Şariğat boyınşa qız ayttıru jâne qûda tüsu âdebî

Ekî jas bolaşaq jar retînde bîr-bîrîn tañdağannan keyîn uaqıttı köp sozbay otau köteruge qam jasau qajet. Halqımızdıñ salt-dəstürî boyınşa, köbînese üylenudîñ aldında ekî jaqtıñ kelîsîmîn alu üşîn, ərî toyğa dayındalu maqsatımen eñ bîrînşî qûda tüsîp, qızdı ayttıru saltı orındaladı. Bûğan dînîmîz boyınşa da rûqsat etîlgen. Bîraq İslam dînî qız ayttıru kədesînîñ şığınsız îske asqanın qûp körgen. Mûsılmandıq salt-dəstürîne köz jügîrtkenîmîzde qızdı ayttırudıñ bîrneşe türîn kezdestîremîz. Kelesî taqırıpşalardan qız ayttıru erejelerînîñ özî halqımızdıñ ədet-ğûrıptarına aynalğan mûsılmandıq dəstür ekenîn köremîz.

1. Qızdı ata-anasınan sûratu.

Jîgît jağı qalauı tüsken boyjetkennîñ ata-anasınan barıp qızın sûraydı. Payğambarımız da (s.ğ.s.) Ayşa anamızben (r.a.) üylenerde hazîret Əbu Bəkîrdîñ (r.a.) özînen sûrağan. Elîmîzdegî qız ayttıru dəstürî de köbînese osı türde ötedî.

2. Qızdıñ özîne ûsınıs bîldîru.

Üylenu turalı ûsınıs qızdıñ tîkeley özîne jasalsa da ağattığı joq. Mısalı, Payğambarımız (s.ğ.s.) Ümmü Sələmə anamızben (r.a.) üylenerde tîkeley özîne tîlegîn bîldîrgen. Ümmü Sələmə anamız ûsınısın qabıl alıp, nekelerîn qidırğan.

3. Qızdıñ ata-anası nemese jaqındarınıñ jîgîtke qolqa saluı.

Bûnı Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) hadisîn jinaqtağan kîtabında İmam Bûhari: «Kîsînîñ qızın nemese qarındasın tûrmısqa beru üşîn jaqsı adamdarğa özînîñ ûsınıs jasauı» dep atağan. Hazîret Omar (r.a.) qızı Hafsanıñ (r.a.) küyeuî qaytıs bolıp jesîr qalğanda aldımen Osman ibn Afuanğa ûsınıs jasaydı. Osman «Oylanıp köreyîn» deydî. Bîr kün ötken soñ: «Men onımen otau qûra almaytın siyaqtımın», – deydî. Odan keyîn hazîret Omar hazîret Əbu Bəkîrge barıp: «Qızımdı sen al. Hafsanı sağan bereyîn», – deydî. Əbu Bəkîr bûl ûsınısqa jauap qatpaydı.

Erteñînde Payğambarımız (s.ğ.s.) Hafsa anamızdı ayttıradı. Hazîret Omar bûl ûsınısqa quana kelîsîmîn berîp, olardı üylendîredî. Sonday-aq, Qûran kərîmde de «Qasas» süresînîñ 27-28-ayattarında Mûsa payğambardıñ (ğ.s.) Mədian degen jerde qoyların suğara almay tûrğan ekî qızğa jərdem etkenî aytıladı. Qızdar üylerîne kelgen soñ özderîne kömektesken kîsî jaylı əkelerîne bayandaydı. Sonda qızdardıñ əkesî Mûsa payğambarğa (ğ.s.) qızdarınıñ bîreuîn ûsınıp üylendîredî. Osı oqiğalardan körîp otırğanımızday, mînez-qûlqı jaqsı, senîmdî kîsîlerge qız jağı da ûsınıstarın aytıp, ekî jastıñ qosıluına mûrındıq boluı dînmen qûptalğan.

QÛDA TÜSU

1. Qızğa qûda tüsîp kelgenderdî jaqsı qarsı alu.

Mûsılmandıq ədepterdîñ bîrî – üyîne qûda tüse kelgen kîsîlerdî qûrmetpen qarsı alu. Sondıqtan üy egesî osı ədeptî saqtap, qızın kelîndîkke sûrap, törîne şıqqan adamdardıñ əreketîn qalamasa da, onısın sezdîrmey, köñîlderîne keletîn dörekî söz aytpay, sıpayı türde, şığarıp salu da saltımızdıñ bîrî. Əleumettîk jağdayları tömen nemese janı qalamaytın kîsîler qızdarın ayttırıp kelgende, «Sender ne betterîñmen kelîp otırsıñdar», «Menîñ qızımdı ayttıruğa dətterîñ qalay baradı?!» deytîn ədepsîz sözdermen oñ nietpen kelgen kîsîlerdîñ köñîlîn qaldıru mûsılmandıq sipatqa jaraspaydı.

Eger qûda tüsuşîlerge qız berudî qalamasa, mûnı astarlı sözben, «Jaqındarmen aqıldasıp köreyîk», «Qızımızdıñ özî bûğan ne der eken?» degen sekîldî qaşırtpa jauappen îstî jılı jauıp şığarıp salğanı dûrıs.

