şınayı mûsılman jannıñ boyınan tabıluğa tiîstî asıl qasietterdîñ bîrî bolıp tabıladı. Körkem mînezdîñ kemeñgerî atanğan Payğambarımız (s.ğ.s.) dâl osı uâdege berîk boludıñ adam mînezîn körîktendîre tüsumen qatar, jânnatqa jeteleytînîn jetkîzedî:

 اِضْمَنُوا لِي سِتًّا مِنْ أَنْفُسِكُمْ أَضْمَنْ لَكُمْ الْجَنَّةَ

«Mağan özderîñnen mına altı narseni uâde etseñder, Men de senderge jânnatqa kiruge kepildik beremin!»

1. اُصْدُقُوا إِذَا حَدَّثْتُمْ Söylegen kezderiñde turaşıl bolıñdar;

2. وَأَوْفُوا إِذَا وَعَدْتُمْ  Uâde bergen kezde sözde tûrıñdar;

3. وَأَدُّوا إِذَا اؤْتُمِنْتُمْ  Amanatqa senîmdî bolıñdar;

4. وَاحْفَظُوا فُرُوجَكُمْ Ûyattı jerlerîñdî saqtañdar;

5. وَغُضُّوا أَبْصَارَكُمْ  Közderiñdi haramnan saqtañdar;

6. وَكُفُّوا أَيْدِيَكُمْ  Qoldarıñdı haramnan aulaq ûstañdar[8].

OPASIZ ADAMNIÑ QİYaMETTEGÎ JÂNE BÛL DÜNİEDEGÎ JAZASI:

Ârine, aytqan sözînen aynımay, uâdesîne berîktîk tanıtqan jannıñ adamdar arasında abıroylı, Alla aldında jüzî jarıq bolatını sözsîz. Al, sözînen tayqıp, uâdesîne kelgende solqıldaqtıq körsetetîn jandardıñ jağdayı qanday bolmaq?! Asqan âdîlettî Alla Tağala uâdede tûrmaytın opasız adamdardı qiyamet künî barlıq jaratılıstıñ aldında masqara etetînîn eskertedî. İbn Omardan (r.a.) jetken bîr hadiste Alla elşîsî (s.ğ.s.) bılay deydî:

إِذَا جَمَعَ اللَّهُ الأَوَّلِينَ وَالآخِرِينَ يَوْمَ الْقِيَامَةِ يُرْفَعُ لِكُلِّ غَادِرٍ لِوَاءٌ فَقِيلَ هَذِهِ غَدْرَةُ فُلاَنِ بْنِ فُلاَنٍ

«Qiyamet künî Alla aldıñğılar men soñğılardı jinağan sâtte, ârbîr opasızdıñ tuı köterîledî. Sodan soñ: «Bûl  pâlenşe ûlı pâlenşenîñ opasızdığı», – dep aytıladı».

Sonday-aq, Alla Elşîsî (s.ğ.s.) berîlgen uâdenîñ bağası tömendep, bûzılğan jağdayda sol qauımnıñ qiındıqtarğa duşar bolatının aytadı:

مَا نَقَضَ قَوْمٌ الْعَهْدَ إِلا كَانَ الْقَتْلُ بَيْنَهُمْ ، وَلا ظَهَرَتْ فَاحِشَةٌ قَطُّ إِلا سَلَّطَ اللَّهُ عَلَيْهِمُ الْمَوْتَ ، وَلا مَنَعَ قَوْمٌ الزَّكَاةَ إِلا حُبِسَ عَنْهُمُ الْقَطْرُ

«Qaysı bîr qauım uâdenî bûzatın bolsa, olardıñ ortasında öltîru (soğıs) orın aladı. Qaysı bîr qauımnıñ arasınan arsızdıq beleñ alsa, Alla sol jerde ölîm-jîtîmdî üstem etedî. Qaysı bîr qauım zeket beruden bas tartsa,  sol jerge jauın-şaşın doğarıladı»[9].

UÂDEDE TÛRMAYTIN ADAMDI MÛNAFIQ DEY ALAMIZ BA?

