Mân beruge tiîstî keybîr otbasılıq mâseleler

Biıl Qazaqstan mûsılmandarı dîni basqarmasınıñ bastamasımen dîni qızmet ayasında «İslam jâne otbası jılı» dep jariyalandı. «Otan – otbasınan bastaladı», – demekşî, memleket mereyînîñ üstem boluı bîlîmmen qatar tektîlîkke târbielengen ûlağattı ûrpaqqa tîkeley baylanıstı dep esepteymîz.

Öytkenî, otbası – «şağın memleket». Îrgesî berîk, bîrlîgî bekem eldîñ bolaşağı «şağım memleketten» bastaladı emes pe? Osı rette otbası berekesî men şañıraqtıñ şattığın arttıratın keybîr jayttarğa toqtalıp ötkendî jön körîp otırmız.

Bîrînşîden, özgenî emes, özîmîzdî târbieleu. Bûl – mañızdı mâsele. Öytkenî, qoğamdı jaqsılıqqa özgertudî uayımdağan adam eñ âuelî özîn özgertuî qajet. Demek, özgenîñ boyınan jaqsı qasietterdî körgîsî kelgen pende sol asıl qûndılıqtar özînîñ tûla boyınan körînîs tabuı tiîs. «Alla Tağala qasiettî Qûran Kârîmnîñ «Rağıd» süresînîñ 11-ayatında: «Qaybîr qauım özîn-özî özgertpeyînşe Alla onı özgertpeydî», – dep bayandağan. Adam tüzelse, onıñ otbasınan jaqsılıqtıñ nışanı bayqaladı. Otbası tüzelse, qoğam, qauım îzgîlîkke qadam basadı.

Ekînşîden, Qûday qosqan qosağımızğa jaqsı qarau, yaki onıñ boyına körkem mînez qûndılıqtarın qalıptastırıp, adami qasiettîñ altın dânîn egu. Âyel – Allanıñ amanatı. Onıñ âdebî men târbiesîne joldası jauaptı. Qız-kelînşekke tân nâzîktîk onıñ tabiği jaratılısına qatıstı qûbılıs. Onıñ sezîmtaldığı men jalpı bolmısın qalıptı jağday retînde qabıldağan abzal.

Jaratuşı Jabbar İemîz «Nisa» süresînîñ 19-ayatında küllî adamzat balasına: «Âyelderîñmen jaqsı tûrıp, jaqsı qarım-qatınasta bolıñdar», – dep âmîr etken. Allanıñ nâsîp etken sıyın razılıqpen qabıldap, oğan jaqsı qarap, körkem qarım-qatınas jasau – mûsılmannıñ mîndetî.   

Payğambarımız Mûhammed (s.ğ.s.): «İman tûrğısınan mümînderdîñ eñ kâmîlî – mînez-qûlqı eñ jaqsı bolğandar. Senderdîñ eñ ardaqtılarıñ − jarları men balalarına jaqsı qarağandarıñ. Aralarıñda janûyasına eñ jaqsı qaraytın menmîn», – degen. Payğambar sünnetîne adaldıq onıñ amaldarın orındaudan bastaladı emes pe?

Alla Elşîsî (s.ğ.s.) bîr sözînde aytqanday, mümîn er adam eş uaqıtta mümîn âyeldî jek köruîne bolmaydı. Eger de qanday da bîr mümîn âyeldîñ âldebîr mînezî köñîlîne jaqpasa, basqa bîr qasietîn ûnatıp qalatını haq.

Amr ibn âl-Ahuas âl-Juşami (r.a.) bılay degen eken: «Payğambarımız qoştasu qajılığında Alla Tağalağa maqtau aytıp, şükîrşîlîk bîldîrgen soñ jamağatqa bılay dep nasihat aytqanın estîdîm: «Âyelderîñe jaqsı qarañdar, öytkenî sender şın mânînde olarğa jauaptısıñdar. Anıq arsızdıq jasamayınşa (küyeuîne opasızdıq jasamayınşa nemese boysûnudan bas tartpayınşa), olarmen tek jaqsı qarım-qatınasta boluğa tiîssîñder. Sender üşîn bûdan basqa jol joq...».

Demek, âyeldîñ âldebîr sözî nemese oğaş qılığı ajırasuğa bastı sebep bolmauı kerek.

Üşînşîden, bala târbiesîne köñîl bölu. Halqımızda: «El bolam deseñ, besîgîñdî tüze», – degen naqıl bar. Payğambarımız Mûhammed (s.ğ.s.) bîr ösietînde: «Balağa âkenîñ berer eñ jaqsı sıyı – ol târbie», – degen eken.

