Onınşı tîlek tîleñîz...
Оныншы тілек тілеңіз...

Ûlı Jaratuşı ata-ananı ûrpaq jalğastığınıñ bastı sebebî etîp jaratqan. Erlî-zayıptılar şañıraq qûrıp, bala-şağalı bolıp, otbasınıñ örîsî keñeyedî. Ata-ana qolınan kelgenşe perzentterîn bağıp-qağıp, qanattığa qaqtırmay, tûmsıqtığa şoqtırmay ösîredî. Osı jolda barın jûmsaydı, tîptî özîn qûrban etuge de dayar tûradı. Bîraq uaqıt ozadı, ata-ana da qartayıp, qauqarsız küyge tüsedî. Dünie kezek, endî ata-anası balasına qonaq bolıp, Jaratuşı ienîñ amanatın arqalau mîndetî perzenttîñ moynına jükteledî. Osı ûlı jauapkerşîlîktî tolıq sezînîp, barşa bolmısımızben onı atqaruğa talpınsaq, oñımız ben solımızdıñ şattıqqa toları anıq. Oñımızda bîzdîñ meyîrîmîmîzben mereyî ösken ata-anamız, solımızda ata-anamızdıñ aldında qûraq ûşqanımızdı körîp ösken, ata-ana aqısın öteude bîzdî özîne ülgî tûtqan bala-şağamız. Osılayşa otbası müşelerînîñ arasında özîne üyîrîp alar siqırlı bîr küş payda boladı. Bîr-bîrînîñ qamın oylağan mûnday janûyanıñ Allaĥ tağala berekesîn arttıradı. Otbası ğanibetî degennîñ özî osı emes pe?!

Atam qazaq Allaĥ tağalanı Jaratuşı iem dep moyındap, mûsılmandıq dünietanımın tûrmıs-tîrşîlîgîne arqau etkendîkten otbası ûğımınıñ qadîr-qasietîne bölekşe mân bergen. Sondıqtan keşegî qılışınan qan tamğan dînsîzdendîru, ûltsızdandıru sayasatınıñ ızğarı kelmes bûrın qazaqtıñ qara şañırağında balağa meyîrîm, atağa qamqorlıq, ağağa îzet, înîge îltipattıñ ornı bölek bolğan. Ülkenge qûrmettî parız sanap, ata-anası öz aldına, bükîl jası ülken buınnıñ aldınan kese-köldeneñ ötpeudî kîsîlîktîñ kelbetî dep tüsînetîn. Ata-ana men bala arasındağı sıylastıq, asa qûndı zañdılıqtarğa bağınatındıqtan oy-tolğamımen îs-âreketî özara ündesîp jatatın. Ata men bala öz mîndetterîn dûrıs atqaruınan ekî jağı da lâzzatı mol, imandılığı tereñ tîrşîlîgînîñ rahatın köretîn. Ekî jaq ta bîr-bîrînîñ qamın oylap, köñîlîn tauıp, rizalıqtarın bîldîrîp, amandıq-saulığına tîleules bolatın. Sodan bolsa kerek, Bûhar jırau:

Toğızınşı tîlek tîleñîz
Töreñîz taqtan taymasqa.
Toqsandağı qart babañ
Topqa jayau barmasqa,

– dep atanıñ qamın oylasa, analarğa degen tîlegîn odan da asırıp:

Onınşı tîlek tîleñîz
On ay senî kötergen,
Omırtqası üzîlgen,
Ayazdı künde aynalğan,
Bûlttı künde tolğanğan,
Tar qûrsağın keñîtken,
Tas emşegîn jîbîtken,
Anañ bîr añırap qalmasqa, – dep jırlaydı.

Halqımız qaşan da âkenî şañıraqtıñ iesî, qamqorı, qorğanı dep tanığan. Âke – otbasınıñ asırauşısı.

Qarnı aşıp qarağımnıñ qala ma dep,
Balanıñ ata qamqor şaruasında,

– degendey, bala-şağasınıñ nâpaqasın tauıp, solar kemtarlıq körmesîn, oqısın, oñ, solın tanısın dep qara terge malınğan qayran âkeler! Osı qasietîne oray Allaĥ tağala âkelerdîñ otbasındağı rölîn bîr satı joğarılatıp: «...Degenmen erkekter âyelderden bîr satı joğarı üstemdîkke ie. Osınıñ bârî Allaĥtıñ qûdîretî, danalığı arqılı orındalıp jatadı»deydî («Baqara» süresî, 228-ayat).

Ûlı Jaratuşı İenîñ âmîrîne qûldıq ûrğan halqımız âkenîñ otbasındağı basşılıq rölîn qûrmetpen bağalap «erkek – bas, âyel – moyın» degen. Âkege şañıraqtıñ törînen orın bergen. «Otağası» dep sıylap, âke ükîmîn «aytılğan söz – atılğan oqpen» teñ körîp, qarsı şıqpağan. Aq jaulıqtı analar da otağasınıñ mârtebesîn ünemî asqaqtata köterîp otırğan.

