Tâsbih - zîkîrdî sünnet namazınan keyîn tartu qate me?
Тәсбих - зікірді сүннет намазынан кейін тарту қате ме?

Meşîtte parız namaz bîtkennen keyîn jalpı jamağat namazdıñ soñğı sünnetîn oqidı. Sosın ğana zîkîr tartıp (33 ret subhanalla, 33 Alhamdulillaĥ, 33 ret Allaĥu âkbar), dûğa jasaydı. Al bîreñ-sarañ kîsîler parız namazdan keyîn bîrden zîkîr, dûğaların jasap jatadı. Sodan keyîn ğana sünnet namazdı oqısa oqidı, âytpese tûrıp ketedî. Olardıñ oyınşa «parızdan keyîn bîrden zîkîr aytıp, dûğa jasau sünnet. Al onı hanafi mâzĥabındağıday sünnet namazınan keyîngî uaqıtqa qaldıru Alla elşîsînîñ sünnetîne terîs amal.» Sîzden sûrayın degenîm olardıñ aytqan osı uâjderînîñ şariği negîzî bar ma? Al bîzdîñ jasap jürgenîmîz şınımen sünnetke qayşı ma?

Jalpı parız namazdardan keyîn zîkîr aytıp, dûğa jasau – sünnet. Alla elşîsînîñ (s.a.u.) bûğan qatıstı sahih hadisterî jetkîlîktî. Mısalı, Âbu Ĥurayradan (r.a.) jetken Muslimdegî riuayatta Alla elşîsî bılay deydî: «Kîmde-kîm ârbîr namazdan keyîn 33 ret «sûbhanallaĥ», 33 ret «Alhamdulillaĥ», 33 ret «Allaĥu âkbar» dese, bârîn qosqanda toqsan toğız boladı, al jüzînşîsînde «Lâ ilââĥa illallaĥu uahdaĥu lâ şariika lâĥ, lâĥul-mulku uâ lâĥul-hamdu ua ĥua alaa kulli şaiyn qadiir» dep aytsa, teñîz tolqınınıñ köbîgîndey künâsî bolsa da keşîrîledî.»[1] Basqa bîr riuayatta: «Kîmde-kîm parız namazdarınıñ artınan ayatul-kursidî oqitın bolsa, kelesî namazğa deyîn Allanıñ qorğauında boladı»[2] - delîngen. Sonday-aq, basqa bîr hadiste 'uqba ibn Amr bılay deydî: «Alla elşî âbîr namazdan keyîn «falaq» pen «nas» sürelerîn oquımdı bûyırdı.»[3]

Joğarıdağı riuayattardan bayqağanımızday namazdan keyîn zîkîr tartıp, dûğa tîleu Alla elşîsînîñ (s.a.u.) mañızdı sünnetî. Al onıñ dâl namazdıñ parızınan keyîn nemese soñğı sünnetten soñ jasalatındığına baylanıstı mâzĥab ğûlamaları arasında ekî türlî közqaras bar. Alla elşîsînîñ (s.a.u.) zîkîr men dûğa jasaudı bîldîrgen keybîr hadisterîndegî «parız namazdan keyîn» degen sözdî negîzge alğan hanafiden özge mâzĥabtarda zîkîr men dûğa parız namazdan keyîn dereu jasaladı. Al hanafi mâzĥabınıñ ğûlamaları Muslimdegî Ayşa (r.a.) anamazdan riuayat etîlgen: «Alla elşîsî (s.a.u.) namazda sâlem bergennen keyîn (şamamen) tek «Allaĥumma ântas-salaam ua minkâs-sâlaam, tâbaarakta ia zâl-jâlaali ual-ikraam» deytîndey uaqıt qana otıratın» degen hadistî, sonday-aq sahihul-Buharide Ummu Salama (r.a.) anamazdan jetken: «Alla elşîsî (s.a.u.) namazda sâlem bergenen keyîn âyelder tûrıp ketetîn. Al özî az ğana kîdîrîsten keyîn ğana ornınan tûratın»[4] sındı hadisterge qayşı kelmeu jağın eskerîp, zîkîr men dûğanı dereu parızdan keyîn emes, aqırğı sünnetten keyîn jasau qajet degen tûjırımğa toqtağan. Sebebî zîkîr men dûğa eger parızdan keyîn dereu jasalatın bolsa, joğarıda Ayşa anamızdan riuayat etîlgen hadiske qayşı bolmaq. Yağni, namazdan keyîn jasaluı sünnet «Ayatul-kursidî» nemese «falaq» pen «nas» sürelerîn oqu, 33 ret «sûbhanallaĥ», 33 ret «Alhamdulillaĥ», 33 ret «Allaĥu âkbar» jâne «Lâ ilââĥa illallaĥu uahdaĥu lâ şariika lâĥ, lâĥul-mulku uâ lâĥul-hamdu ua ĥua alaa kulli şaiyn qadiir» sındı dûğalardı aytu «Allaĥumma antas-salaam ua minkas-salaam, tâbaarakta ia zâl-jâlaali ual-ikraam» deytîndey mezgîlden köp uaqıttı alatındığı sözsîz. Al Alla elşîsî Ayşa anamaz jetkîzgendey parız namazınan keyîn şamamen tek «Allaĥumma ântas-salaam ua minkâs-sâlaam, tâbaarakta ia zâl-jâlaali ual-ikraam» deytîndey uaqıt qana otıratın.

