Jüyke aurularına arnalğan emdîk jattığular

Ortalıq jâne şetkergî jüykelerdîñ zaqımdanuına baylanıstı jüyke auruları ekîge bölînedî. Ortalıq jüyke (mi jâne jûlın) îndetîne şaldıqqanda organizmde aytarlıqtay organikalıq özgerîster bayqaladı. Al joğarğı retteuşî ortalıqtıñ anatomiyalıq qûrılısında eşbîr özgerîs bayqalmasa, onda şetkergî jüyke jüyesî zaqımdanğan. Onıñ îşînde ayrıqşa közge tüsetînderî – nevrozdar.

Mi qabatı (psihikalıq qızmet atqaratın müşe) negîzînen qozu jâne tejeu üderîsîn orındaydı.

Eger soñğı kezge deyîn bükîl psihikalıq âreket tek qana mi qabığına şoğırlanğan dep bîlsek, qazîr mi qabınıñ (midıñ tereñ qabatına ornalasqan) astında ornalasqan zattardıñ da atqaratın rölîn dâleldeytîn mâlîmetter bar. Olardıñ jay-küyî mi jasuşalarınıñ qozuına nemese tejeluîne ıqpal etedî.

Mi qabınıñ jûmısına organizmnîñ bükîl özgerîsî âser etedî. Organizmnîñ qûrılıs erekşelîkterîne qaray, köbîne jüyke jüyesîndegî reaktsiyalar soğan sâykes damıp otıradı.

Jüyke aurularınıñ negîzgî sebepterî: oqıs jaraqattanu, jûqpalı aurular, organizmnîñ ulanuı, zat almasudıñ bûzıluı, şarşap-şaldığu, zorlanu, emotsiyalıq faktorlar t.b. Osınday sebepterden denede ârtürlî özgerîster ayqındaladı. Jüyke jüyesî zaqımdanğan kezde eñ aldımen qimıl-qozğalıs, odan soñ sezîmtaldıq jâne trofikalıq âserler kemidî.

Qimıl-qozğalıs âreketînîñ bûzıluı adamnıñ mülde qozğalmay nemese jartılay qimılsız qaluına âkep soğadı. Onı sal jâne parez deydî. Olardıñ özî ekî türge bölînedî: spastikalıq nemese sîresîp qalu jâne solıp qalu. Bîrînşî türî köbînese mi qabı qatparları zaqımdanğanda boladı. Onda denede bûlşıqetter men taramıstar tırısıp qaladı.

Solğan sal ne parez jûlın ne şetkergî jüyke sabaqtarınıñ zaqımdanuı saldarınan boladı. Mûnday kezde bûlşıqet âlsîzdenîp, semîp qaladı, taramıs refleksterî tömendep, nemese tîptî müldem joq bolıp ketedî. Jüyke jüyesî auruğa şaldıqqanda bûlşıqetterdîñ nemese buındardıñ qozğalmay qatıp qaluı (kontraktura) añğarıladı.

Al, sezîmtaldıq bûzılğanda adam aurudı, ıstıq-suıqtı, terîge tigendî, sipağandı tük sezbeydî. Keyde, kerîsînşe, osı âserlerdîñ barlığın qattı sezînîp ketedî.

Trofikalıq özgerîs jûlın men şetkergî jüyke jüyesî auruğa şaldıqqanda jiî bayqaladı. Jüyke jüyesî zaqımdanğan bölîkte qan-limfa aynalımı kemîp, ottegînîñ jetîspeuîne ûşıraydı. Osınıñ özî terînîñ oyıluına, jara payda bolıp, îsînuîne, tînderdîñ öluîne ıqpal jasaydı.

Jüyke jüyesî auruları aylap, jıldap ûzaqqa sozıladı. Sonıñ âserînen jürek-qantamır, tınıs alu, as qorıtu, zat almasu müşelerî zardap şegedî. Keyde, ökînîşke qaray, nauqastıñ eñsesîn köterîp, qayta ortağa qosuğa mümkîndîk bolmasa, onday adamdar mügedek bolıp, jûmıs îsteuge jaramay qaladı.

Dene târbiesî jüyke jüyesî auruınıñ qanday türî bolsa da, basqa emdeu âdîsterîmen qatar qoldanıladı. Onıñ tigîzetîn paydası neyrogumoraldı mehanizm arqılı îske asadı. Berîlgen jattığular, organizmnîñ qaytarğan jauabı îspettî köñîl-küyîn köterîp, qimıl-qozğalıstı retteydî. Emdîk jattığudıñ âserînen jüyke talşıqtarınıñ ötkîzgîştîk qabîletî artıp, denede jañadan şarttı refleks qalıptasadı.

