Eşkî sütî em eken...

Eşkî sütî –  joğarı azıqtıq jâne biologiyalıq qûndılığı bar erekşe tağam. Özînîñ fizikalıq-himiyalıq qasietterî men dâmîne say eşkî sütînîñ siır nemese basqa da auıl-şaruaşılıq januarlarınıñ sütîmen salıstırğanda tiîmdî ayırmaşılıqtarı mol.

Eşkî sütî de siır sütîndey ka­zeindîk topqa jatadı. Bîraq eşkî sütînde siır sütîndegî allergiyalıq serpînderdîñ közî sanalatın — alfa-ls-kazein joq. Sondıqtan ol siır sütîne allergiyası bar adam­dar üşîn ûsınıladı. Qûra­mında beta-kazein mol boluına baylanıstı, eşkî sütî âyelderdîñ emşek sütîne jaqın. Eşkî sütî nâruızdarınıñ köpşîlîgînîñ qû­ramında albuminnîñ mol kölemî boluına baylanıstı, qûramdas bölîkterge ıdıraydı, yağni qorı­tılmağan küyînde sîñbey, ûsaq ülpekter türînde ûiuğa ûşıraydı.

Sondıqtan ol ağzağa jeñîl sîñîp, as qorıtu jüyesînîñ bûzıluına jol bermeydî. Qûramında lak­tozanıñ tömen mölşerî (siır sütînen 13% kem, âyelderdîñ em­şek sütînen — 41% kem) boluı — bûl önîmdî laktoza jetkîlîksîzdîgî bar adamdar üşîn qoldanuğa müm­kîn etedî. Eşkî sütîndegî may ağzağa jaqsı sîñîrîledî jâne 4,0-4,4% maylılıqta eşkî sütî 100 payız sîñedî. Eşkî sütînde adam ağza­sı­nıñ tînderînde holesterin ji­naluına qarsı tûratın erekşe metabolikalıq qasietî bar jâne ağzanıñ qorğanıs qızmetîn arttıratın qanıqpağan maylı qışqıldardıñ 67 payızı bar. 

Joğarıda keltîrîlgen artıq­şılıqtarınan basqa eşkî sütînde köp kaltsiy (143.0 mg), magniy (14.0 mg), fosfor (89.0 mg), marganets (17.0 mkg), mıs (20.0 mkg), A (0.1 mg), V (0.04 mg), S (2.0 mg) jâ­ne D (0.06 mg) dârumenderî, as­kor­bin qışqılı bar. V12 dâru­menînîñ qûramına kîretîn jâne qan ön­dîrîmî ürdîsterîne jauap beretîn kobalttıñ mölşerî siır sütîmen salıstırğanda eşkî sütînde 6 ese köp. Süttîñ qûramında kaltsiydîñ möl­şerînîñ mol boluı — jürek-qantamır jüyesîne oñtaylı âser etedî. 

Bîraq eşkî sütî siır sütîn­­dey temîrge bay emes. Temîr qan­dağı gemoglobinnîñ tüzîlîsîne ğana emes, tötemelîk jüyenîñ qa­lıptı jûmısı men mînez-qûlıq sipatınıñ sâykestîgîn qam­ta­masız etu üşîn de qajet. Degenmen eşkî sütîndegî temîr siır sütîn­degîden görî jaqsı sîñedî. Bîraq âyelderdîñ emşek sütînîñ sîñu dârejesîne jete bermeydî. Osılayşa, eşkî sütî mineral­dıq zattekterge, dârumender men mikroelementterge siır sütînen görî bayıraq, eşkî sütînîñ nâ­ruız­darı asqazanda tığız­dal­mauına baylanıstı sîñîmdîrek keledî. 

Eşkî sütînîñ mayı adam ağza­sında 100 payız derlîk sîñîrîledî, qûramında laktoza az boluına say, laktoza jetkîlîksîzdîgî bar adamdarğa ûsınıladı. Qûramında allergiya tudı­ru­şı alfa-ls-kazein bolmauına baylanıstı azıqtıq allergiyası bar adamdarğa qoldanuğa boladı. 

