Artıq salmaqqa qarsı 15 azıq

Qazîrgî dietologiya salasınıñ mamandarı artıq salmaqtı jeñuge kömektesetîn önîmder qatarın tîzbektep berude. Yağni, denedegî artıq maydan arıluğa tek «ğajayıp» âserlî dârî-dârmekter ğana emes, sonımen qatar, kaloriyalığı az önîmder de ıqpal ete aladı.  Az kaloriya – bûl barınşa şarttı qasiet. Bîz aytqalı otırğan önîmderdîñ ârqaysısı özderînîñ jeke tağamdıq qûndılığına ie, tiîsînşe, olardıñ barlığı da tömen kaloriyalı bolmauı mümkîn.

Mûnday tağamdardıñ molekulalıq qûrılımınıñ artıqşılıqtarına baylanıstı, adam ağzası bûl önîmderdî qorıtuğa köp mölşerde energiya jûmsaydı, sonıñ esebînen ağzadağı may ülesî tömendeydî. Aytulı tağamdardı tûtınudıñ ayırmaşılığı men kilokaloriyalardı terîs jağına qaytaruına baylanıstı, terîs kaloriyalı nemese artıq maydan arıltatın önîmder dep ataydı.

Adams kestesî: artıq salmaqtan arıltatın önîmder

Amerikalıq dietolog Maykl Adams artıq salmaqtan arıltatın eñ tiîmdî âserge ie, tömen kaloriyalı önîmderge baylanıstı sûraqtar töñîregînde köp jûmıstar jasağan. Ol tağamdıq qûndılıqtardıñ artu mañızdılığın eskere otırıp, denedegî maylardı ıdıratuğa, adam ağzasındağı metabolikalıq protsesterdî jedeldetuge, sonımen qatar, onı barlıq qajettî zattarmen qanıqtıruğa kömektesetîn tağamdar tîzîmîn jasağan. Keste qûramına az kaloriyalı qûramğa ie önîmder kîrgen, olar sîñîrîletîn kaloriya mölşerîn azaytadı jâne metabolizmdî jedeldetedî.

Arıqtauğa arnalğan 15 önîm toptaması:

- koritsa;
- şarşıgüldî kökönîster;
- süt tağamdarı;
- ananas;
- greypfrut;
- avokado;
- kokos;
- limon;
- sarımsaq;
- qızanaq;
- qara jâne jasıl kofe;
- mate jâne köp şây;
- bal;
- tûtasdândî (qara) nan.

Bûl önîmderdîñ ârqaysısında adamnıñ aşıqpay jâne fizikalıq pîşînîn saqtay otırıp artıq salmaqtan arıluına kömektesetîn özîndîk artıqşılıqtarı bar. Endeşe, ârqaysısına jekeley toqtalıp öteyîk.

Zîmbîr(İmbir): Sau asqazan kepîlî

İmbirdîñ emdîk qasietterî ejelgî zamandardan belgîlî. Tağamğa qoldanılatın onıñ tamırları metabolizmdî jedeldetuge kömektesedî, adamnıñ qan aynalımı jüyesîn retke keltîrîp, organizmge köp energiya sıylaydı. Sonday-aq, ol köptegen sergîtkîş susındardıñ qûramdas bölîgî bolıp sanaladı.

İmbirdîñ maydı ketîruge ıqpal etetîn âserî onıñ qûramında jatır: efir mayları îşek qızmetînîñ üylesîmsîzdîgîmen küresedî, tamaqtı tez qorıtuğa kömektesedî, holesterinnîñ organizmde sîñîrîluîne kedergî keltîredî jâne onıñ qan sarısuındağı jalpı deñgeyîn tömendetedî.

İmbirdîñ antiseptikalıq jâne qabınuğa qarsı qasietterî köpke belgîlî.  Yağni, suıq tiiuge qarsı imbirdîñ tamırı, tûnbaları nemese dâmdeuîşterî paydalanıladı. Bûl emdelu jolı – îşektîñ tüyîlu protsesterîn toqtatıp, onı tazartuda mañızdı röl atqaradı.

Köbînde dietologtar imbir tamırın şây retînde qoldanadı: jaña tamırdı limon nemese bal qosıp âzîrlengen ıstıq şâyğa salıp, bûqtıradı. Jalpı alğanda mûnday susın adam ağzasına öte paydalı ârî dâmî de jağımdı.

