Adamzattı ulağan dert

San ğasır ötse de adam balası kökîregen keulegen dertten, ökpege baratın u, tütînnen arıla almay keledî. «Temekî  – ziyan» dep qanşa ûrandasaq ta, tîrlîgîmîz âlî de nâtije berer emes. Adamzattı ulağan dert qazîr «bayau jarılatın bomba» degen atqa ie bolsa da, tütînge degen tâueldîlîktîñ arıla qoyğan joqpız.

Jıl sayın âlem jûrtşılığı 31 mamırda Düniejüzîlîk temekîmen küres künîn atap ötedî. Ârtürlî şaralar ötkîzedî. Tütînnîñ ziyandığı turalı dârîster oqıladı. Bîraq bîz bârîbîr temekî şegemîz. Salauattı ömîr saltın nasihattaudı dağdığa aynaldıra almay kelemîz. Mûnıñ sebebî nede? Ârine, mâselege mân bermeuşîlîk jâne nemqûraylıqtan tuındap jatqan nârse. Âytpese qazîrgî uaqıtta temekîge qarsı küres Qazaqstanda barınşa jüzege asırılıp jatır. Parlament arnayı zañ qabıldadı, Ükîmettîñ de arnaulı qaulısı bar. Barlıq temekî qoraptarı adam balasınıñ densaulığına temekînîñ ziyan keltîretînî turalı qûbıjıq, qorqınıştı surettermen şığa bastadı. Temekînîñ aktsizdîk salığı arttı. Qazîr arzan şılım joq. Bîraq bîz âlî künge deyîn temekîge tâueldîlîktî qoya almay kelemîz. Şılım zor şığın âkeletînîn bîlsek te, onıñ ziyandılığın şınayı tüsînu qiın bolıp tûr. Qazîrgî qorapşalarda temekînîñ zardabınan bolatın obır jâne ökpe emfizeması, miokard infarktî, qol-ayaq gangrenası, belsîzdîk jâne bedeulîk auruları, jüktî âyelderdîñ tüsîk tastau qaupî turalı adamnıñ üreyîn alatın suretter bar. Bîraq bûl qûbıjıq suretter qazîrgî uaqıtta qanşalıqtı bîzdî oylanta aladı? Bûl mâsele osı künge deyîn kökeydegî mâsele bolıp tûr. Mûnday qorqınıştı suretter ârine, belgîlî bîr dârejede adam balasınıñ şılım şeguîne toqtau sala alar. Bîraq mâsele adam sanasınıñ tazalığında tûr ğoy.

Jalpı şılımnıñ qoğamnıñ şırayın bûzatındığı turalı âñgîme bügîn ğana aytılıp otırğan joq. On toğızınşı ğasırda ömîr sürgen Şorayaqtıñ Omarı  «Densaulıqqa zor kesel, Üyrete körme auızdı, Nasıbay menen şılımğa»,  dep jırlap ötken. Negîzî adamzatqa ziyan âkeletîn nârselerdîñ barlığın Europağa telîp jatamız ğoy. Sol «qart qûrlıqtıñ» tûrğındarı HÜÎ ğasırğa deyîn şılımnıñ ne ekenîn bîlmegen. Tarihşılardıñ aytuına qarağanda, onı ataqtı sayahatşı Hristofor Kolum Amerika qûrlığınan âkelgen degen derek bar. Bîraq bîraz uaqıtqa deyîn Europanıñ bilîgî mûnıñ asa ziyan ekendîgîn eskere otırıp, qûrlıqta şılım tartuğa tıyım salğan.  Konstantinopolde temekî şekken adamdarğa düre soğılğan, temekî satqan keybîr adamdardı otqa jaqqan degen üreylî derek bar. Şılımğa qarsı qanşama ret toqtausız küres jürgîzîlse de, bârîbîr adam balası ulı tütînge qûştarlığın qoya almay keledî.

Qazaqstanda da qoğamdıq orındarda temekî şeguge tıyım salınğan. Eger onday jerde şılım şegîlse, ayıppûl töleysîñ. Bîraq az. Mümkîn onıñ kölemîn âlî de köbeytu kerek şığar. Şığınğa ûşırağan adam sonda barıp, oylanar deysîñ. Bîraq mâselenî bûlay şeşe almaytınımız da aqiqat.