2. Qûda tüsuşîlerge tez arada jauap beru.

Qız jağınıñ tağı bîr eskeretîn məselesî – qûda tüsuşîlerge uaqıttı köp sozbay bîr jauabın beruî şart. «Naqtı jauabımızdı aytpay qoya tûrayıq. Mümkîn tağı basqalar da qûda tüsîp qalar. Eger basqa eşkîm qûda tüspese, kelîse salarmız» degen baqayeseptîkke salınıp, qarsı jaqtı küttîrîp qoiu kîsî aqısına qol sûqqanmen bîrdey. Sondıqtan qarsı jaqtı köp sarsıltpay, öz oyların tez arada aytqan jön.

3. Ayttırılğan qızğa qûda tüsîp barmau.

İslam dînî boyınşa, ayttırılğan qızdan sırğa taqqan jaq bas tartpayınşa nemese qız jaq qûdalıqtı bûzbayınşa, qûda tüsîp baruğa jol berîlmeydî. Eger bîrînşî qûda tüsuşîlerdîñ ûsınısı qız jağınan qabıl alınbasa, ekînşî jîgîttîñ qûda tüsuîne boladı. Qoğamnıñ auızbîrşîlîgî men tınıştığın oylağan ardaqtı elşî Mûhammed payğambar (s.ğ.s.) bûl jayında hadisînde bılay degen: «Eşbîrîñ mûsılman bauırı ayttırğan qızğa söz salmasın. Tek alğaş ayttırğan adam ûsınısınan bas tartqan jağdayda nemese özî rûqsat bergen jağdayda ğana söz saluğa boladı».

4. Qızdı ayttırudı jariya etpeu.

Payğambarımız (s.ğ.s.) qızdı ayttırudıñ jasırın jasaluın tapsırğan. Mûnı hadisînde: «Qız ayttırudı qûpiya saqtañdar», – dep bayandaydı. Bûlay jasaudıñ bîrneşe paydası bar. Bîrînşîden, auıl aymaqta ösek jayıluınıñ aldın aladı. Eger qız jaq kelîsîm bermese, onda jîgît jaqtıñ abıroyı tögîlgendey boluı da mümkîn. Qûda tüsuşîlerdî köre almaytındar üşîn bûl ösek taratuğa taptırmas mümkînşîlîk.

Mûnı jûrtqa taratıp el aldında külkî etuge barın salatındar da bar. Ekînşîden, eger qûda tüsuşîlerdî kündeuşîler bolsa, qız jağına barıp olardıñ ûsınısın qabıldamauı üşîn neşe türlî jala jabuı da ıqtimal. «Saqtıqta qorlıq joq» dep, qız jaq naqtı kelîsîmîn bergenşe îstî jariya etpegen jaqsı.

5. Üylenu üşîn qızdıñ kelîsîmîn alu.

Qızına qûda tüsîp kelgende, ata-ana qarsı jaqqa jauaptarın beru üşîn mîndettî türde qızımen aqıldasuı qajet. Qızdıñ pîkîrîn bîlgen soñ ğana qûda tüsuşîlerge özderînîñ jauabın aytadı. Payğambarımız (s.ğ.s): «Jesîr əyel ûsınıstı qabıl etpeyînşe, al jas qızdıñ rizaşılığı alınbayınşa, əyelderdî nekelestîrmeñder», – degen. Jesîr əyeldî üylendîru mîndettî türde onıñ «Kelîsemîn» degen sözînen soñ ğana îske asadı. Ol ûsınıstı qabıl alğanın özî bîldîre aladı.

Al, oñ jaqta otırğan boyjetkender mûnday sözdî aytudan qımsınatındıqtan, ülkender jağınıñ sûrağına ündemeuî nemese külîmsîreuî onıñ kelîskenîn bîldîrgenî dep qabıldanadı. Yağni neke qiiu üşîn qanday jağdayda da əyel zatınıñ kelîsîmî boluı tiîs. Sebebî, Payğambarımız (s.ğ.s.) bîr sahabanıñ qızınıñ kelîsîmîn almastan qidırtqan nekesîn bûzğan.

Hazîret Omar (r.a.) da bûl jayında bılay degen: «Qızdarıñdı qinap üylendîrmeñder. Olar da sender sekîldî jaqsı men ədemînî qalaydı». Sondıqtan «Menîñ aytqan adamıma tûrmısqa şığasıñ», «Ayttım bîttî, soğan küyeuge tiesîñ» dep, qızdı küyeuge erkînen tıs beru eşqaşan dûrıs kelîsîm dərejesînde qabıldanbaydı.

6. Qûda tüsu nekelesu emes.

Halqımızda qûda tüsîlgen qızğa belgî retînde sırğa tağu saltı bar. Bûl ekî jaqtıñ kelîskenîn bîldîretîn nışan. Bîraq – qûda tüsudîñ eş uaqıtta nekelesken bolıp sanalmaytının ûmıtpau kerek. Sondıqtan qûda tüsîp, qûyrıq-bauır jelînse de, nekesî qiılmayınşa, jîgît pen qızdıñ eşkîm joq jerde jalğız qalularına jol joq. Sebebî, qûda tüsu olardıñ üylengenîn bîldîrmeydî.

Bûl jay ğana ekî jaqtıñ ekî jasqa şañıraq köteruîne kelîsîm beruî. Adam balası pendeşîlîkpen uədesînen tayıp ketuî mümkîn. Sondıqtan osını eskere otırıp, neke qiılıp, dînîmîz boyınşa ekî jasqa erlî-zayıptı degen ükîm tağılmayınşa, ekî jaqtıñ da saqtıqpen əreket etkenî abzal.

date31.01.2018readCount1438printBasıp şığaru