 

Koritsa: Arıqtauğa arnalğan dâmdeuîş

Artıq salmaqtan arıluğa kömektesetîn tağam dâmdeuîşterînîñ qatarında koritsa da bar. Onı emdîk dârîler qûramında paydalanu ejelgî Qıtaydan kelgen.  Adamdı artıq salmaqtan qûtqarudağı koritsanıñ kömegî – onıñ qan qûramındağı gliukoza mölşerîn tömendetkîş qasietîmen baylanıstı. Gliukoza, basqa qarapayım qant siyaqtı, energiya közî bolıp tabıladı jâne aldağı uaqıtta qosımşa salmaq beru üşîn adam ağzasında belgîlî bölîgîn qaldıruğa qauqarlı.Dieta kezînde gliukozanıñ negîzgî közî retînde qanttı koritsa almastıra aladı.

Angliya men AQŞ dietologtarı koritsanıñ bayau metobolizmî bar adamdardıñ artıq salmaqtan arıluına kömektesîp, metobolizm jûmısın jedeldetuge, sonday-aq, mi qızmetînîñ belsendîlîgîn arttıruğa kömektesedî degen pîkîrge kelgen.

Koritsanıñ bîr şây qasığı adamnıñ kündelîktî marganets pen kaltsiyge degen qajettîlîgîn ötey aladı. Artıq salmaq tastau kezînde imbirge qarağanda koritsanı tûtınu âserlîrek bolmaq.

Öz dietañızğa koritsanı qospas bûrın, eñ aldımen, onıñ gipertoniya jâne jürek-qan tamırları aurularımen auıratın adamdarğa paydalanuğa bolmaytının eskergen jön. Odan bölek, qıtaylıq koritsanıñ (kassiya) qûramında «kumarin» dep atalatın adam bauırına ziyandı zat bar.

Şarşıgüldî kökönîster: köbîrek bolğan sayın - toyımdı

Mûnday kökönîsterdîñ qatarına bârîne belgîlî şalğam (redis), latuk salatı jâne basqa da salat türlerî, türlî tüstî jâne savoylıq oramjapıraq, brokkoli, selderey men jasıl bûrşaq kîredî. Adamstıñ ûyğarımınşa, bûlar artıq salmaqtan arıluda eñ âserlî, tiîmdî önîm türî bolıp sanaladı.   

Atalmış kökönîsterdîñ ağzağa âser etu qağidatı olardıñ talşıqqa bay boluında jatır. Olar toyımdı tağam retînde sanalıp, adam ağzası onı ûzaq uaqıt boyı sîñîredî. Sonday-aq, olardıñ energetikalıq qûndılığı asa joğarı emes, qûramına – keybîr kürdelî kömîrsular men beloktar bar. Olardıñ öñdeluî kezînde organizm köp kaloriyanı joğaltadı, osılayşa, astıñ ûzaq uaqıt boyı sîñuî saldarınan adam toq bolıp jüredî. 

Şarşıgüldî kökönîsterdî metabolizmnîñ qalıptı jıldamdığın saqtau üşîn ûstalatın qatañ dieta kezînde jâne artıq salmaqtan arılu maqsatında ûstalatın dieta kezînde tûtınğan mañızdı.

Aytulı kökönîsterdîñ kaloriyalığı tağamdı dayındau tâsîlîne tîkeley baylanıstı bolıp keledî.

Maylı emes süt tağamdarı -  kaltsiy közî

Maysız süzbe, ayran, qatıq jâne qantsız yogurttar ağzadağı kaltsitriol gormonı öndîrîsîn arttıradı. Salmaqtı azaytıp, denedegî artıq maydan arılu üşîn bûl tağamdardı kündelîktî tûtınğan abzal. Ağzağa kaltsidî qajettî deñgeyde alu – denedegî maydıñ ketuîne jol aşadı.                                                                                    

Ananas: dâmdî may ketîruşî ösîmdîk

Ananastıñ paydası turalı dietologtar bûrınnan berî aytıp keledî. Artıq maydıñ ketuî - ananas ösîmdîgînîñ qûramındağı bromelayn fermentînîñ arqasında jüzege asadı. Bûl ferment, âsîrese, qışqıl-süttî önîmder, bûrşaqtûqımdas jâne teñîz önîmderîmen bîrge tiîmdî âser etedî. Bromelayn adam boyındağı aştıq sezîmîn azaytuğa ıqpal etedî. Osı tûsta, bromelaynnıñ teñdessîz qasietterî turalı ğalımdar arasında âlî künge deyîn talas barın, bîrkelkî pîkîr joq ekendîgîn ayta ketken jön.

