Âyel qûqığı şekteulî me

İslamdağı âyeldîñ ornı men rölî turalı tereñ zerttelgen şığarmalarmen köpşîlîk  jete tanıs bolmağandıqtan, İslam mâdenietînde âyel adamnıñ qûqığı tım şekteulî degen  tüsînîk qalıptasqan. Mûnday tüsînîktîñ  orın aluına qazîrgî batıs elderînîñ islamdı jappay qaralau ürdîsînîñ tigîzgen âserî de  orasan. Jalpı, İslam dînînde âyelzatına ülken mârtebe berîlgen.

İslamğa deyîngî kezeñde arabtarda âyeldîñ qûqığı tım tömen edî. Âsîrese, arabtar qız balalardı tîrîdey jerge kömetîn. Öltîruge qimağandarı qızdarın ûldarşa kiîndîrîp, jûrttan jasırıp ûstağan. Bûlayşa âyel mârtebesîn tım tömendetu sebebî, qızdar öskende jezökşelîk jasap, «abıroyımızğa daq tüsîredî» dep oylaytın. Şınında da islamğa deyîngî jabayı arab qoğamında jezökşelîk erekşe asqınıp tûrdı. Keybîr arabtar ûldarın tektî etu üşîn âyelderîn öz qolımen aqsüyek adamnıñ tösegîne aparıp jatqızatın. Jezökşe âyelder jüktî bolıp qalğan jağdayda, Kayf degen sâuegey kelîp, erkekterdîñ bîrîne mına balanıñ âkesî sensîñ dep, onı zinadan tuğan balağa âke etetîn. Arabtardıñ «şiğar» degen nekesî boyınşa, qızdarı bar arabtar bîr-bîrîne qızdarın qalıñmalsız berîp üylenetîn. «Bâdel» degen neke boyınşa, arabtar âyelderîn bîr-bîrîne berîp ayırbas jasaytın. Küyeuî ölgen jesîrdî tuıstarınıñ bîrî zorlıqpen özîne âyel etetîn. İslamnan bûrınğı arabtardıñ azğındanğanı sonşalıqtı, tîptî olar ögey şeşelerîne de üylene beretîn.

Al, islam dînînîñ keluîmen âyelge degen zorlıq ataulı küşîn joyıp, olar erekşe joğarı mârtebege qol jetkîzdî.  Endî islamnıñ âyelzatı üşîn âkelgen keybîr îzgîlîkterîne toqtalsaq.

İslam memleketî qalıptaspay tûrıp-aq, Mekke kezeñînde Qûran kârîm âyel men erkek teñdîgîn bılayşa paş ettî: «Şın mânînde Men senderden erkek, âyel amal îsteuşîlerdîñ amalın zaya etpeymîn. Sender bîr-bîrîñnensîñder» («âl-İmran» süresî, 195-ayat).  Payğambarımız (s.ğ.s.) da âyel men erkektîñ teñdîgî haqında: «Âyelderîñîzdîñ  sîzderde, sîzderdîñ âyelderîñîzde  haqılarıñız bar»,- degen bolatın.

Sonday-aq, arabtardıñ qızdarın tîrîdey jerge kömuîn Qûran  bılayşa  sınğa aldı: «Eger olardıñ bîreuî qızben süyînşîlense (âyelînîñ qız tapqanın estîse), onı aşu qısıp, betî qaraya  bastaydı.Özîne berîlgen jaman habardıñ saldarınan, elden jasırınadı. Onı qorlıqqa şıdap ûstau nemese topıraqqa kömîp tastau kerek pe? Olar nendey jaman ükîm beredî» («Nahl»  süresî, 58-59 ayattar). Ata dînîmîz osılayşa,   arabtardağı  azğındıq  âreketke tıyım  saldı.

Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.)  âyelzatına erekşe köñîl bölu kerektîgî turalı  hadisterî öte köp. Solardıñ keybîrîne toqtalar bolsaq: «Mûsılmandardıñ eñ jaqsısı, âyelîne dûrıs qarağanı», «Âyelderge jaqsı mînezde bolıñızdar», - dep ösiet ettî.

Jalpı,  islam âyeldî öz apa-qarındasınday qûrmetteuge şaqıradı. Bûl turalı Allaĥ Elşîsî (s.ğ.s.) bılay degen-dî: «Âyelderge er kîsîler özînîñ apa-qarındastarınday mâmîlede boluı kerek. Erkektî adam etetîn âyel».

