Tımaudı emdeudîñ türlî joldarı

Kün salqınday bastağannan-aq adamğa tûmau jiî «jabısa» bastaytını ras. Ârine, dârîhanalar tûmauğa qarsı türlî dârî-dârmekke tolı. Bîraq, atalğan auruğa qarsı babalarımızdan qalğan keybîr âdîs-tâsîlderdîñ âserî dârîlerden kem tüspeydî. Tîptî, olar âlî künge deyîn qoldanıluda.

Âlemnîñ türlî elderînde qoldanılıp kele jatqan em tâsîlderîn jinaqtağan edîk. Mâlîmetpen tanısa otırıp, sîzder de basqa mâdenietterdîñ mûrın bîtelîp, tamaq auruımen qalay küresetînîn bağalap körîñîzder.

Istıq sidr (Amerika)

Qûramında piyaz, sarımsaq, zîmbîr, kayen bûrışı, aqjelkek, limon, bal jâne türlî dâmdeuîşterî bar suıq tiiuge qarsı küştî susın. Ol bîrneşe apta boyı tûndırılıp qoyıladı. Odan keyîn îşse, sözsîz, mikrobtarğa jol jabılmaq! Qospa asa aŝı bolıp kelgendîkten, şekteulî mölşerde, şamamen ğana qoldanu kerek.

Noqat ûnınan âzîrlengen desert (Pâkîstan, Ündîstan)

Jartılay tâttî bolıp keletîn bûl desert Ündîstandağı Pendjab ştatınan şıqqan. Ol jötel men suıq tiiuge qarsı nağız tabiği qospa. Onı noqat ûnı, süt, ghi mayı jâne qant qosu arqılı dayındaydı. Emdelu barısındağı öte üylesîmdî tâsîl: tûmauratqan adam dârî-dârmegîn îşse, otbasınıñ basqa müşelerî desert jeydî.

Tauıq sorpası (İzrail)

Jer şarınıñ teñ jartısı suıq tiiudîñ alğaşqı belgîlerî bîlîne bastağannan-aq tauıq sorpasın âzîrleuge kîrîsedî desek qatelespeymîz. Bîraq, qoiu, nârlî tauıq sorpası tek İzrailde ğana «evrey penitsillinî» degen atauğa ie.

Sarımsaq şâyî (İspaniya)

Sarımsaqtan âzîrlenetîn bûl şây tım kermek, jağımsız bolıp qalmauı üşîn oğan bal jâne limon qosıladı. Qospa «ispandıq dârî» dep ataladı jân tûmaudan qûtıluğa jaqsı kömektesedî. Atalğan qospanı artıq salmaqtan arılu maqsatında da îşuge boladı.

Kesîrtke sorpası (Gonkong)

Bûl tağam tauıq sorpasına ûqsas, tek, qıtay nûsqasında jasaladı. Dese de, âser etu nâtijesî bîrdey – sûyıqtıq qalıpqa kelîp, mûrınmen demala bastaysız, jötel jeñîldeydî. Keptîrîlgen kesîrtkenî jergîlîktî dükenderden tabu qiın, onı arnayı qıtay ûlttıq meditsina dükenderînen kümânsîz tabuğa boladı.

Qılşa qaynatpası (Qıtay)

Qıtay şöp meditsinası mıñdağan jıldardan berî belgîlî. Qılşa nemese ma-huang – ejelgî dârîlîk ösîmdîk. Bûl şöptî tûtınuğa âlemnîñ köp elderînde tıyım salınğan. Sebebî, şamadan tıs mölşerde qoldanu esîrtkîmen para-par. Bîraq, aspan astı elînde suıq tiiu men bas auruların keyde osı şöppen de emdeydî.

Kopay balzamı (Peru)

Kopay ağaşınıñ mayı bayırğı zamannan belgîlî jâne onı türlî formada Perudîñ ejelgî tûrğındarı qoldanğan. Ol tınıs alu joldarı aurularına jaqsı kömektesedî jâne köbînde ingalyatsiya men sılau kezderînde jiî paydalanıladı. Kopay balzamı – bîrneşe maylardıñ jiıntığınan tûradı.

