Küyeuîne bağınu - âyeldîñ negîzgî mîndetî

İslam dînî boyınşa otbasın basqaru er kîsînîñ moynına jüktelgen. Bîr elde ekî basşı bolmaytını sekîldî şağın memleket sanalatın otbasında da negîzgî basşılıq er kîsîge tən. Onıñ özîndîk sebebî de joq emes. Bîraq otağasına berîlgen mümkîndîktîñ de belgîlî bîr şamada mölşerî bar.

Jûbayı men bala-şağasına tım qatal qarap, oyına kelgenîn îsteuî janûyasındağı basşılıqtıñ şeñberînen şığuı bolıp tabıladı. Otbasındağılarğa meyîrîmdîlîk körsetpegen, qûrmettemegen kîsî eşqaşan jaqsı əke, jaqsı jar bola almaydı. Jauapkerşîlîktî sezîngen otağası otbası müşelerîmen aqıldasıp, əñgîmelesîp otırudı da ûmıt qaldırmauı kerek.

Alla Tağaladan ərdayım uahi (Qûran ayattarınıñ tüsuî) alıp tûrğan Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) özî de qajet kezînde əyelderîmen aqıldasatın. İslam nərîmen susındağan otbasında əyel erîn, er əyelîn qûrmetteydî. Üy bolğan soñ ıdıs-tabaq sıldırlamay tûrmaydı. Onday jağdayda otağası aşu şaqırıp, qaĥarına mînbey, özîne say ûstamdılıqpen, al əyel balası özîne tən nəzîktîk pen sıpaylığın saqtap məselenî beybît şeşulerî qajet.

Otağası basşı ekenmîn dep əyelge şaması kelmeytîn talaptar qoymauı qajet. Ol əyelî men bala-şağasınıñ aldındağı basşılıq mümkîndîgîn ədîldîk pen meyîrîmdîlîk ornatuğa jûmsasa, al üydîñ otanası öz kezegînde jûmsaq mînezî arqılı otbasındağı jarasımdılıqpen bîrlîk-berekenî saqtauğa barın saluı tiîs. Qay jerde ədîldîk pen jeke tûlğalar qûqığı qorğalsa, sol qoğamda tərtîp pen tınıştıq ornap, igîlîk üstemdîk qûradı.

Otbası kîşîgîrîm qoğam bolğandıqtan, nağız bereke men beybîtşîlîktî qajet etetîn jer de osı kielî şañıraq. Al, osını qamtamasız etu üşîn üydîñ qojayını otbasınıñ ərbîr müşesînîñ aqısına qûrmetpen qarap, olardıñ aldındağı mîndetterîn tolıq orındauğa küş saluı qajet. Sol sekîldî əyeldîñ oğan bağınıp, ortaq müdde, otbası baqıtı üşîn aytqandarın orındauğa tırısuı da asa mañızdı.

Payğambarımız (s.ğ.s.): «Əyel bes uaqıt namazın oqıp, (Ramazanda) orazasın ûstasa, ar-namısın saqtasa jəne küyeuîne bağınsa, oğan jənnattıñ qalağan esîgînen kîrsîn delînedî», – dep, otağasına bağınudıñ qarımı retînde jənnat nəsîp bolatının aytıp süyînşîlegen. Tağı bîr hadisînde: «Küyeuî özînen razı bolğan küyde qaytıs bolğan əyel jənnatqa kîredî», – degen.

Alla elşîsî (s.ğ.s.) şariğattıñ rûqsat etken şeñberînde küyeulerînîñ qalauların orındağan jağdayda əyelderdîñ jiĥad sauabın alatındığın aytqan. Bîr jolı əyel kîsî kelîp: «Ua, Allanıñ elşîsî, əyelderdîñ ökîlî retînde aldıñızğa kelîp tûrmın. Alla Tağala jiĥadtı erkekterge parız ettî. Soğıstan aman oralsa, ğazi sauabın aladı, al şəyît bolsa, Rabbıları olardı tîrî küyînde rızıqtandıradı. Bîz bolsaq, olarğa qızmet jasaymız. Bûl üşîn bîzge sauap berîle me?» – dep sûrağanda, Rasulalla: «Əyelderdîñ bərîne ayta bar. Əyeldîñ erîne bağınuı jəne onıñ aqısın moyındauı jiĥadtıñ sauabına teñ. Alayda,aralarıñda mûnı orındaytın əyelder tım az.

Eger senderden kîmde-kîm üyînde otırsa (küyeuîne qızmet etîp, balalarınıñ tərbiesîmen aynalıssa), Alla jolında jiĥad etken kîsîlerdîñ sauabınday sauap aladı», – dep aytqan eken.

Sonday-aq, Əbu Ĥûrayradan (r.a.) riuayat etîlgen hadiste Allanıñ elşîsî (s.ğ.s.) «Qanday əyel artıq?» degen sûraqqa: «Küyeuî oğan qarağanda quanatın, bûyırğanda bağınatın, özîne ĥəm küyeuînîñ düniesîne qatıstı məselelerde erîne qarsı şıqpaytın əyel», – degen. Əyeldîñ küyeuîmen qasarısuı – jaman ədet. Bûl əyeldîñ öz qadîrîn ketîrîp, küyeuîmen arasın suıtuğa sebepker boladı. Mûnıñ soñı otbasınıñ ıdırauına alıp baruı da ğajap emes.