Âyel degende ana eske tüsedî. Al, Qûranda âkege qûrmet körsetudî anadan böle- jara qarastırmaydı: «Senderge Allaĥ tek özîne ğana boysûnudı bûyırdı, ata-analarıña jaqsılıq jasaudı ösiet ettî. Olardıñ bîreuî nemese ekeuî bîrdey qartayıp (qaljırap) qalsa «üĥ» deuşî bolmañdar, zekîp ûrıspañdar. Ekeuîne de îzettî bolıñdar. Ekeuîne de zor meyîrîmmen, kîşîpeyîlmen bas iîñder. «Allaĥım, olar menî bala kezîmde qalay mâpelep ösîrse, Sen de olarğa sonday rahımdılıq ete gör!» - dep ayt» («İsra» süresî, 23-24 ayattar).

İslam  otbasılıq qarım-qatınastı bîrîzdîlîkke tüsîrîp, âyel men erdîñ, ata-ana men balalardıñ qûqıqtar men mîndetterîn  naqtı anıqtap berdî. Otbası - adamnıñ öz baqıtın tauıp, ûrpaqtıñ jalğasuı, ârî islam dînî boyınşa künâ dep sanalatın jaman âreketterden qorğaytın bîrden-bîr qorğan. İslam dînî boyınşa otbası türî - patriarhattıq negîzde qalıptastı. Alayda, bûl qarañğılıq dâuîrdegî er adamnıñ otbasıdağı üstemdîgînen özgeşe edî. Bîraq, otbasın basqaruda otağası belgîlî qûqıqtarğa  ie boldı. Mısalı, âke öz balasın satuğa men öltîruge şeşîm qabıldauına qûqığı bolmadı. Osığan baylanıstı qarañğılıq dâuîrde orın alğan jas sâbidî öltîru âdetîne tıyım salındı. Sonday-aq, mûsılman qûqığında âyel küyeuînîñ aldında keybîr mâseleler boyınşa tâuelsîz boldı. Alayda, erkektîñ qoğamdağı atqarar jûmısı auır bolğandıqtan, âyelden keybîr mâselelerde üstemdîkke ie-tîn. Bûl jayında Qûran bılay deydî:

«Erkek - âyelge bilîk jürgîzedî. Sebebî, Allaĥ olardı bîr-bîrînen artıq etîp jaratqan jâne erler âyelder üşîn mal-mülîkterîn sarp etedî. Jaqsı âyel erîne boysûnadı, erlerî joq kezde bîr Allaĥtı pana tûtıp, özderînîñ abıroyın saqtaydı. Al eger olardan jaman qılıq körseñder ügît-nasihat aytıp, eskertîñder, oğan könbese tösekte bîrge jatpañdar. Onda da bolmasa (soñğı şara retînde) ûrıñdar. Eger bağınsa, basqa jol îzdep olardı jâbîrlemeñder. Allaĥ senderden ûlı, ârî üstem. Erlî-zayıptı ekeudîñ ıntımağı jaraspay bara jatqanınan qauîptenseñder, onda er jağınan bîr âdîl adamdı, âyel jağınan bîr âdîl adamdı jûmsañdar. Allaĥ olardı tatulastırar bolsa, onda aralarınıñ jarasıp ketuîne dâneker bolıñdar. Allaĥ şınında da bârîn bîlîp, barlığınan habardar bolıp tûradı» («Nisa» süresî, 34-35  ayattar).

Qûrannıñ bûl ükîmderînîñ bastı mûratı - otbasınıñ tatulığın saqtap,  âyel men erdîñ arasında kelîspeuşîlîk tuındağan jağdayda, onı şeşu üşîn  ortağa tatulastıruşılardı salıp, otbasınıñ ayrılısuın toqtatudı közdegen-dî. İslam dînî patriarhattıq otbasını belgîlî bîr ölşemde ğana qoldadı. Öytkenî, otbasılıq qatınasta er adamnıñ âyeldîñ köñîlîne dûrıs qarau, azıq-tülîkpen   qamtamasız etu, kiîndîru sekîldî mîndetterî jâne âyeldîñ tâuelsîz jeke közqarasınıñ boluı, mûsılman qûqığında âyel men erkektîñ belgîlî bîr deñgeyde teñdîgî bolğandığın körsetedî.

