Bîrlîkke bastağan Euraziya mûsılman ğûlamalarınıñ forumı

Juırda Astana qalasında Euraziya elderînîñ müftilerî men ğûlamaları bas qosqan «Euraziya keñîstîgîndegî İslam örkenietî: ötkenî, bügînî jâne bolaşağı» taqırıbında halıqaralıq forum öttî.

Forumnıñ bastı maqsatı – ruhani köşbasşılardıñ bîrlese jûmıs jasau alañın qalıptastıru. Atalğan igî bastamağa mûrındıq bolğan Qazaqstan mûsılmandar Dîni basqarması.

Halıqaralıq forumğa jetekşîlîk etken QMDB törağası, Bas müfti Serîkbay qajı Satıbaldıûlı kîrîspe sözînde: «Mûnday îzgî jobalar arqılı mâdeni-ruhani integratsiyalar arta tüsedî. Euraziya mûsılmandarı radikalizmnîñ kez kelgen türîn, onıñ îşînde dîn atın jamılğan sodırlıq âreketterdî eşqaşan qoldamauğa tiîstî. Kerîsînşe, İslamğa qatıstı ksenofobiya orın almas üşîn dîni radikalizmge orındı sın aytıp, ortaq ûstanımdardı jariyalap otıruı kerek», -dep atap öttî.

Qazaqstan Respublikası Parlamentî Senatınıñ Törağası Qasım-Jomart Toqaev qûttıqtau sözînde: «Qazîrgî zamannıñ sın-qaterlerîne jauap îzdeude mûsılman ğûlamaları öz qoltañbaların qaldırıp, bîlîm men beybîtşîlîkke degen süyîspenşîlîk turalı qasiettî Qûran îlîmderîn qayta jandandıruğa tiîs. Bûl sın-qaterlerdîñ barlığı da imandılıq dağdarısınan jâne âskeri-sayasi teketîresterden alıp şığatın pârmendî tetîkterdî ideologiyalıq jâne moraldıq âdîsterdî îzdestîrudî talap etedî» -dedî.  

Forumnıñ tağı bîr kötergen özektî mâselesî – Orta Aziyada köneden qalıptasıp keletîn dîni mekteptî jañğırtu. Ol âl-Bûhari, ât-Tirmizi, Qoja Ahmet İasaui t.b. siyaqtı alıp tûlğalardıñ salıp ketken sara jolında boy köterîp, damığan İslam örkenietînîñ rölîn küşeytu. Yağni osı aymaqtağı ğalımdardıñ, oyşıldar men qoğam qayratkerlerînîñ jâne ruhani köşbasşılardıñ jûmıs jasau alañın qalıptastıru. Öz zamanında «Mauarannahr» atımen tanılğan tarihi ârî ruhani ortalıqtı qayta jandandırıp, onı Euraziya elderînde dîn töñîregînde qaumalağan özektî mâselelerdî şeşuge arnalğan ortalıqqa aynaldıru.   

Bûl rette kezektî söz alğan elîmîzdîñ Dîn îsterî jâne azamattıq qoğam ministrî Nûrlan Ermekbaev bılay söz ettî: «Bîzge osı mûranı saqtap qalu öte mañızdı. Halıqqa dînnîñ qağidaların dûrıs tüsîndîru üşîn Qûran men hadisterge negîzdelgen bîlîktî ğûlamalar men imamdardı jûmıldırıp, bîzge jetken bay mûralarımızdı qayta qañğırtu üşîn jûmıs jasau kerek».

Rasında, bügînde dîn töñîregînde talas-tartıs tudırıp jürgen köptegen jayttardı şeşudîñ ne talqılaudıñ yaki bolmasa saralap, zertteu jasaytın alañnıñ joqtığı da osı atalğan ortalıqtıñ qajettîgîn talap etkendey. Öytkenî dînge baylanıstı mûnday jayttar âr elde özdîgînen şeşîmîn tabu qarastırılğan. Bîrînîñ şeşîmî jüyelî ârî nâtijelî bolsa, endî bîrînde ol şeşîmîn tappaq tûrmaq talqılauğa da jol berîlmey keledî deuge negîz bar. Keyde onıñ bîrşaması dîni tûrğıdan alıstap, zaman qajettîlîgînen tîpten özgeşe şeşîmîn tauıp ketetînî de jasırın emes.   

