Bödene jûmırtqasınıñ paydası

Sîz bîlesîz be? Japoniyada ârbîr bala künîne ekî bödene jûmırtqasın jeydî. Resey prezidentî Vladimir Putin de onı kün sayın şikîley îşetîn körînedî. Al, tarihqa köz jügîrtsek, Şıñğıs hannıñ özî jaralı jauıngerlerîne jûdırıqtay ğana bödenenîñ jûmırtqasın îşkîzîp, ayaqqa tûrğızğan eken. Öytkenî, bödenenîñ etî de, jûmırtqası da mıñ türlî dertke daua. Adamnıñ oylau qabîletîn arttırıp, ağzanı türlî jûqpalı aurulardan qorğaydı. Al, dâmî tîl üyîredî, ârî toyımdı.

Dâlîrek aytsaq, kâdîmgî tauıq jûmırtqasına qarağanda, bîr gramm bödene jûmırtqası qûramında A jâne D dârumenderî ekî ese köp. V tobındağı dârumender de anağûrlım, yağni altı ese, fosfor, kaliy jâne temîr tört-bes ese joğarı. Bûl dietalıq önîmde mıs, kobalt, nikotin qışqılı men amin qışqılı da mol. Tağı bîr dâleldengenî, bödene jûmırtqası tauıqtardîkîne qarağanda mikrobtardan taza keledî. Bûl ğalımdardı âlî künge deyîn qayran qaldıruda.

Önîmnîñ eñ bastı erekşelîgî – öz qasietîn joymay ûzaq saqtaluında. Bölme temperaturası jağdayında ayğa juıq, al toñazıtqışta 60 tâulîkke deyîn saqtauğa boladı.

Bödene jûmırtqasınıñ emdîk qasietî

Mamandar bödene jûmırtqasın âsîrese, balalarğa, qarttarğa, ayağı auır jâne emîzulî balası bar âyelderge, sırqat jâne âlsîz jandarğa jiî tûtınuğa keñes beredî. Sebebî, bûl önîmnîñ adamnıñ immunitetîn köterîp, sergîtetîn quatı mol. Naqtılasaq, bödene jûmırtqası mınaday aurularğa  taptırmas em:

  • bas auruına;
  • demîkpe men tuberkulezge;
  • qan qısımınıñ köterîlîp jâne tüsîp ketuîn retteydî;
  • büyrek, ökpe, asqazan, îşek auruların, asqazan jarasın jazadı;
  • fosfor, kaliy, temîrdîñ âserînen este saqtau qabîletî jaqsaradı;
  • anemiyağa;
  • sâule aurularına;
  • börtpe pen diatezden qûtqaradı;
  • salqın tiiu men tûmauğa;
  • bûlşıq et pen süyekterdî qataytadı;
  • balanıñ este saqtau qabîletîn arttıradı;
  • dieta kezînde arıqtauğa, ağzanıñ qalıptı jûmıs îsteuîne kömektesedî.
  • radionukleydtî tûzdar men auır metaldardı ağzadan tazartadı;
  • adamdı jasartatın qasietke ie (bödene jûmırtqasınıñ qûramına kîretîn tirozin amin qışqılı kosmetika salasında eñ qat önîm sanaladı);

Sonımen qatar, jûmırtqanıñ arşılğan qabırşağın tas­tamay juıp, gaz nemese «âsel» peşînde sâl keptîrîp, kofe ûntaqtauşıdan ötkîzuge bolatındığın qoldanğandar aytuda. Olar dayındalğan ûntaqtı îrîmşîk, ayran, tamaqqa, bolmasa suğa bîr şây qasıqtan qosıp îşuge keñes beredî. Öytkenî, onıñ qûramında 90 payız kaltsiy men 27 mikroelementter bar. Al zertteulerge süyensek, dârîhanalarda satılatın kaltsiylerge qarağanda bödene jûmırtqası qabığındağı kaltsiy adam ağzasına öte sîñîmdî. Bûdan basqa, ol ağzağa asa qajet mıs, ftor, kükîrt, kremniy, mırışqa bay. Sondıqtan ûsaqtalğan jûmırtqa qabığın balalar men jüktî kelînşekterge ûsınğan abzal. Ağzadağı kaltsiydîñ molayıp, süyekterdîñ qataiuına igî ıqpalın tigîzedî. Tîsterdîñ marjanday tîzîlîp, bülînbeuîne de âser etedî.