Qazaq dalasınıñ tûrmıs-tîrşîlîgînîñ aynası îspettes bolğan «Abay jolı» roman-epopeyasında Mûhtar Âuezov analardıñ danalığın bılayşa suretteydî: Semey qalasında üş jıl oqıp, jaylaudağı âke üyîne kün keşkîre jetken bala Abay  özîn kütîp tûrğan tuıstarın köredî. Boyın sağınış bilegen ol attan tüsken bette amandasu üşîn anasına  qaray jüredî. Sonda aqıldı da baysaldı ana Ûljan: «Ây, şırağım balam, âuelî ar jağıñda âkeñ tûr, âkeñe barıp, sâlem ber!» – deydî. Bîr sâtke balalıq sezîm jeñîp, qatelîk jîberîp alğanın tüsîngen jas Abay kîlt bûrılıp, ortasında âkesî Qûnanbay bar topqa qaray adımday jöneledî. Osıdan kelîp balanıñ közînde âke asqar tauğa aynalsa, âkenîñ köñîlînde qayırımdı ûrpaqqa degen süyîspenşîlîk alaulağan.

Şañıraqtıñ altın bosağası, kielî tûtqası – analar. Halqımız analardı da asa qûrmettep qasterlegen. Ardaqtı analarımızdıñ jügî qay kezde de jeñîl bolmağan. Olar özînîñ jaratılısında adaldığı, eñbekqorlığı, şıdamdılığı, sezîmtaldığı, qanağatşıldığı, meyîrîmdîlîgî, inabattılığımen qanday qiındıqtı bolsa da tabandılıqpen jeñe bîlîp, jarqın bolaşaqqa jol aşqan. Osı qasietterîmen qazaqtıñ söz önerî mûrasınıñ altın qorınan îrgelî orın alğan Qûrtqa, Qarlığa, Bayan, Aqjünîs, Qaraşaş, Eñlîk, Jîbek, Domalaq ana, Ayşa bibî, Bopay hanım, Ayğanım, Ûlpan, Zere, Ûljan sındı köptegen dana ârî dara tûlğalı analarımızdı halqımız qûrmettep jırğa qosqan, îsterîn önege, jolın nısanalı mâre etîp körsetken. Anağa degen süyîspenşîlîktî asıl mûralar arqılı ûrpaqtan-ûrpaqqa qaldırğan. Batırlar onıñ aldında tîze bügîp, nebîr marqasqa jandar ananıñ elî, jerî, ûrpağı üşîn körsetken jankeştîlîgîne tântî bolğan. Ananı otbasınıñ tınısına, eldîñ ırısına balağan.

İsî mûsılman halqımız otbasında imandılıq târbiemen kösegesî kögerîp ananıñ aq sütîn aqtaudı özîne borış sanağan. Ananıñ köñîlîne kîrbîñ tüsîrîp, tîlîn almaudı, dauıs köterudî keşîrîlmes künâ dep bîlgen. «Ana sütîn aqtamağandı eşkîm maqtamaydı» degen.

Batır mînezdî, kemeñger Qûnanbay qajınıñ özî boyındağı imandılıq târbienîñ ıqpalımen ârbîr îsîn qart anasınıñ batasımen bastağan. Osı orayda «Abay jolı» epopeyasına qayta oralıp, mına körînîske nazar salayıq: «Ûljannıñ üyînîñ tüstîgîne, Künke, Qûdayberdî, Ayğızdar da jinalıp otır edî. Qûnanbay Zerege qarap otırıp, osı barlıq tuısına arnap az söz ayttı. Onısı – ûzaq jolda köñîlîne köp kelgen mûñ-uayımınıñ ülkenî edî.

Qûnanbay öz basınıñ jalğızdığın osı jolı qattı añğarıptı. Ağa, înîde serîkke jarar medeu joq. Balanı oylasa, bârî de jas. Jâne bîr ökîngenî – köp balanı üylendîrîp, nemere süyetîn şağına jetse de, sol qızıqtı özîne-özî îrkîp, keşeñdetîp keptî. Endî süytîp, balalarınıñ qızığın körmek.

Bûğan Zere bastağan bar şeşe quanış aytqannan basqa qarsılıq bîldîrgen joq».

