Adıraspan jaylı aqiqat

Adamzattıñ tîrşîlîk etuî barısında ösîmdîkter âlemînîñ alatın ornı erekşe zor. Qazîrgî meditsinada qoldanısta jürgen dârî-dârmekterdîñ 40 payızday bölîgî tap ösîmdîkter düniesînen jasaladı eken. Qorşağan orta öskînderînîñ adam ağzaların jaqsartuğa osınday ölşeusîz kömegî barın bîzdîñ ata-babalarımız bağzı zamandardan berî jaqsı bîlgen. Sonau altı ğasır bûrın ömîr sürgen halıqtıq emşî Öteyboydaq Tîleuqa­bılûlınıñ (1388-1478 jj.) «Şipagerlîk bayanı» sonıñ bergî kezeñderdegî önegesî ğana. Tarbağatay öñîrînde 1787 jılı ömîrge kelîp, 1850 jılı qaytıs bolğan ataqtı Irğızbay Dosqanûlı emşî dârîlîk ösîmdîkterdî jaqsı bîlgendîkten, onımen jandı da, maldı da emdep, jaza alatın dârejege jetken. Ol kezînde ûlı Abaydıñ âkesî Qûnanbaydı dârîlîk şöpterîmen auır dertten jazıp şığarğan degen söz bar. Emşî şipalı ösîmdîk­terdîñ gülînen, japırağı men tamırınan dârî-dârmek jasağanda, olardıñ qanday nauqastarğa em bolatının tabiği tüysîgîmen döp bîlîp, bîlîgîn odan arı damıtqan. Sol emşînîñ köp auruğa qoldanatın dârîlîk şöpterînîñ qatarında bîz söz etîp otırğan adıraspan da bolğan.



Adıraspandı emşîler dârîlîk şikîzat retînde şîlde ayında güldegen kezînde jinap aladı eken. Alğanda da, sol tûrğan boyı bârî ala bermeydî, onıñ endî pîsîp-jetîlgen bûtaqşaların, japırağı men gülîn bîr qiqımın jerge tüsîrmey köldey oramalğa tüyedî. Alğanda tamırdan joğarı jağınan ûqıptı kesîledî. Keptîrer kezde temîr şatır astındağı köleñkelî, aua ötîp tûratın jerge qoyıladı. Osılayşa ol ekî jıl saqtaluı kerek. Al tûqımın öskînnîñ qauaşağı aşıla bastağan kezde terîp aladı. Onı da töbesî jabıq bolğanımen, aua ötîp tûratın bastırma astında keptîredî. Astına mata tösep, sosın tûqımın şöbî men qauızınan ajıratadı.

Jasıratını joq, adıraspan – barınşa ulı ösîmdîk. Onıñ mûnday qasietî barın atalmış öskîndî ıstau üşîn otqa tigîzgen kezînde ûşatın aŝı tütînînîñ özî bayqatadı. Ösîmdîktîñ himiyalıq qûramına köz jügîrtsek, bûl sözîmîzdîñ dâleldî ekenîn anıq añğara tüser edîk. Adıraspannıñ tûqımında 3,5-6 payız alkaloyd, 60 payız garmalin, 30 gar­min jâne şamalı ğana mölşerde garmalol, peganin (vazitsin) men dezoksivitsinon şöbînîñ qûramında 1,5-3 payız alkaloyd, 60 payız peganin men vazitsinon bar. Bûdan basqa azdau kölemde peganidin, pegamin, dezoksipeganidin, peganol tabılğan. Tamırında -1,7-3,3 payız, sabağında -0,23-3,57 payız, japırağında – 1,07-4,96 payız, gülînde – 2,82 payız, jemîsînde – 1,08 payız, tûqımında 2,38-4,59 payız alkaloidtı zattar, hinalizin men indol bar. Al jas ösîmdîktîñ tamırındağı alkaloidtı zattıñ mölşerî 2 ese köp keledî.

Farmakologiyada adıraspan şöbînen jasalğan dârîler qabınu auruın, bas, zâr aydaudı jaqsartu, ter şığaru, îşek qûrttarın öltîru, ortalıq jüyke jüyesîn qozdıru üşîn qoldanıladı. Garmin men peganin qan qısımın köteredî, tınıs aludı jiîletedî, asqazan men jürektîñ jûmısın bayaulatadı. Al adıraspan şöbînen qoldan dayındalğan tûnbalardı emşîler bûdan da basqa aluan türlî nauqastardı jazu üşîn paydalanadı. Aytalıq, adıraspan tûnbasımen îşkî müşelerge suıq tigenîn, malyariya, bezgek, merez auruların jazğan. Sol siyaqtı emşîler şöptîñ tûnbasımen îrî qara maldarınıñ qotırın emdegen. Şöptîñ qaynatpasın nevrosteniya jâne qoyanşıq aurularına qarsı îşkîzedî. Auızdıñ qızıl iegî auırğanda onı sol qaynatpamen şayadı. Bûdan bölek, adıraspandı îş auruın alğaşqı kezeñînde jazuğa jaratadı. Adıraspan tütînîmen sal auruın emdeytîn de emşîler bar. Onıñ japırağın îsîkke tañıp, bulama jasasa, ol tez qaytadı. Tağı bîr elderde adıraspandı îşek qûrtqa qarsı insektsidtîk qûral retînde qoldanadı. Közî naşar köretîn kîsîlerdî adıraspandı bal men şarapqa aralastırıp emdeydî. Atalmış şöptîñ emdîk qasietterî bûdan da köp. Bîzdîñ maqalamızdıñ bastı maqsatı bûl bolmağandıqtan, oğan egjey-tegjeylî toqtalğandı jön körmedîk.

Adıraspan erîtîndîsînîñ auıl şaruaşılığındağı ziyankestermen küreste de ornı erekşe. Ol sonımen qatar erteden boyağış zat retînde kâdege asadı. Onıñ tûqımınan negîzînen jünnen toqılğan bûyımdardı boyaytın boyau alınadı. Mâselen, şi toqımasında âlî künge deyîn adıraspannan jasalğan boyaudı paydalanadı. Türkiyada erte kezeñderden aq adıraspannan qızıl boyau alıp, onımen özderînîñ ûlttıq bas kiîmderî – feskanı boyağan.

Qazaqstanda adıraspannıñ bîr ğana türî – aq adıraspan ösedî. Ol – köp jıldıq şöp, tüyetaban tûqımdastar tobına kîredî. Tamır dîñgegî 2-3 metrge deyîn jetetîn ösîmdîktîñ sabağı bûtaqşalı keledî. Jasıl tüstî sabağınıñ ûzındığı 30-80 santimetrge jetedî. Japıraqtarı tîlîmdelgen, kezektesîp ornalasqan, qısqa sırğalı tereñ 3-5 bölîkke bölîngen. Gülî aq jâne sarı tüstî boladı. Olar îrî jalğız, ne üş kîşî gülderden qûraladı. Jemîsî qoñır tüstî, qûrğaq bolıp, üş jemîs qaltasınan tûradı. Toptanıp ösetîn öskîn şîlde ayında güldegende onıñ hoş iîsî töñîrektî alıp ketedî. Bîr ğajabı, adıraspan ösîp tûrğan mañayğa şıbın-şîrkey jolamaydı. Oğan tek «hannıñ qızı» siyaqtı qasiettî qoñızdar ğana qonadı.

Bîzdîñ adıraspan jönîndegî bîr bîletînîmîz osı.

date13.12.2017readCount2495printBasıp şığaru