Ananas talşıqtarınıñ qûrılımı öte kürdelî bolğandıqtan, talşıqtıñ sîñîrîluî asqazanğa bîraz qosımşa jûmıs tauıp beredî, osılayşa, şarşıgüldî kökönîster sekîldî, bûlar da metobolizmdî rettep, adamnıñ ûzaq uaqıt boyı toyımdı jüruîn qamtamasız etedî.

Ananastı müldem ziyansız dep te ayta almaymız. Onıñ qûramında asqazan jarası men qıjılınan zardap şegetîn adamdarğa ziyanın tigîzetîn qışqıl bar.

Avokado: ekzotikalıq «maydan arıltuşı»

Bûl jemîs öz qûramında bükîl ağzanıñ dûrıs jûmıs îsteuî üşîn qajettî omega-9 may qışqıldarın qamtidı. Avokado maydıñ energiyağa aynaluın tezdetedî jâne metabolikalıq jıldamdığın arttıradı.

Kokos: jûmaqtıq rahat

Kokos ortaşa bauır triglitseridterîne bay, bauır metabolizmîn 30 payızğa deyîn arttıradı. Olar adamnıñ toyımdılıq sezîmîn ûzaq uaqıtqa deyîn saqtauğa kömektesedî. Kokos mayı, sütî jâne ûnı (qant qosılmağanda) qalqanşa bezînîñ jûmısın jaqsartadı.

Limon: qışqıl kömekşî

Limon bauırdı tazartuğa jaqsı üles qosadı, ol tîkeley salmaq tastauğa kömektesedî. Öytkenî, bauır - maylardı öñdeuge, qorektî sîñîruge qatısatın jauaptı organdardıñ bîrî.

Greypfrut: Paydalı tsitrustı may ketîrgîş

Tsitrustı ösîmdîkterdîñ îşînde S vitaminî greypfrutta köp. Askorbin qışqılı bûlşıqet jûmısınıñ tiîmdîlîgîn arttıradı. Greypfrut, ananas siyaqtı artıq maydan arıltuğa jâne zat almasuğa jaqsı kömektesedî. Artıq salmaqtan arılu jolında künîne greypfruttıñ  150 gramm mölşerîn tûtınsa jetkîlîktî. 

Ğalımdar greypfruttı keybîr antidepressanttar men bala kötertpeytîn dârîlermen bîrge paydalanu tiîmsîz ekenîn aytudı.

Sarımsaq: immunitet qoldauşısı

Bûl önîm özdîgînen artıq salmaqtı joya da, qosa da almaydı.

Köptegen dietalarğa sarımsaqtıñ qosıluı ekî faktorğa baylanıstı. Bîrînşîden, sarımsaqtı dâmdeuîş retînde paydalanu dietalıq mâzîrdî ârtaraptandıruğa at salısadı. Ekînşîden, ol qabınuğa qarsı jâne immunomodulyatsiyalıq funktsiyalarğa ie.

Tamaqtanuğa dietalıq şekteulerdî qoyğan kezde ağza immunitettî âlsîretedî, demek, sarımsaq türlî dietalarğa qosımşa kömek retînde tiîmdî.

Sarımsaqtı tûtınudıñ bîrneşe şekteulerî bar: jürek auruında, gastrit jâne dietada aŝı tağamğa jol bermeytîn asqazan-îşek joldarınıñ basqa aurularında.

Qızanaq: L-karnitin közî

Qızanaq S vitaminî men fitohimiyalıq likopindî qûraydı jâne l-carnitine aminqışqılınıñ öndîrîsîn ıntalandıradı. Zertteuler körsetkendey, karnitin maydan arılu protsesîn tezdetuge kömektesedî.

Krossfit — bârîne qolaylı jaña sport türî. Bûl sporttıñ eñ jaqsı bağdarlaması – üy jağdayındağı jattığu türî. Ol jattığular adamdı tek artıq salmaqtan arıltıp qana qoymay, jinaqı körsetuge ıqpal etedî.