Eşkî sütînîñ köptegen emdîk qasietterî bar. Âsîrese, asqazan aurularında, anemiyada, közdîñ naşar köruînde, diatezde paydalı. Emşek jasındağı balalardı qorektendîru üşîn asa qolaylı. Şveytsariyanıñ taulıq şi­pajaylarında tuberkulez, anemiya men rahit auruına şaldıq­qan­dardı âu bastan-aq eşkî sütîmen emdegen.

XIX ğasırdıñ ayağınan bastap eşkî sütî üşîn örleu kezeñî bas­taldı. Osı kezde meditsina ma­mandarı ol jaylı âyelderdîñ em­şek sütîn almastıruğa bas­qalardan qolaylı ekendîgîn ayttı. Eşkî tuberkulezben, brutsellezben, siır auıratın basqa da auru­larmen auırmaydı. Eşkî sütînîñ sapası siır sütînen görî ana­ğûr­lım joğarı, bîrtektî, qûramında nâruızsız azot joq. Onıñ nâr­uız­darı asa sapalı, basqa azıq­tarğa qarağanda tiaminge bay. Al tiamin — «V» tobı dârumenderî arasındağı mañızdı dârumen, ömîrdîñ âr kezeñînde plastikalıq jâne energiyalıq almasuğa qa­tısadı. 

Negîzgî azıqtıq qûrambölîk­te­rî­nîñ — nâruızdar, maylar men kö­mîrtekterdîñ mölşerî eşkî men siır sütînde ûqsas keledî. Bîraq âyelderdîñ emşek sütînen sal­maqtı ayırmaşılığı bar: ja­nuarlardıñ sütînde nâruızdar edâuîr köp, bîraq maylar men kömîrtekter az boladı. 

Osı ayırmaşılıq adam ağzasında eşkî men siır sütînîñ türlî âser etuîn tüsîndîredî. Eşkî sütînîñ qorıtıluı kezînde payda bolatın qoiu ûyındı siır sütînîkîne qarağanda tığız emes. As qorıtu fermentterî üşîn öñdeuge oñay keledî. Emşektegî sâbige eşkî sütînîñ ûyındısı ana sütînîñ qorıtıluınday âser beredî. 

Eşkî sütînîñ maylıq qûrambö­lîk­terînîñ sipatı da siır sütîne qarağanda oñtaylı. Mısalı, eşkî sütînîñ may domalaqtarınıñ kölemî kîşîrek keledî. Bûl may­lardıñ jaqsı sîñîrîluî üşîn eşkî sütînde ortatîzbektîk üşgli­tseridterdîñ boluı ıqpal etedî. Olar — limfalıq qıltamırlardı aynalıp ötîp, bîrden venalıq jüyege enetîn, îşekte ötsîz sîñetîn erekşe qabîletî bar maylar. Eşkî men siır sütî mineraldıq tûz­dardıñ, mikroelementter men dârumenderdîñ üylesîmî jağınan âyelderdîñ emşek sütîne jete bermeydî. Bîraq ğalımdardıñ dâyekterî boyınşa, eşkî sütînîñ qûramında temîr az boluına qaramastan, ol balanıñ îşegînde siır sütîndegî temîrge qarağanda tiîmdîrek sîñedî. Al eşkî sütîndegî V12 dârumenînîñ jetkîlîksîzdîgî bûl sütpen qorektendendîrîlgen sâbide megaloblastı anemiya tuındauınıñ sebebî boluı mümkîn. Bûl dîmkâstîñ sebebî — azıqta V12 dârumenî men foliy qışqılınıñ tapşılığı boluınan, soñğısınıñ mölşerî eşkî sütînde de az boladı. 