Marinadtalğan umebosi qaraörîgî (Japoniya)

Marinadtalğan umebosi qaraörîgîn tûtınbas bûrın onı kök şâyğa salıp, bîraz uaqıt jîbîtîp qoiu kerek. Onıñ qûramında askorbin jâne limon qışqılı köp bolğandıqtan, japondıqtar onı suıq tiiu men tamaq auırğan sâtterde paydalanadı.

Miya konfetî (Gollandiya)

Miya konfetterînîñ dâmî özgeşeleu, erekşe bolğanımen, Niderlandı tûrğındarına öte qattı ûnaydı. Bîr jağınan dârî-dârmek bolsa, ekînşî jağınan tâttî tağam bola aladı. Aytulı konfettî qızılmiya ösîmdîgînen jasaydı. Al, qızılmiya — jötel men tamaq auruına qarsı jaqsı kömekşî. Bûl konfettîñ dâmîn sezînîp köru üşîn ataqtı qızılmiya tamırınan âzîrlengen şırındı eske alsaq, jetkîlîktî.

Alkogoldî şûlıq (Finlyandiya)

Köpşîlîgîmîz spirtpen emdeludîñ bîrneşe türîn estîgen bolarmız — kompress jasau, denenî sılau t.b. Endî onıñ qatarına Finlyandiyalıq alkogoldî şûlıqtardı qossaq boladı. Ol da özînşe suıqtan emdemek. Em barısı: ûyıqtar aldında şûlıqtı spirtke malıp, kiîp, onıñ sırtınan qalıñ jün şûlıq kiîp jatu qajet. Osılayşa tañerteñ tûrğanda tûmauratu belgîsî sezîlmeydîmîs. 

Türlendîrîlgen kurkuma (Ündîstan)

Ündî mâdenietînde kurkuma bîrneşe türlendîrulermen qoldanıladı. Onıñ bârî kurkuma qûramınıñ qabınu men bakteriyağa qarsı qasietterînîñ arqasında. Kurkumanı şây nemese kofemen aralastırıp îşuge, tağamdarğa dâmdeuîş retînde qosuğa, ingalyatsiya jasauğa, tîptî, jây ğana quırılğan ûntağımen dem alsa da boladı.

«Tom Yam» sorpası (Tailand)

Taylıq «Tom Yam» sorpasına paydalı şöpter men dâmdeuîşter qosılıp dayarlanadı. Yağni, onda lemongrass, çili aŝı bûrışı men zîmbîr bar. Olar tay halqı üşîn tınıs alu joldarı aurularında alğaşqı kömek körsetuşî bolıp esepteledî.

Suıq terapiyası (Finlyandiya)

Suıq tiiudîñ alğaşqı satılarında emdeludîñ findîk tâsîlî  — jaqsılap balmûzdaq jeu nemes mûzdı suatqa tüsu.  Sodan keyîn jaqsılap sürtînîp, jılı kiînîp alğan jön.

Şikî jûmırtqamen emdelu (Latın Amerikası)

Atalğan tâsîldîñ tüp-tamırı şamanizmge aparıp soğadı. Dese de, bûl âdîs latınamerikalıq âjeler tarapınan âlî künge deyîn qoldanılıp keledî. Yağni, olar bala auırıp qalsa, oğan köz tidî dep esepteydî. Al köz tiiuden arıltu üşîn şikî jûmırtqamen arnayı râsîmder jasap, soñında suı bar staqanğa jarıp tastaydı. Osılayşa, barlıq jamandıqtı, zûlımdıqtı âşkereleydîmîs.

Neti-pottıñ kömegîmen şaiu (Ündîstan)

Neti-pot  — îşînde mûrındı şaiuğa arnalğan tûzdı erîtîndîsî bar arnay ıdıs. Ündîstanda onı mûrın bîtelîp qalğanda, suıq tiiude jâne olardıñ aldın-alu maqsatında paydalanadı.

bilim-all.kz
date09.12.2017readCount1794printBasıp şığaru