Jaqslığı men jamandığın alma-kezek arpalısıp jatqan almağayıp mına zamanda balağa bîlîm beruden bûrın onıñ târbiesî bastı orınğa şıqtı. «Târbiesîz berîlgen bîlîm – adamzattıñ has jauı», – dep mânî tereñ tûjırım aytıp ketken Âbu Nasır âl-Farabi babamızdıñ sözî bügîngî künge deyîn özînîñ ömîrşeñdîgîn joğaltpay keledî. Bîlîm men târbie – qûstıñ qos qanatı îspettî. Bîrînsîz-bîrî damudıñ dañğıl jolında erkîn samğay almaydı.

Bala târbiesîne qatıstı mâsele tağı da sol âkenîñ tûlğalıq rölîne kelîp tîreledî. Estî söz aytıp ketken bayırğı babalarımız: «Ata körgen oq jonar, ana körgen ton pîşer», – degen. Bala körgenîn îsteydî. Körkem târbie körgen bala teksîzdîkke barmaydı, arı men namısın saqtaydı. Öytkenî, «balapan ûyada ne körse, ûşqanda sonı îledî».    

Asıl dînîmîz İslam bala târbiesîne erekşe mân beredî. Payğambarımızdıñ (oğan Allanıñ salauatı men sâlemî bolsın) tağı bîr hadisînde: «Balağa bîr ret köñîl kölîp, târbie beru – bîr sağ (bîr sağ – 2120 grammğa teñ) kölemînde sadaqa bergennen de jaqsı», – delîngen.

Bûl rette balağa sözben emes, îspen ülgî bolu, oğan jûmsaqtıq tanıtu, onımen pîkîrlesu, söylesu, onıñ qolımen sauaptı îsterdî jasau, olarğa sıylıq ülestîrîp, jüyelî türde jîgerlendîrîp tûru, bârîne bîrdey qarap, ûdayı dûğa jasau – öte mañızdı amaldardıñ bîrî.

Törtînşîden, tuısqandarmen körkem mâmîlede bolu. Halıq danalığında: «Ay aralaspasañ ağayın jat», – degen qanattı söz bar. Dînîmîzdegî sauaptı amaldardıñ bîrî – tuısqandarğa qaraylasu, olarmen baylanıstı üzbeu. Bîz «öle jegenşe, ağayınmen böle je», «bauır şırın, bas tâttî, ağayınmen îşken as tâttî», «tuısı bîrdîñ qonısı bîr, tuısı bîrdîñ uısı bîr», – dep tuıstıq qarım-qatınastı tu etken joralı jûrtpız. Alla Tağala qasiettî Qûran Kârîmde adamzat balasına bılay âmîr etken:  

«Negîzînde Alla âdîlettî, igîlîktî jâne ağayın-tuısqanğa qaraylasudı bûyıradı». Al, Alla Elşîsî (s.ğ.s.): «Kîmde-kîm rizığınıñ köbeiuîn jâne ömîrînîñ ûzaruın qalasa, tuğan-tuısqandarımen qarım-qatınasın üzbesîn», – degen. Bayqap qarasaq, Alla Tağala adamnıñ tîptî rizığı men ömîrîn onıñ tuısqandarımen qalay qarım-qatınas jasaytınına baylanıstırıp qoyğan.

Besînşî, körşî haqısın beru. Alla Tağala Qûrannıñ «Nisa» süresînîñ 36-ayatında bılay deydî:

«Allağa qûlşılıq qılıñdar. Oğan eşkîmdî serîk qospañdar. Âke­şeşege, tuıstarğa, jetîmderge, kedey­kepşîkterge, jaqın körşîge, alıs körşîge, janıñdağı joldasıña, qarajatı tausılğan jolauşılarğa, qoldarıña qarağandarğa (qızmetşîlerge) jaqsılıq jasañdar. Alla dandaysığan tâkapparlardı jaqsı körmeydî».

Payğambarımız Mûhammed (s.ğ.s.): «Körşî turalı Jâbîreyîl perîştenîñ keñestî üyîp-tökkenî sonşa – men erîksîz körşînî körşîge mûrager etpes pe eken degen oyğa qaldım», – degen.

«Üy alma, körşî al», – degen maqaldıñ mânîne üñîlsek, üyden bûrın jaqsı körşînîñ qımbat ekenîn tüsînemîz. Jaqsı körşî bola bîlu nemese mazasız körşînîñ sınaqtarına sabır ete bîlu – mûsılmannıñ asıl mîndetterînîñ bîrî.

Alla Tağala barşamızdıñ otbasımızğa baq-bereke, şañırağımızğa şattıq, bala-şağamızğa imani târbie nâsîp etîp, ekî dünie baqıtına bölegey! Âmin!  

Qanat Qıdırmin
date07.03.2018readCount1163printBasıp şığaru