AQŞ mamandarınıñ pîkî­rîn­şe, eşkî sütî siır sütîne qarağanda adam­nıñ fiziologiyalıq qa­jettîlîkterîn oñtaylı qanağat­tan­dıradı. Olardıñ derekterîne say, siır sütîne allergiyası bar adamdardıñ köpşîlîgî eşkî sütîn jeñîl köteredî. Bûl pîkîrdî ita­lyan­dıq meditsina qızmetkerlerî joqqa şığaruda. Olardıñ zert­teulerî kerîsînşe nâtije bergen: siır sütîn kötere almaytın balalar eşkî sütîn de bîrdey âsermen qabıldağan. Kanadalıq dârîgerlerdîñ aytuınşa, eşkî sütî terî men buın auruına şaldıqqan adamdardıñ densaulığına jaqsı âser etedî, ârî öt-tas auruların emdeude, fibromioma men balalar epilepsiyasın emdeude asa paydalı. 

Jalpı, pediatrlar eşkî sü­tîne bîrauızdan ıqılas bîldîrude. Balalardı qorektendîrude siır sütîne qarağanda, eşkî sütî ja­ramdı keledî. Ârine, bala üşîn ana sü­­tîne jetetîn tağam joq. Bîraq ja­sandı nemese aralas qorek­ten­dîrude eşkî sütî ana sütîn almas­tıru üşîn layıqtı jâne 6 aydan asqan balalar üşîn qosımşa qorek retînde paydalanuğa boladı.

Jalpı, eşkî sütînîñ erekşe jâne siqırlıq qasietterî jaylı pîkîrlerdî salmaqtay otırıp, mamandar onıñ boyında bîrqatar paydalı erekşelîkterî bar ekenîn jâne siır sütîn kötere almaytın jâne onıñ nâruızdarına alle­r­giyası bar balalardı tamaq­tan­dıruda tiîmdî koldanuğa bo­latının aytadı. Jaqında Resey narığında eşkî sütî negîzînde jasalğan, ana sütîn almastıratın, beyîmdelgen qospalar payda boldı. Sondıqtan ata-analardıñ özderînîñ sâbilerîn eşkî sütîmen qorektendîrudîñ joğarıda aytılğan erekşelîkterîn bayqap köruîne mümkîndîkterî bar.

Tört ayğa deyîngî sâbilerdîñ tağam ülesî emşek sütînîñ al­mas­tır­ğış­tarımen şekteluîne say al­lergiya tudıratın önîmdî alıp tastau qiınğa tüsedî. Siır sütînîñ nâruızdarına nemese soya nâruız­darına allergiya bolğan jağdayda, eşkî sütî negîzîndegî beyîmdelgen qospalar paydalanıladı. Olardı sâbilerge tuğannan bastap qol­danuğa boladı. 

Eşkî sütî sâbilerdî îş ötuden saqtaydı. Allergologtar onı siır sütînen jasalğan önîmderdî kötere almaytın balalarğa da ûsınadı.

Eşkî sütînen nemese onı qo­sıp aşıtqan önîmderdîñ paydası da mol. Şveytsarlıq sırlardıñ atağınıñ qûpiyası — siır sütîne eşkî sütîn qosıp jasauında bolsa kerek. Yogurt sekîldî tanımal önîm eşkî sütînen şıqqan. Professor Meçnikov eşkî sütînen jasalğan bolgar yogurtınan emdîk lak­tobatsillindî bölîp şığardı. 

Qorıta aytqanda, eşkî sütîn erekşe himiyalıq qûramına say paydalı tağam önîmderîne jat­qızuğa boladı. Halıqtıñ jappay tûtınatın önîmî retînde türlî jas toptarı arasında qoldanıluımen qatar, eşkî sütînîñ türlî auru­lardıñ aldın alu şaralarında da tiîmdîlîgîn eskergen jön.

Erşay Âzîret
date15.11.2017readCount3536printBasıp şığaru