Jalpı şetelde kez kelgen jerde temekî şege beruge bolmaydı. Eger qoğamdıq orındarda şılım tartqan  bolsañız, Ûlıbritaniyada – 2500 funt sterling,Frantsiyada – 68 evro, Şvetsiyada -100 evro, Germaniyada – 25-250 evro, AQŞ-ta – 25-100 dollar, Japoniyada -1000 ien töleuge mâjbür bolasıñ. Tîptî bîrneşe ayğa türmege tüsîretîn elder de bar. Aqiqatında, elde zañ qatal bolıp,  ol sözsîz orındalatın bolsa, kez kelgen adam oğan könedî. Mâsele, zañnıñ jüyelî türde jüzege aspaytınında, naqtı orındalmaytınında bolıp tûr ğoy. Bûl Qazaqstanğa qatıstı.

Şın mânîne kelsek, şılımnıñ da qazîr san türî şıqtı. Elektrondı sigarettîñ ziyanı turalı da talay jazıldı. Bîraq tütînnen «kayf» alatındardıñ añsarı âlî basılğan joq.

Derekke jügîner bolsaq, âlem boyınşa bügîngî tañda temekî şeguden alğaşqı bestîktî Qıtay, Resey, AQŞ, İndoneziya, Ündîstan elderî bermey tûr. Qıtayda jıl sayın şılımnıñ zardabınan 1,8 million adam köz jûmadı. Al qalğan törttîkkke tûrğan elderde «kökîregî tütînge bulıqqan» 200-800 mıñ adam qaytıs boladı.

Bükîlâlemdîk Densaulıq saqtau ûyımınıñ derekterîne köz salsaq. adamdardıñ temekî tütînînen qaytıs boluı giportoniya aurularının keyîngî orında tûr eken. 2016 jılı jer betîndegî 6,4 million adam şılımnıñ kesîrînen ömîrden qoş aytısqan. Al onıñ jartısına juığı  Resey, AQŞ, Ündîstan men Qıtay elderîne tiesîlî eken.  Bükîlâlemdîk Densaulıq saqtau ûyımınıñ mamandarı âlemnîñ 195 elî men bîrqatar aymaqtarında zertteu jûmıstarın jürgîzgen. 1990-2016 jıldar aralığında âlem boyınşa temekî şegetîn erkekter sanı 28 payızğa kemîgen, al âyelder arasında bûl körsetkîş 38 payızğa tömendegen. Bîraq derekter osılay bolsa da, jastar arasında temekîge qûmarlıq barğan sayın ösîp keledî. 1990 jılı 870 million adam şılım şekse, 2015 jılı bûl körsetkîş âlem boyınşa 1.3 milliard adamğa jetîp otır. Qazîrgî kezde jer betîndegî ârbîr törtînşî erkek, ârbîr jiırmasınşı âyel temekî şegedî. Nâzîk jandılardıñ tütînge qûmarlığınıñ artuı adamzattı alañdatpay qoymaydı. Jas ûrpaqtıñ saulığı bîzge qımbat. Bîraq jağday bîz oylağanday bolmay tûr ğoy.

Bügîngî künde Qıtayda – 254 million, Ündîstanda – 90 million, İndoneziyada – 25 million erkek temekî şegedî. Al AQŞ-ta  – 17 million, Qıtayda – 14 million, Ündîstanda- 13,5 million âyel şılımqûmarlığın qoya almay jür. Al Laos memleketî, Marian aralı men Armeniya elîndegî erlerdîñ jartısına juığı kök tütînge âues. Grenlandiyada âyelderdîñ  44, Bolgariya, Gretsiya, Çernogoriya, Horvatiya men Makedoniyada nâzîk jandılardıñ  25-28 payızı temekîsîz ömîr süre almaydı eken.

Bîraq aynalıp kelgende, barlığı adamdardıñ sanası men jeke şeşîm qabıldauına baylanıstı. Sonımen qatar, memleket jürgîzîp otırğan bağdarlamalarğa da qatıstı ekenî sözsîz. Mısalı,  soñğı 25 jılda temekîge qarsı qatañ jürgîzîlgen kürestîñ nâtijesînde Braziyaliyada  erler arasında şılımqûmarlıq 29 payızğa azayğan. Âyelder arasında 19 payızğa tömendegen. Ârine mûnıñ barlığı da eñ aldımen salauattı ömîr saltın nasihattau, temekî bûyımdarına joğarı aktsiz salu men jarnamanı azaytudıñ nâtijesînde orın alıp otır. Bîraq eñ bastı nârse, araq pen temekîge qarsı küres  otbasılıq târbieden bastau aluı kerek ekenîn ûmıtıp kete beremîz.