Payğambar hadisterînde uâdede tûrmaudıñ ekîjüzdîlîktîñ belgîsî ekendîgî aytıladı:

 آيَةُ الْمُنَافِقِ ثَلَاثٌ: إِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا وَعَدَ أَخْلَفَ، وَإِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ

«Mûnafıqtıñ üş belgîsî bar: söylegen kezde ötîrîk aytadı, uâdesînde tûrmaydı, amanatqa qiyanat etedî»[10].

Abdulla ibn Omar (r.a.) payğambarımızdıñ (s.ğ.s.)  mına hadisîn jetkîzedî:

أَرْبَعٌ مَنْ كُنَّ فِيهِ كَانَ مُنَافِقًا خَالِصًا، وَمَنْ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنْهُنَّ كَانَتْ فِيهِ خَصْلَةٌ مِنَ النِّفَاقِ حَتَّى يَدَعَهَا: إِذَا اؤْتُمِنَ خَانَ، وَإِذَا حَدَّثَ كَذَبَ، وَإِذَا عَاهَدَ غَدَرَ، وَإِذَا خَاصَمَ فَجَرَ.

«Tört belgî kîmde bolsa, ol nağız mûnafıq boladı, al kîmde bûnıñ bîreuî bolsa, olardı tastağanşa o da  ekîjüzdîlîktîñ bîr belgîsî boladı: amanat tapsırılsa qiyanat etedî, söylese jalğan söyleydî, uâde berse, uâdesîn bûzadı, renjîsîp qalsa kek aladı»[11].

Mısır elîndegî âl-Âzĥar universitetînîñ ğalımı Musa Şaĥin osı hadistîñ tüsîndîrmesînde bılay dedî: «Dîn üş nârseden qûrıladı. Olar: söz, amal, niet. Joğarıdağı hadiste ötîrîk aytumen sözdîñ bûzılatındığın, amanatqa qiyanat jasau jâne uâdege opasızdıq qılu sebeptî îstîñ bûzılatındığın eskerttî. Osı orayda uâdede tûrmau niettîñ bûzaqılığına baylanıstı. (Yağni, uâdesîn orındamauğa niettenîp tûrıp, jalğan uâde beru).  Alayda, uâdede tûruğa bel baylap, bîraqta kenetten kedergîler tuındauına oray uâdesîn orınday almağan jağday ekîjüzdîlîktîñ belgîsî bolıp eseptelmeydî. Sonımen qatar, orındaluı tiîs bolğan uâde hayırlı, igî îste boluı qajet. Jaman  îs îsteuge berîlgen uâdeden bas tartu – mîndet».

Mînekey, mûsılman balasına uâdede tûrudıñ qanşalıqtı mañızdı ekendîgîne aytılğan ayat-hadister ayqın dâlel boladı. Jaratuşı razılığın îzdegen jannıñ aytqan sözîne asqan jauapkerşîlîkpen qarap, uâdesîn bûzbauı tiîs! Halqımızdıñ «Erdîñ ekî söylegenî – ölgenî» dep, ötîrîk aytıp, jalğan söyleuden tıyğanı da mûsılmanşılıq mîndetîn tereñ ûğınıp, tura joldan taymağanınıñ belgîsî emes pe?! Endeşe, ekî düniede baqıtqa jetkîzer osı bîr qasiettî Alla Tağala  boyımızğa sîñîrîp, uâdemîzge berîk boludı nâsîp etkey!



[1] Hadistî imam Bûhari, Muslim riuayat ettî.
[2] «Baqara» süresî, 40-ayat
[3] «Mâyda» süresî, 1-ayat.
[4] «Baqara» süresî, 177-ayat.
[5] «Âli İmran» süresî, 76-ayat.
[6] «Muminun» süresî, 8-ayat.
[7] «Rağıd» süresî, 20-ayat.
[8] İmam Ahmad riuayat ettî.
[9] İmam at-Tabarani riuayat ettî.
[10] Hadistî imam Bûhari, Müslim riuayat ettî.
[11] Hadistî Bûhari, Müslim riuayat ettî.

Nûrlan Ramazanûlı
date10.03.2018readCount1702printBasıp şığaru