Mûnıñ barlığı forumda mûsılman ümbetînîñ bügîngî tañdağı kelbetî retînde qaralatındığı ûsınıldı. Sebebî joğarıda atalğan mâseleler negîzînde Euraziya mûsılman ğûlamalarınıñ forumına dayındalğan «Bügîngî mûsılman ümbetînîñ kelbetî» aydarımen arnayı jobada aytıldı. Onda: «Küllî ğalamdı jaratqan asa Rahımdı ârî meyîrîmdî Haq Tağala küllî adamzat üşîn jîberîlgen soñğı elşîsîne «Senî küllî ğalamğa raqım retînde jîberdîk» (Ânbiya süresî, 106-ayat) dep, İslam dînînîñ negîzgî maqsatın ayqındap berdî» delîngen.

Sonday-aq jobada qasiettî Qûran Kârîmnîñ ayattarınan keltîrîlgen ümbettîñ qanday bolmağı sipatı da berîlgen: Alla Tağala «...Bîz adamdarğa kuâger bolularıñ üşîn ârî Elşînîñ senderge kuâger boluı üşîn (ua, mûsılmandar) senderdî orta (eñ qayırlı) ümbet ettîk» («Baqara» süresî, 143-ayat) dep mûsılman ümbetîn orta joldı ûstanatın ümbet retînde sipattağan. Osı ayatta atalğan orta ümbetke âr mâselede orta joldı ûstanu kerektîgî bayandalğan» («Bügîngî mûsılman ümbetînîñ kelbetî» jobasınan).

Mîne osı aytılğandar negîzînde forumda «Bügîngî mûsılman ümbetînîñ kelbetî» jobası orta ümbetke âr mâselede orta joldı ûstanu kerektîgîn bayan etedî:

1. Orta joldı ûstanatın dûrıs senîmde bolu.

2. Qûlşılıqta orta joldı ûstanu.

3. Adamdarmen qarım-qatınasta orta joldı ûstanu.

Sonday-aq qazîrgî mûsılman ümbetî üşîn asa qajettî zârulîk bolğan ğılımğa köñîl bölu. Otanına, tuğan elîne, tîlîne, salt-dâstürîne, mâdenietîne degen süyîspenşîlîgîn tanıtatın – otanşıldıq. Tözîmdîlîk pen sûqbattastıq qûra bîlu, yağni mûsılman ümbetî tözîmdîlîk pen sûqbattastıqta özgelerge ülgî boluı qajettîgî de aytılğan. Körkem mînez-qûlıq. İslam  körkem mînez ben âdepke negîzdelgendîkten ârdayım tazalıq pen pâktîktî nasihattauı qajet delîngen. 

Atalğan îsşaralardı jüzege asırudı maqsat etken forum nâtijelî jâne jüyelî ûyımdastırıldı. Bîr künge josparlanğan jiınnıñ mazmûnı men mañızı öte auqımdı. Mûsılman ümbetînîñ qasiettî künîne belgîlengen jiınnıñ âr bîr uaqıtı sâttî öttî dese de bolğanday. Tüske deyîn josparlanğan plenarlıq otırıs sağat 10:00-de bastalıp, 12:05-te ayaqtaldı. Sodan keyîn alıs-jaqınnan kelgen qonaqtar qasiettî jûmağa âzîrlendî.

Euraziya mûsılman ğûlamaları forumına Ortalıq Aziya men Europanıñ 21 elînen kelgen 35-ten astam delegat, elîmîzdîñ barlıq öñîrînîñ ökîl imamdarı men dîn qayratkerlerî respublikalıq «Âzîret Sûltan» meşîtîne jûma namazına bet aldı. Barlığı bîr sapta tûrıp qasiettî jûma namazın oqıdı. Namaz soñınan qasiettî Qûran ayattarı oqılıp, dûğa jasaldı. Jamağat bolıp Jaratqannan elîmîzdîñ tınıştığın, dînîmîzdîñ abıroyın, bügîngî dûğanıñ qabıl boluın sûradı. Namazdan keyîn QMDB kelgen qonaqtarğa arnayı dastarhan jaydı.

Tüsten keyîngî sektsiyalıq otırıs ekî bağıtta örbîdî. Bîrînşî sektsiyalıq otırıs «Zayırlı memleket ûstanımdarı jâne İslam qûndılıqtarı: üylesîmdîlîk joldarındağı îzdenîster» taqırıbı ayasında, ekînşî sektsiya otırısı «Mûsılman qauımdastığı jâne jaĥandanu üderîsî» aydarımen bastaldı.