Jaqında Bükîlâlemdîk Densaulıq saqtau ûyımınıñ resmi ökîlî Melita Vuynoviç «temekî önîmderîn tûtınatın reseylîk 12 million adamnıñ densaulığına qauîp tönîp tûr. Olar uaqıtınan bûrın ömîrden qoş aytısuı mümkîn» dep mâlîmdedî. Reseyde qazîr halıqtıñ 45 millionı temekî şegetînîn eskersek, bûl şın mânînde alañdaytın mâsele. Al âlemde jıl sayın 6 millionğa juıq adam temekînîñ zardabınan qaytıs boladı, bûl SPİD, tuberkulez aurularınan da köp. Temekî tütînî adam ağzasına ğana emes, aynaladağı qorşağan ortağa da asa auır ziyanın tigîzude. Bükîlâlemdîk Densaulıq ûyımınıñ mamandarı temekî bûyımdarınıñ qûramında 7 mıñ toksikalıq himiyalıq zattar bar ekenîn dâleldep şıqtı. Sondıqtan olar «qazîrgî uaqıtta âlemnîñ barlıq bilîk basşıları men ükîmetî temekîge qarsı bükîlğalamdıq küres jürgîzuî tiîs»   dep sanaydı.

Mamandar zerttegen mına bîr derek te nazar audartpay qoymaydı.  Âlemde joğarı bîlîm alğan azamattardıñ temekîge qûmarlığı tım tömen eken. Bûl körsetkîş şamamen 10-22 payız aralığında ğana körînedî. Al  sauatı az, oqımağan  azamattardıñ arasında bûl deñgey öte joğarı. Mûnday jandardıñ 65-84 payızı şılımdı köp şegetîn körînedî. Dârîgerler temekî tartatın adamdar qaterlî îsîk auruı, jürek- qan  tamırları jüyesî, as qorıtu men tınıs alu organdarı sırqatına jiî ûşıraytının dâleldep otır. Âlemdegî qaterlî îsîk aurıuına şaldıqqan azamattardıñ 98, 96 payızı ömîrînde bes jıldan artıq temekî şekkender bolıp şıqqan. Qazîr âlemde temekenîñ zardabınan ârbîr 6 sekund sayın bîr adam ömîrmen qoştasadı. Öytkenî planetamızdağı 1,3 miliard adam bügînde temekîge âues.

American Cancer Society agenttîgînîñ zertteuîne qarağanda, temekî industriyası âlemdîk ekonomikağa jıl sayın 500 milliard şığın âkeledî eken. Adamdardıñ temekînîñ zardabınan qaytıs boluı, jûmısqa qabîletsîz jandardıñ köbeiuî, sonımen qatar temekî ösîretîn alqaptıñ kölemînîñ artuı jaqsı nâtijege jetelep otırğan joq. 1960  jıldardan berî damuşı kedey elderde temekî öndîrîsî üş esege arttı, al alpauıt elderde bûl deñgey kerîsînşe, ekî esege tömendedî. Bîraq şılımqûmarlıq âlî de azaymay otır.

Bîr ğana mısal, ekînşî düniejüzîlîk soğıs bes jıldıñ îşînde 50 million adamnıñ ömîrîn qidı. Al temekî öndîrîsî men onı tûtınudıñ saldarınan jıl sayın âlemde 6 million adam qaytıs boladı. Al Qazaqstanda şe?…

Bîzde de jağday alañdatarlıqtay. Jıl sayın temekînîñ saldarınan 25 mıñ adam köz jûmadı. Bügîngî tañda Qazaqstandağı halıqtıñ 4 million 200 mıñı şılım şegedî eken. Bûl körsetkîş soñğı 15 jılmen salıstırğanda 4 payızğa artqan. Eñ bîr qiını, soñğı jıldarı âyelder arasında şılımqûmarlar köbeydî. Bûl ziyan ürdîstî qalay toqtatamız?  Qazîr  qorapşanıñ sırtında temekînîñ zardabınan payda bolatın qûbıjıq suretter qosa berîledî. Sonımen qosa onıñ ziyandılığı jaylı şınayı aqparat jazıladı. Ükîmettîñ de bîrneşe qaulısı bar. Qazaqstan TMD memleketterînîñ arasında bîrînşî bolıp osılay temekîge qarsı kürestî aşıq jürgîzu îsîn qolğa aldı. Eger şın mânînde bûl qadam nâtijesîn beretîn bolsa, mamandardıñ aytuınşa, aldağı uaqıtta 1 million qazaqstandıq temekî tartudan bas tartadı eken.

…Layım, solay bolğay!

Berîk BEYSENÛLI

Ayqın.kz

date11.08.2017readCount2302printBasıp şığaru