Mate jâne kök şây: tabiği antioksidanttar

Bûl susındar salmaq tastau jolındağı negîzgî «dietalıq», tömen kalloriyalı kömekşîler bolıp sanaladı. Olardıñ qasietîn aytqanda, eñ bîrînşî ağzağa eşqanday ziyansızdığın atağan jön. Sonday-aq, öt aydatqış jâne sergîtkîş qasietterge ie. Mate de, kök şây da artıq salmaqtan arılu kezîndegî terî, şaş, jalpı denenîñ âdemîlîgîn saqtaytın antioksidant bolıp sanaladı.

 

Kofe: jaña, tekserîlgen âdîs

Qara jâne jasıl kofe susın retînde paydalanıladı. Qara kofe zat almasudı tezdetetîn kofeinge bay. Keptîrîlmegen, jasıl tüstî kofe dânînde kofein mölşerî azdau boladı. Esesîne olarda salmaq azaytıp, tâbettî baqılaytın hlorogendîk qışqıl mölşerî joğarı.  Kofe, kök şây sekîldî mıqtı antioksidant bolıp sanaladı. Onı tûtınu – artıq salmaqtan arıluğa, ağzanı sergîtuge kömektesedî.

Dietalıq mâzîrde kofe men sarımsaqtı bîr uaqıtta paydalanuğa bolmaydı, sebebî, ekeuî bîrdey jürekke auırlıq âkeledî.

Artıq salmaqtan arılu kezîndegî bal önîmî

Atalmış önîmdî mamandar dietalıq tamaqtanu kezînde qanttıñ ornına tûtınuğa keñes beredî. Bîrînşîden, densaulıqqa ziyan tigîzbeydî, ekînşîden, qanttan ayırmaşılığı – tek gliukozanıñ ğana boluı, sonday-aq, bal – vitaminder men aluan türlî mineraldardıñ közî bolıp esepteledî.  

Dietologiyada baldıñ paydalı tûstarı retînde: onıñ dietalıq tağamdardı tûtınu kezînde ağzadağı almasu protsesterîn jıldamdatıp, ağzanıñ tez qalıpqa keluîn qamtamasız ete alatındığı közdeledî.

Dietalıq mâzîrîñîzde özge qanttı tağamdar bolmasa, künîne ekî qasıq bal tûtınu jetkîlîktî. Jaqsı fizikalıq pîşîndî ûstap, metabolizm protsesterîn jedeldetuge baldan âzîrlengen susındardıñ (limon, koritsa, imbirdîñ üylesuîmen) mañızı zor. Baldı güldî ösîmdîkterge jâne omartaşılıq önîmderge allergiyası bar adamdardıñ tûtınbağanı abzal.

 

Tûtasdândî nan: tamaqtanu negîzî

Artıq salmaqtan arılu kezînde as qorıtu protsesîne kömektesetîn taptırmas önîm - tûtasdândî nan. Tûtasdândî nan tömengî glikemiyalıq indeksten tûradı, ol buterbrodtar dayındauda jâne tañerteñgî jâne tüskî as kezînde bayau kömîrsulardıñ qosımşa közî bolıp tabıladı.

Qara nandı ârdayım tûtas dânnen ğana âzîrlemeydî, key jağdaylarda tura qara nan siyaqtı körînetîndey arnayı nan boyağıştardı paydalanıp pîsîredî.

Artıq salmaqtan arıluğa kömektesetîn önîmder tek joğarıda atalğandarmen ğana şektelmeydî. Olardan bölek, arıqtauğa kömektesetîn qanşama ösîmdîkter men kökönîster, dâmdeuîşter bar. Degenmen, atalmış tîzîm dietologtar üşîn bazalıq tîzîm bolıp esepteledî, sebebî barlıq dieta türlerînde qoldanılatın negîzgî önîm türlerî – osılar.

Dietalıq önîmderdî tûtınu barısında ârbîr tağamnıñ jeke qasietterîne mân berîp, qarsı körsetîlîmderîn eskergen jön. Dârîger-dietologtardıñ keñesîn eskere otırıp, önîmderdî sauattı tûtınu – maqsatqa eşqanday ziyan şekpesten, layıqtı jetudîñ kepîlî.

Komplekstî arıqtau dûrıs tamaqtanudı ğana emes, tûraqtı türde sportpen aynalısudı da talap etetînîn estep şığarmau qajet. Tek dûrıs tañdalğan dietalıq mâzîr men fizikalıq jattığulardıñ üylesîmdîlîgî arqasında ğana adam öz qalağan dene pîşîmîne qol jetkîze aladı.

date02.11.2017readCount1820printBasıp şığaru