Al, jûmırtqa qûramındağı letsitin zatı qandağı holesterindî tömendetedî. Eger tâulîgîne bödenenîñ 4-5 jûmırtqasın tûraqtı tûtınsa, er adamnıñ belîndegî quatı artadı. Bîraq ta, jürek dertînîñ ateroskleroz türîmen auıratındar men onıñ aldın aluşılar bödene jûmırtqasın az mölşerde qoldanğanı abzal.

Japondardan ülgî alsaq…

Ekologiyası naşar aymaqtıñ tûrğındarı üşîn bödenenîñ jûmırtqası öte paydalı eken. Bödene turalı elîmîzdegî alğaşqı ğılımi zertteu jûmısınıñ avtorı, Qazaq ûlttıq agrarlıq universitetînîñ PhD doktorantı Mûhtar Baybatşanovtıñ aytuınşa, Çernobıl apatınan keyîn ğalımdar apat aymağında radiatsiyadan japa şekken balalardı bîr ortalıqqa jinap, tâjîribe jürgîzedî. Bîr toptıñ balalarına bîr ay boyına bödenenîñ jûmırtqasın şikîley îşkîzse, ekînşî toptağı balalarğa jûmırtqa bermeydî. Bîr aydan soñ jûmırtqa îşken balalardıñ ağzasın teksergende ğalımdar bödene jûmırtqası radiatsiyanı ıdıratatının anıqtağan. Mûrındarınıñ qanauı, bas aynaluları toqtap, qandağı gemoglabinderî köbeygen. Osıdan keyîn köpşîlîk bödene jûmırtqasın jappay tûtına bastadı.

Ğalım: «Bîzder bödene jûmırtqasına tâjîribe jürgîz­genîmîzde, onıñ dârumendîk qûramı tauıq jûmırtqasına qarağanda 3-4 ese joğarı ekenîne köz jetkîzdîk», – dep senîmdî türde aytıp otır. Al mûnı japondar bîlîp qana qoymay, ûlt densaulığın jaqsartuğa qoldanğanın aytadı. Tîptî, mektep jasındağı balalarğa künîne ekî bödene jûmırtqası tegîn  taratılıp berîledî.

«Kezînde AQŞ Japoniyağa atom bombasın tastap, ülken ekologiyalıq apatqa ûşıratqannan keyîn, japondıqtar bödenenîñ adam boyındağı radiatsiyanı ıdıratatının bîlîp, mîndettî tamaq ratsionına engîzgen. Sol kezde ârbîr japon balası tañerteñ mîndettî türde bödene jûmırtqasın şikîdey îşetîn bolğan. Osınıñ arqasında japon halqı densaulığın tüzep, oylau qabîletîn damıttı. Bügînde joğarı deñgeyde damığan memleketterdîñ köşîn bas­tap keledî. Bödene japon halqın qûtqa­rıp qaldı desek te boladı», – deydî Mûhtar Baybatşanov aqparat qûraldarınıñ bîrîne bergen sûhbatında.

Japondıqtar bödene jûmırtqasın tûraqtı tû­tın­­ğan nauqastıñ qaterlî îsîktîñ özînen tâuîr bolatının dâleldegen körînedî.

Qazîrgî uaqıtta Japoniyada bödene şaruaşılıqtarı jaqsı damığan. Bûl elde jılına 19 milliardqa juıq bödene jûmırtqası öndîrîledî. Kerek deseñîz, bödenenî zertteytîn ortalıqtar, instituttar qûrılğan. Sonımen qatar, bügînde Qıtay, Ündîstan, Germaniya jâne basqa da elder bödene îsîn jandandıruğa qattı köñîl bölgen.

Bödene jûmırtqasın şikîley, qaynatılğan, quırılğan, peşke susız pîsîrîlgen küyînde paydalanuğa boladı. Onı türlî salatqa qossañız da öz erkîñîz. Botqağa, kartop ezbesîne nemese sorpağa da qosuğa boladı. Eñ dûrısı, bârînen paydalısı – şikî küyînde îşu. Sonda ol özînîñ ayrıqşa dârumenderîn saqtap qaladı.

Toqeterî, bödene etî men jûmırtqası sırqat adamnıñ jazıluına, denî sau adam üşîn aurudıñ aldın aluğa kömektesedî. Taza, ârî tabiği azıqtı kündelîktî qoldansaq, köp şığınsız türlî dertke qarsı tûra alatınday densaulığımızdı nığaytuğa boladı. Bügînde «hannıñ ası» sanalatın bûl önîm düken sörelerînde tolıp tûr. Endeşe, tûtınuşılar qalağanınşa satıp aluına mümkîndîgî bar.

Aynûr Qazmağambetova
date07.11.2017readCount8134printBasıp şığaru