Üylenu mâselesîndegî mûsılman qûqığınıñ bûl ükîmderî halıqtı zinadan qorğauğa negîzdelgenî anıq bayqaladı. Sebebî, zina otbasınıñ şañırağın şayqaltatın  apat. Sondıqtan, Payğambarımız (s.ğ.s.)  boydaq jîgîtterge: «Ey, jîgîtter! Sîzderdîñ aralarıñızdan kîmnîñ üylenuge şaması jetse üylensîn. Sebebî, üylenu közdî jâne nâpsînî haramnan qorğauşı» dep jastardı zinağa barmastan bûrın üylenuîne keñes bergen.

Mûsılman qûqında üylengen soñ âyelge zûlımdıq jasaytın bolsa, mûnday nekenî mâkruĥ (Alla süymeydî) dep tanıp, âyeldî zûlımdıqtan qorğaydı. Âyeldî zûlımdıqtan qorğaumen bükîl otbasınıñ qûrıp ketuînîñ aldın aladı. Sebebî zûlımdıq körgen âyelde küyeuîne degen öşpendîlîk sezîm küşeyedî de jûbaylardıñ bîrlîgîn qamtamasız etetîn süyîspenşîlîkke degen joldar jabıladı. Bûl otbasıda düniege keletîn balanıñ pedagogika tûrğısınan alğanda târbiesî jetîlmeydî.

Mûsılman qûqında üylenudîñ eñ jaqsı türî Allaĥ Elşîsînîñ (s.ğ.s.)  sünnetî negîzînde üylenu. Payğambarımız (s.ğ.s.) mûsılmandarğa üylenudîñ keltîrer paydası turalı bılay degen bolatın: «Mûsılman Allaĥtan qorqıp oğan boyûsınğannan keyîn jaqsı bîr âyelînen paydanı körgen özge eşkîmnen de körmeydî.

Sebebî âyelîne bûyırsa, bûyrığın tıñdaydı, jüzîne qarasa süyîspenşîlîgî oyanadı, saparğa şıqsa özî bolmağan uaqıt boyı namısın jâne küyeuînîñ mal-mülkîn qorğaydı». Bûl turalı Qûranda: «Âyelder senderdîñ kiîmderîñ, sender âyelderîñnîñ kiîmderîsîñder» («Baqara»  süresî 187-ayat) - dep jûbaylardı bîr-bîrînîñ denesîn suıqtan, ıstıqtan qorğaytın, ruhtı türlî ziyandı nârselerden qorğaytın kiîmge teñegen.

Mûsılman qûqında nekege tûrudıñ üş şartı bar. Bîrînşî şartı boyınşa, üylenuşî er adam men âyeldîñ kâmeletke toluı, aqıl-esînîñ dûrıs boluı jâne Qûranda nekelesuge tıyım salğan negîzder saqtaluı kerek. Ekînşî şartı boyınşa, ekî taraptıñ özara kelîsîmî qajet. Üşînşîsî boyınşa, neke kuâlandırılıp, jariyalanuı şart.

Mâĥr, âyeldîñ kelîsîmîne qaray, aqşalay nemese zattay boluı da mümkîn. Mâĥrdîñ mañızı turalı Qûranda («Nisa» süresî, 24- ayat) bayandaladı. Mâĥr qalıñdıqqa berîletîn türlî bağadağı qûn ğana emes, kerîsînşe qoğamdağı âyeldîñ bedelîn bîldîretîn âyeldîñ jâne aqısı sanalatın sıyaqı. İslamnan bûrınğı dâuîrde arabtarda "Niĥlâ" dep atalatın  qızdıñ qûnı berîletîn bolğan. Onı tek qızdıñ ökîlderî alatın. Al islamda âyel adam mâĥrdîñ qûnın  özî belgîlep, jûmsauı da öz erkînde. Mâĥrge belgîlî bîr  şek qoyılmağan.  «Olardıñ bîrîne (âyelderge) jük-jük mâĥr berseñder de odan bîrde-bîr nârsenî kerî almañdar» («Nisa»  süresî, 20-ayat).

Mûhan İsahan
date21.02.2018readCount1101printBasıp şığaru