Sektsiyalıq otırıstardağı bayandamaşılar taqırıbı da bügîngî tañdağı İslam dînînîñ qûndılıqtarı men mâdenietînîñ damuına jâne dînaralıq ıntımaqtastıq, memlekettîk jâne qoğamdıq qûrılımdardıñ özara ârekettesulerîne negîzdeldî. Atap aytqanda, Tatarstan Respublikası mûsılmandarı Dîni basqarmasınıñ törağası, müfti Kamil Samigullinnîñ «Tatar dîni pîkîrî jâne onıñ islam mâdenietînîñ damuına qosqan ülesî», Saratov oblısı mûsılmandarı Dîni basqarmasınıñ müftiî Bibarsov Mukaddistîñ «Saratov aymağınıñ bayırğı mûsılman halıqtarı – tatarlar men qazaqtar arasında dâstürlî dîni qûndılıqtardı nığaytu jolındağı Saratov oblısı mûsılmandarı Dîni basqarmasınıñ tâjîribesî», QMDB törağasınıñ bas keñesşîsî Mûhammed Huseyn Alsabekovtıñ «Euraziya keñîstîgîndegî hanafi mâzĥabınıñ bîrîktîruşî retîndegî rölî», Ukraina Respublikası mûsılmandarı Dîni basqarmasınıñ törağası, müfti Ahmed Tamimnîñ «Konfessiyaaralıq ıntımaqtastıq – dînaralıq beybît ömîrdîñ jâne ekstremizmge qarsı ârekettîñ negîzî», Rumıniya müftiî Mûrat İusuftıñ «Bügîngî tañdağı mûsılman ümbetînîñ kelbetî, ornı men rölî», Estoniya mûsılmandarınıñ basşısı, müfti İldar Mûhamedşinnîñ «Mûsılman qauımınıñ memlekettîk jâne qoğamdıq qûrılımdarmen özara ârekettestîgî – qoğam jâne memleket tûraqtılığınıñ nışanı retînde» t.b. taqırıptağı bayandamalar bügîngî dîn aynalasında qaumalağan özektî mâselelerge arnaldı.  

Keşke qaray âr sektsiya boyınşa oqılğan bayandamalardıñ negîzînde esep türînde tüyîndelgen qorıtındı otırıs öttî. Forum soñında QMDB törağası, Bas müfti Serîkbay qajı Satıbaldıûlı jiınğa qatısuşılarğa Euraziya mûsılman ğûlamalarınıñ qaulısın ûsındı. Onıñ negîzgî bağıttarı mınalar:

-  Ortalıq Aziya aymağın «Mauarannahr» atımen (hanafi mâzĥabı) dîni mektebînîñ rölîn küşeytîp, jañğırtu maqsatında Euraziya mûsılman ğûlamalarınıñ forumı osı aymaqtağı ğalım-ğûlamalardıñ, oyşıldardıñ, mûsılman qayratkerlerdîñ, ruhani köşbasşılardıñ bîrlese jûmıs jasaytın alañına aynaldıru; 

-  Euraziya memleketterîndegî tûraqtılıq pen azamattıq tatulıqtı saqtau maqsatında bîlîktî mamandarmen özara tâjîribe almasu;

-  Mûsılman ümbetînîñ bîrlîgîne ideologiyalıq ülgîsîn ârî îrgetasın qalıptastırudı maqsat etetîn Euraziya elderînîñ ruhani jañğıru kontseptsiyasın âzîrleu;

-  İslam teologiyasın jañğırtu ârî mûsılman ğalımdarı men ağartuşılardıñ ruhani mûrasın saqtau maqsatında dîni tözîmdîlîk pen toleranttılıqqa ündeytîn avtorlardıñ eñbekterîn audarıp, baspağa ûsınu;

-  Euraziya aymağında İslam dînîn damıtudıñ mañızdılığın eskere kele halıqtardı özara jaqındastıru üşîn Euraziya elderîne arnalğan dîni pâtualardıñ ortaq bazasın qalıptastıru.

Atalğan qaulılardı jüzege asıru üşîn arnayı hatşılıq qûru, «Euraziya ğûlamalarınıñ forumı» ûyımınıñ qûqıqtıq nısanın anıqtau, resmi sayt qûru, toqsan sayın şığatın ğılımi-teologiyalıq jurnal şığaru josparları ûsınıldı.

Qaulı qatısuşılar tarapınan bîrauızdan qoldau tauıp, qabıldandı. Jiın soñı osınday halıqaralıq forumdı ûyımdastıru dâstürlî türde jalğasın tabuı kerek degen pîkîrmen ayaqtaldı.

Aydos İmantay
date05.03.2018readCount1650printBasıp şığaru