Endeşe, Alla elşîsî soñğı sünnetî bar parız namazdarınan keyîn «Allaĥumma ântas-salaam ua minkâs-sâlaam, tâbaarakta ia zâl-jâlaali ual-ikraam» dûğalarına şamalas qısqa zîkîrlerdî aytqannan keyîn ornınan tûratın da, meşîttîñ şetînde ornalasqan bölmesîne barıp, namazdıñ soñğı sünnetîn sonda oqitın. Artınan joğarıda keltîrîlgen ûzağıraq zîkîr, dûğalardı jasaytın. Al soñğı sünnetî joq «tañ» men «ekîntî» namazdarında Alla elşîsî (s.a.u.) zîkîr men dûğanı dereu parız namazdan keyîn jasaytın. Alla elşîsînîñ: «Kîmde-kîm tañ namazın jamağatpen oqığannan keyîn kün şıqqanşa Allanı zîkîr etîp otıratın bolsa, sodan keyîn ekî râkat namaz oqısa, tolıq qajılıq pen ûmranıñ sauabın aladı. Tolıq, tolıq, tolıq»[5] - degen hadisî osı aytqanımızdı naqtılay tüspek.

Tarqatıp tüsîndîrer bolsaq, «Alla elşîsî (s.a.u.) namazda sâlem bergennen keyîn tek «Allaĥumma ântas-salaam ua minkâs-sâlaam, tâbaarakta ia zâl-jâlaali ual-ikraam» deytîndey uaqıt qana otıratın» - delîngen hadis aqırğı sünnetî bar parız namazdarına baylanıstı boladı da, al parızdan keyîn sünnetî joq «tañ» men «ekîndî» namazı bûdan tıs qalmaq.

Yağni, «Ayatul-kursidî» jâne 33 ret «sûbhanallaĥ», 33 ret «Alhamdulillaĥ», 33 ret «Allaĥu âkbar», «Lâ ilââĥa illallaĥu uahdaĥu lâ şariika lâĥ, lâĥul-mulku uâ lâĥul-hamdu ua ĥua alaa kulli şaiyn qadiir» sındı ûzağıraq zîkîr, dûğalardıñ «parız namazınan» keyîn aytılatındığın bîldîrîp kelgen keybîr riuayattardı hanafi ğûlamaları sünnetî joq parız namazdardan keyîn dep tüsîngen. Sonday-aq, hadisterdegî «parız namazınan keyîn» degen anıqtauşı söz – zîkîr men dûğanıñ soñğı sünnetten keyîn aytıluına müldem qayşı emes. Sebebî parız namazdardıñ bekîtîlgen sünnetterî sol namazdardıñ mañızdı bölîgîne jatadı. Sebebî bûl sünnet namazdar «tâĥajjüd», «sâske» namazdarı sekîldî jeke basına bölek namaz emes, parızdardıñ aldında nemese artında bîrge orındaladı. Mısalı, «bes uaqıt namazımdı oqıdım» degen kezde, âdette parız namaz ben qatar sünneterîn de oqılğandığı bîldîrîledî. Mîne sondıqtan hadisterdegî ûzağıraq dûğalardıñ «parız namazınan keyîn» oqıladı degenîn hanafi ğalımdarı sünnetîmen bîrge parız namazınan keyîn dep tüsîngen. Bûl jaylı hanafi ğalımı ibn 'abidin «Raddul-mûhtarda» bılay deydî: «Zîkîrlerdîñ parız namazdıñ artınan jasalatındığına baylanıstı jetken hadister olardıñ sünnet namazınan bûrın jasalatındığın emes, kerîsînşe soñğı sünnetten keyîn orındalatındığın bîldîredî. Sebebî sünnet namazdar parız namazdan böten emes, onıñ ajıramas bîr bölîgî ĥâm tolıqtıruşısı. Sondıqtan parız namazdıñ soñğı sünnetînen keyîn orındalğan zîkîr, dûğalarğa da parız namazdan keyîn jasaldı dep aytıladı»[6]

Sonımen qatar hanafi ğalımdarı îzgî amaldardıñ artınan jasalatın dûğa-tîlekterîñ qabıl boluğa jaqınıraqtığın eskere otırıp, parız namazdı soñğı sünnetîmen bîrge orındağannan keyîn barıp qana dûğa-tîlektîñ jasalğanın qûp körgen. Sebebî parız ben soñğı sünnet qosa atqarılğanda olardıñ îzgî amaldığı arta tüsedî.

Tüyîn

Bayqağanımızday zîkîr men dûğanı namazdıñ soñğı sünnetînen keyîn jasaudıñ hanafi mâzĥabında quattı dâlelî bar. Sondıqtan oğan bidğat dep nemese sünnette dâlelî joq dep asığıs «fâtua» beru âste dûrıs emes. Tört mâzĥabtıñ bîrîn ûstanatındar âdette bîr-bîrîne ârdayım qûrmetpen qarağan. Âr mâzĥabtıñ özîndîk şariği közqarası men dâlelî bolğandıqtan bîr-bîrîne tüsînîkpen qarağan.