Auf ibn Mûhallim degen kîsînîñ əyelî Umamə qızına ûzatu kezînde bılay dep ösiet aytqan eken: «Küyeuîñnîñ dîn şeñberîndegî tîlekterîn orındauğa nemqûraylı qarama.Aytqandarın orındamasañ, onı renjîtîp, özîñe dûşpan etkennen basqa olja tappaysıñ. Ol qamıqqan kezde sen quanba. Ol quanğan kezde sen mûñayma. Sebebî ol mûñayğan kezînde senîñ şattanıp jüruîñ, quanıştı kezînde senîñ qayğığa batuıñ onı jaqsı körmeytîndîgîñnîñ, quanışı men qayğısına ortaq emestîgîñnîñ körînîsî. Bûl senderdîñ ajırasularıña əkep soğadı. Sen erîñnîñ qayğı men quanışına, ömîrîne qanşalıqtı ortaq bolsañ, sonşalıqtı aralarıñda ıstıq qarım-qatınas ornap, onıñ özîñe degen süyîspenşîlîgîn arttırasıñ. Qızım, sen küyeuîñe adal berîlgen qızmetşî bol, sonda ol da sağan berîlgen qûl boladı».

Bûl mûsılman ananıñ qızına aytqan ösietî. Osı qısqa da nûsqa ösiette şañıraq qûtınıñ kîltî jatqanday. Bîzdîñ asıl dînîmîz qalıñdıqtan Alla Tağalanıñ bekîtken ükîmderîne say bağınıştı boludı ğana talap etedî. Al, küyeuînîñ Alla Tağalanıñ əmîrlerîne qarsı keletîn talaptarın orındauğa əyel mîndettî emes. Küyeuî əyelîne dînge qarsı keletîn nərselerdî zorlıqpen jasata almaydı.

Qinap-qıstağan künde de əyel oğan qarsı kele aladı. Sebebî barlıq adam aldımen Alla Tağalanıñ talaptarın orındauı tiîs. Əyel küyeuîne bağınıştı bolu arqılı otbasında belgîlî bîr tərtîptî ornatadı. Mûnı körgen balalar da anasınan ülgî aladı. Eger anası otağasın sıylap, aytqanın tıñdasa, balalar da əkesîn asqar tauday körîp, ığınan şıqpaydı. Əke men bala arasındağı tüsînîspeuşîlîkke jol bermey, olardıñ özara sıylastığına sızat tüsîrmeu əyeldîñ qarım-qabîletîne, sezîmtaldığına baylanıstı. Eger əyel erînîñ betînen alıp otırsa, əkenîñ bala-şağa aldında qanday qadîr-qasietî qalmaq?!

Mûnday əyel küyeuîn üyînen bezdîrîp qana qoymay, bala-şağasınıñ aldında qadîrî men süykîmîn ketîredî. Al, otbasında er kîsînîñ əkelîk bedelge ie bola almauı qasîrettîñ eñ ülkenî. Qazaq mentalitetînde balanıñ tüsînîgînde əkenîñ ornı tım biîk. Bîr jazuşınıñ mına sözî qay-qaysımızdı da süyîndîrmey qoymaydı. «İə, bîz de bala bolğanbız. Əlî esîmde, əldenenî büldîrîp alsaq ta, bolmasa bîr jaqqa baruğa sûransaq ta anamız «Əkeñ renjitîn boldı ğoy» nemese «Əkeñnen sûrasañşı» dep otıratın edî.

Sodan keyîn bîz nendey şaruanıñ jönîn eñ aldımen əkemîzben aqıldasıp şeşetînbîz. Degenmen, ara-tûra anamızdıñ bûl mînezîne tañ qalatınbız. Olay deytînîm, əkemîz əldekîm qûsap qan tülep, aynalasın quırıp otırsa ğoy. Qayta ol kîsî bîreuge dauıs köterîp söyleudî ûyat köretîn, jîbek mînez jan edî. Soğan qaramastan, otbasındağı ülkendî-kîşîlî şaruanıñ tüyînîn əkem aytatın.

Terîs qılığımızben əke közîne tüsuge seskenetînbîz. Endî oylasam, anamnıñ bûl mînezî nağız halıqtıq pedagogikanıñ bîr tînî eken-au. Öz əkesîn asqar tauday körîp, qûrmettep öspegen adam özgenî de sıylap jarıtpaydı. Demek, otağasınıñ bedelî, əke tûlğası, onıñ qadîr-qasietî, söz joq, köp jağdayda əyelînîñ parasatına, balalarınıñ meyîr-şapağatına baylanıstı».

Bîzdîñ halıq pedagogikası degenîmîz mûsılmandıq tərbienîñ naq özî emes pe? Halqımız ejelden İslamnıñ besîgînde terbelîp, imandılıq pen inabattılıqtı şariğattan tanıp, qanına sîñîrgen. İslam dînînde əyeldîñ küyeuîne bağınuı otbasınıñ bereke-bîrlîgî üşîn ekenîn ata-babamız jaqsı tüsînse kerek.

date24.01.2018readCount2172printBasıp şığaru