Mîne osılayşa atam qazaq ananıñ otbasındağı ornın sıylap, qasterlep, mereyîn asırğan. Köñîlîne quanış ûyalatıp, aq batasın aluğa talpınğan. «Allaĥtıñ razılığı – ata-ananıñ razılığında, Allaĥtıñ qaĥarı – ata-ananıñ aşuında» degen Payğambarımızdıñ hadisîn ömîrlîk bağdarşamına aynaldırğan. Ata-ananıñ borışın öteudî, olardı sıylap-qadîrleudî  mûsılmandıq parız dep tüygen halqımız ıqılım zamannan:

«Balam dep bauırın ezgen ata-anağa,
Demeu bop tûralıq ta bîz qasında.
Dünie bûl bîr keruen saray eken,
Ne jetsîn, şamañ kelse, sıylasuğa.
Kezekpen keltîrîptî kün körsîn dep,
Ûqsatıp adamzattıñ tûlğasına.
Qarızın ata-ananıñ öteu parız,
Adam bop jaralğan soñ tu basında»,

– degen danalıq payım jasaydı.

Qazaqı mûsılman otbasında ata-ana şañıraqtıñ şamşırağı, ârqaysısı özîndîk şoqtığı biîk tûğırımen otbasınıñ ûyıtqısı. Allaĥ tağalanıñ adam balasına sıylağan qûndı nığmetî. Osı nığmettîñ qadîrîn jete tüsîngen halqımız: «Altı ağa bîrîgîp – âke bolmas, jetî jeñge bîrîgîp – ana bolmas»  – dep tüyîndî tûjırım jasağan

Ökînîşke qaray, qazîrgî uaqıtta qoğamda âke-şeşe men balalar arasındağı qarım-qatınasta köptegen keleñsîzdîkter bayqalıp jürgenî jasırın emes. Âke men şeşenîñ arasın tek dünielîk maqsattar baylanıstırıp, balanıñ târbiesî balabaqşa men mektep tabaldırığınan arı asa almay, kenjelep qaldı.  Boyğa berer jıluı joq qatal qoğamnıñ târbiesîmen meyîrîmge ögey ösken balalar âke-şeşesîne tîlazar, dauıs köterîp, söz qaytarudan qımsınbaytın, tîptî qol jûmsaudan tayınbaytın dârejege jettî. Ata-anasınıñ jılı alaqanın sezîne almağan balanıñ köñîlî jetîm, qartayğanda balasınan meyîrîm-şapağat köre almağan ata-ananıñ özî jetîm küyge tüstî.

Özîñnen tuğan ûl men qız
Sıylamasa sol qayğı,

– dep Töle bidîñ aytqanınday, qara şañıraq mûsılmandıq qasietînen ayrılıp, köñîlderdî mûñ bastı. Ülkendî sıylau bar bolğanı söz jüzînde qaldı.

Bala-bala deumenen mazalımız,
Baladan bolar bîlem ajalımız,
Balamızğa jalınsaq jan saqtar ek,
Kelîn degen dayar tûr tajalımız,

– dep qarttardı eñîretetîndey qatîgezdîkke qalay keldîk?! «Ata-anañ jındı bolsa baylap baq» dep üyretken halqımızdıñ tarihında âke-şeşesîn qarttar üyîne, dalağa tas-tau degen jaman âdet bûrın-soñdı bolmağan edî. Mûsılmandıqtan alşaqtağan qoğamnıñ qajettîlîgîne oray qarttar üyî aşılıp, îşîn sâbidey jautañdağan qauqarsız qarttarmen toltırıp qoydıq. Bûl – ruhani tûrğıdan qûldırauımızdıñ belgîsî emes pe?. Ata-ananıñ qadîrîn bîlmegen qoğam ûrpağınan sıy kütpesîn. Ûrpağımız besîkten belî şıqpay jatıp tîlazarlıq etpesîn desek ata-anamızğa degen sıy-qûrmetîmîzdî oy elegînen ötkîzgenîmîz abzal. Öytkenî ardaqtı Payğambarımız (s.a.s.) hadisînde: «Sender âkelerîñe (ata-analarıña) jaqsılıq jasañdar, balalarıñ da senderge jaqsılıq jasasın» dep ğûmırlıq ösiet ettî (ât-Tabârani. âl-Mujâmul-Âusat. I, 299-b.).

Ata-anamızğa körsetken sıy-qûrmetîmîzdîñ öteuî balalarımızdan qaytatının mâlîmdeydî. Qûran kârîmde aytılğanday: «Jaqsılıqtıñ nâtijesî jaqsılıqtan basqa boluşı ma edî?» («Rahman» süresî, 60-ayat).

Bûl – qûdîretî küştî Allaĥ tağalanıñ ornatqan zañı. Olay bolsa, şañırağımızdıñ keregelerî sıylastıqpen kerîlsîn desek, otbasımızğa baq qonıp, berekesîn bersîn desek, ata-anamızdıñ aldında qûraq ûşıp, mereyîn ösîreyîk. Olardıñ rizaşılığına bölenîp, aq batasın alayıq.

Â.Alımuddinûlı
date03.08.2012readCount6747printBasıp şığaru