Emdîk jattığudıñ trofikalıq qasietî denedegî qan men limfa aynalımın arttırıp, tînderdîñ qorektenuîn ösîrîp, terîdegî sızat alğan, jara bolğan jerdîñ tez jazıluına, jüyke talşıqtarınıñ qalpına keluîne ıqpal etedî.

Aurudıñ jazıluı osı jattığularğa senuîne jâne onı kündelîktî mültîksîz orındauına tîkeley baylanıstı.

Emdîk jattığudıñ negîzgî maqsatı:
1. Aurudıñ jalpı jay-küyîn, oy-örîsîn ösîru;
2. Jürek-qantamır, tınıs alu, as qorıtu müşelerînîñ qızmetîn arttıru;
3. Buındardıñ qimıl-qozğalısın arttırıp, qatıp qaluına jol bermeu. Zaqımdanğan jerdîñ bûlşıqetîn jetîldîru;
4. Zat almasuın arttırıp, jara bolğan, oyıq bolğan jerlerdî tez jetîldîru;
5. Kompensatsiyalıq ârekettî (ornına qoldanu) keñînen paydalanu;
6. Nauqastıñ özîne degen senîmdîlîgîn arttırıp, jüruge ıntalandıru jâne özdîgînen qimıldauğa dağdılandıru.

Osı maqsattıñ bârîn îske asıru üşîn emdîk jattığudı tañerteñgî gigienalıq gimnastika retînde, öz betînşe orındalatın sabaq îspette, mölşermen jüru, jüzu, mehanoterapiya, eñbekke baulu jâne massaj türînde qoldanuğa boladı. Mûnımen qatar sal bolğan ayaq-qoldı künî boyı ârtürlî bağıtta jatqızıp qoyadı (astına jastıq qoyıp, köterîp, oñğa-solğa bûrıp, tömen tüsîrîp t.b.). Bûlar buınnıñ qarısıp qaluınan saqtaydı. Keyde arnayı qalıpqa, taqtağa, tor sımğa qoldı ne ayaqtı salıp tañıp qoyadı. Ol öz salmağımen bos bûlşıqetterdîñ odan beter sozılıp ketuîne jol bermeydî. Osınday qalıpqa salu künîne bîrneşe ret qaytalanıp, 20-25 minuttan 3-4 sağatqa deyîn sozıladı.

Şetkergî jüyke jüyesînîñ auruları

Bûğan nevritter jatadı. Nevrit – jüyke talşıqtarınıñ nemese sabaqtarınıñ qabınuı, al nevralgiya – jüyke talşıqtarınıñ sırqırap auruı. Mûnday nauqas kenetten jaraqattanğanda, suıq tiîp, jüyke talşıqtarı qabınğanda nemese ulanğanda kezdesedî.

Jaraqattanğan kezde jüyke talşıqtarı qattı terbelîske tüsîp, şayqaluı, sozıluı, keyde tîptî üzîlîp ketuî de ıqtimal. Terbelîske tüsken kezde jüyke talşıqtarınıñ ötkîzgîştîk qasietî joyılıp ketuî mümkîn, sonda qimıl-qozğalıs jâne sezîmtaldıq adam boyında bayqalmay qaladı. Sozılğanda, janşılğanda jüyke talşıqtarı bülînîp, belgîlî bîr bölîkte bûlşıqetterdîñ sozıluına, sal bolıp qaluına ıqpal etedî.

Jüyke talşıqtarınıñ jaraqattanğan bölîgîne baylanıstı olar ârtürlî ataladı, mısalı: jüyke tübînîñ qabınuı – radikulit, jüyke örîmderînîñ qabınuı – pleksit, bîr jüyke talşığınıñ qabınuı – mononevrit, al bîrneşe jüyke talşıqtarı qabınsa – polinevrit.

Nevritke şaldıqqan adamğa keşendî em qoldanıladı. Dârî-dârmek, fizioterapiya, massaj, emdîk dene şınıqtıru. Emdeu merzîmî ûzaq, eñ kem degende 8 ayğa sozıladı. Öytkenî jüyke talşıqtarınıñ qayta qalpına keluî öte jay, bîrtîndep ötedî. Sondıqtan alğaşqı kezde adamnıñ özî orınday alatın qarapayım jattığular jasaladı. Âr qimıl-qozğalıs ıñğaylı qalıpta, jılı vanna qabıldap, denenî bosañsıtqan soñ oñay orındaladı. Jarımjan bolğan ayaq ne qol qimıldau üşîn jıltır taqtay, stol, kîşkene döñgelek ornatqan sırğanaq arba kerek, solar arqılı qozğalu jeñîlîrek boladı. Jattığular bayıppen, asıqpay, ortaşa jıldamdıqpen jasaladı.