Alayda bügîngî tañda «mâzĥab ûstanbaymın» dep, özderîn salafi atap jürgen mâzĥabsızdar osınday ûsaq mâselelerdî qayta-qayta qazbalap, jamağat arasına îrîtkî salıp jür. Olar özderînîñ annan-mûnnan şala oqığan nemese jarım estîgen jartı oyın tügeldey islam dep payımdaydı. Özderî ûnatqan dîni közqarastı basqaşa tüsînuge bolmaytın Qûrannıñ anıq ayatı nemese Alla elşîsînîñ naqtı sünnetî dep bîledî. Mîne sondıqtan olar özderînen özgeşe oylaytındardıñ bârîn bidğatşı dep şala bülînedî. Şın mânînde olar dînnîñ tarmaq mâselelerînde türlî közqarastıñ bolatındığın qabıldamau arqılı özderînîñ nağız bidğatşığa aynalğandarın bîle bermeydî.

Bügînde meşîtterîmîzde imamnıñ jetekşîlîgînde namaz soñında tâspî tartılıp, jamağatpen bîrge dûğa jasaladı. Mûndağı maqsat namazdan keyîngî zîkîr-dûğalardı âlî dûrıs bîle bermeytîn keybîr jandarğa olardı üyretu. Sonday-aq köp adamdar Alla elşîsînîñ namaz soñındağı zîkîr, dûğalarğa qatıstı mañızdı sünnetîn orındauğa asa mân bermey, köbîne târk qılıp jatadı. Sondıqtan imam dauıstap tâspî tartudı bastap bergende jamağat ta özderî ârî qaray îlesîp tartıp, mañızdı sünnettî orındap jür.

Keybîr kîsîler jamağatpen zîkîr tartıp, dûğa jasaudı «bidğat» dep oylauı mümkîn. Alayda dînîmîzde bûğan eşqanday tıyım joq. Sebebî belgîlî bîr îstî bidğatqa şığaru üşîn jasalatın ol îstîñ dînde eşbîr negîzî bolmauı şart. Al namazdan keyîn zîkîr aytudıñ jâne jamağatpen dûğa jasaudıñ şariğatta quattı negîzî bar. Yağni, jalpı alğanda namazdan keyîn zîkîr tartu şariğatta bar. Belgîlî bîr îstî jamağatpen îsteudîñ sauaptılığınıñ da dînîmîzde ornı erekşe. Endeşe jamağatpen tâspî tartıp, dûğa jasau «dûğa jasañdar», «zîkîr aytıñdar» dep köpşe türde kelgen köptegen ayat-hadisterdıñ ayasına kîrgendîkten, şariğatqa qayşı emes. Tîptî bûl jerde jamağatpen tâspî tartılmaydı, tek imamnıñ bastap beruîmen ârkîm özî tartadı.

Jâne bîr eskere ketetîn jayt meşîtte parız namazdı oqığannan keyîn üyge barıp namazdıñ soñğı sünnetîn oqu ârine şariğatqa qayşı emes. Alayda üylerîmîz Alla elşîsînîñ bölmelerî târîzdî meşîttîñ şetînde nemese oğan jaqın bolmağandıqtan, bûğan qosa köşedegî jûmısımızdıñ köptîgîn eskersek, sünnet namazdardı üyge barıp oqu bügîngî mına qauırt zamanda qiın îske aynalıp otır. Sondıqtan mümkîndîgînşe meşîtte namazdıñ soñğı sünnetîn qosa oqıp, artınan zîkîr, dûğalarımızdı jasap, bîraq şıqqanımız abzal.

[1] Sahih Muslim, 1-tom, 418-bet. «Dâru İhia'it-turasil-arabi» baspası, Bâyrut.
[2] Süleyman ibn Ahmad ibn Ayiub Âbul-Qasım ât-Tabarani, âl-Mû'jamul-kabir, 3-tom, 83-bet. «Mâktabutuz-zaĥraa» baspası, 1983 j.
[3] Ahmad ibn Hanbal Âbu Abdillaĥ âş-Şaybani, Musnadu Ahad ibn Hanbal, 4-tom, 155-bet. «Mussisatu Qurtuba» baspası, Mısır.
[4] Sahihul-Buhari. 1-tom, 296-bet. «Dâru İbni Kâsir baspası», Bâyrut, 1987 j.
[5] Muhammed ibn İsa Âbu İsa ât-Tirmizi, Sunanut-tirmiz, 2-tom, 481-bet. «Darul-ihiaayt-turasil-arabi» baspası, Bâyrut.
[6] İbn 'abidin Mûhammed Amin ibn Omar, Haşiyatu ibn 'abidin raddul-mûhtar 'ala durrul-mûhtar, 3-tom, 424-bet. «Darus-saqafati uat-turas» baspası, Siriya, Damask, 2000j.
Qayrat Joldıbayûlı
date31.07.2012readCount8048printBasıp şığaru