Ayaqtıñ jüyke jüyesî zaqımdanğanda, onıñ tîrek qızmetîn arttıruğa basa nazar audarıladı. Aldımen şalqadan jatıp, ayaqtı bîrdeñege tîrep, bügîp-jazadı. Odan keyîn tîzerlep tûrıp ârtürlî jattığulardı orındaydı. Tayaq ûstap jüruge dağdılanu üşîn arqa, bel, iıq bûlşıqetterîn şınıqtıradı.

Jürgen kezde ayaq ûştarın dûrıs qoiu, baspaldaqpen köterîlgende denenî tîk ûstau – oyğa saqtaytın eñ negîzgî qağidalar.

Qol jansızdanğan kezde ârtürlî zattardı sausaqtarmen, alaqanmen uıstap ûstauğa dağdılandıradı. Sol siyaqtı gubka, rezeñke doptardı qısıp-jazıp jattıqtıradı. Osınday jattığulardı künîne 4-6 ret jasau kerek.

Radikulit nemese qûyañ auruı bel omırtqanıñ tûsında jiî kezdesedî. Onda da qimıl-qozğalıs şektelîp, alğa eñkeiu, bîr jağına bûrılu mümkîn bolmay qaladı. Qûyañ ûstağan jaqtağı ayaq sozılmay, bûlşıqet âlsîrep, böksenîñ etterî, san men baltır semîp ketedî. Qattı auırğandıqtan adam bîr jağına qisayıp qaladı. Bûl ûzaqqa sozılsa, omırtqa qisayıp, adam bükîr bolıp qaluı mümkîn. Sondıqtan mûnday aurulardıñ belgîlerî bîlînîsîmen auruhanağa jatqızğan dûrıs. Aurudıñ betî qaytıp, asqınuı basılğannan keyîn emdîk jattığular tağayındaladı. Onıñ negîzgî maqsatı – qan aynalımın jaqsartıp, arqa bûlşıqetterîn jetîldîru jâne qattı aurudan ettîñ qataiuın boldırmay, denenî tüzetu t.b.

Tösekte jatqan kezde emdîk jattığudı belge, böksege, baltırğa massaj jasaudı üylestîre ötkîzedî. Şalqadan jatıp, tîze, mıqın buındarın bügîp-jazıp, mıqındı köteru siyaqtı jattığular orındaladı. Eger auru ayaqtı köteru qiınğa soqsa, onda sau ayaqtı auru ayaqtıñ astınan tîrep, mümkîndîgînşe joğarı köteredî. Alğaşqı kezde jattığulardıñ ûzaqtığı 10-12 minut, keyîn bîrtîndep 20-25 minutqa jetkîzîledî. Palatalıq rejimge köşken kezde mınaday jattığular jasaladı: nauqas etpettep jatıp, eñbektep tûradı. Sonan soñ türegelîp tûrıp, alğa-artqa, ekî jaqqa kezek iîlîp, denenî ostîñ boyımen aynaldıra bûraydı, denenî tîk ûstap jüredî. Qimıl-qozğalıs jay ırğaqpen, bayau türde jasaladı.

Nauqas erkîn jüre bastağanda ayaq-qol qimıldarı tolıq qosılıp, ortaşa jıldamdıqpen atqarıladı. Mûnda dop, şığırıq, şeñber, jeñîl gantel siyaqtı zattardı paydalanadı.

Şondanay nevritî – özînşe jeke kezdesetîn nevrit. Ol mıqınnan bastap ökşege deyîn qaqsatadı. Âsîrese eñkeygende, ayaqtı kötergende auru küşeyîp ketedî. Osınıñ saldarınan adam jüruden qaladı. Keyde ayaqtıñ bûlşıqetterî semîp ketedî. Onı uaqıtında emdemey, asqındırıp alsa, ayaqtıñ bası jansızdanuı mümkîn. Bûl adamnıñ jüruîn odan ârî qiındatadı.

Sondıqtan emdeu jattığuı qûyañ auruındağıday târtîppen orındalğanımen, eñ aldımen, ayaq basına nazar audarıladı. Eger özdîgînen qozğalmasa, ayaqtıñ bası salaqtap qalmas üşîn taqtayğa, temîr tordan jasalğan arnayı qalıpqa salıp, tañıp tastaydı. Ayaq bası men jîlînşîk arası tîk bûrış qûrauı kerek. Osınday aldın ala dayındalğan ayaqtı jan-jağına qimıldatıp, edenge basıp, türegelîp jüruge boladı.


G. İkîmanova
meditsina ğılımınıñ doktorı

date07.03.2018readCount1121printBasıp şığaru