Jastardı dîni ekstremizmnen saqtandıru joldarı

Bismillâĥir-rahmanir-rahim!

Bügîngî tañda düniejüzînde özektî mâselelerdîñ bîrî bolıp otırğan dîni radikalizm, ekstremizm jâne terrorizm taqırıbında forum ûyımdastırularıñız üşîn alğısımdı bîldîremîn. Jalpı radikalizm sözînîñ mağınasına toqtalatın bolsaq, bûl söz latın tîlînen audarğanda qalıptasqan tûraqtı jağdaydı tübegeylî özgertuge bağıttalğan sayasi-âleumettîk ideyalar men âreketter degen mağına beredî. Dîni radikalizmnîñ jâne bîr belgîsî, mûnda adam şariğat mîndettemegen amaldardı özîne-özî mîndettep alğandı jön dep sanaydı. Bîraq zamannıñ jıljuı, adamzattıñ oy-örîsînîñ jetîluî, şarttar men jağdaylardıñ ârtürlî boluına baylanıstı dînnîñ keybîr mâselelerî özgeretînî belgîlî. Osı orayda Payğambarımızdıñ (s.ğ.s.) «Jeñîldetîñder, auır etpeñder. Süyînşîleñder, qorqıtpañdar»- dep ükîm bergen hadisîn eskergenîmîz jön. Adam şariğat mîndettemegen amaldardı özîne-özî mîndettep alsa – bûl radikalizmdı ûstanğanı boladı. Öytkenî, mûnday jağday onı ünemî qalıptasqan jağdaydı tübegeylî türde özgertuge itermelep tûradı. Al radikalizmdî ûstanğan adam basqalardı da osınday ûstanımdı ûstanuğa itermelese, onda bûl ekstremizmge aynaladı. Jalpı radikalizmnîñ eñ qauîptî de qaterlî türî – ekstremizm men terrorizm. Bügîngî jaĥandanu dâuîrînde «ekstremizm», «terrorizm» terminderî  sayasatta jürgender arasında da, qarapayım halıq arasında da jiî aytıladı. Sayasatkerler köp jağdayda ekstremist jâne terroristerdî  dûrıs tüsînîp jatsa, qarapayım halıq ekstremizmnîñ tüp törkînîn mûsılman elderî men islamnan îzdep, oğan dîni sipat beretînder de barşılıq. Şın mânîne kelgende, bûnday âreketterdî belgîlî bîr ûltpen nemese dînmen baylanıstıruğa bolmaydı. Sebebî, ol islam dînîne ğana emes, âlemdegî kez-kelgen dâstürlî dînderdîñ bîr de bîrîne eşqanday qatısı joq, jat îs-âreket. Allaĥ tağala Qasiettî Qûranda: «Jazıqsız adamdı öltîrgen kîsînîñ künâsî barlıq adam balasın öltîrgenmen teñ boladı...»dep (Mâida süresî, 32-ayat), islam dînînde zorlıq-zombılıq, qorqıtu-ürkîtu, eldîñ berekesîn alu, adam öltîruge üzîldî-kesîldî tıyım salınğanın körsettî. İslam dînî – beybîtşîlîk dînî, tatulıq pen süyîspenşîlîkke jeteleytîn âdîl da turaşıl dîn. Bîraq «islamdıq ekstremizm» degen oy-tüsînîk qalıptastırıp, köpşîlîktî jappay adasuşılıqqa bûrmalap jürgen keybîr azamattardıñ bûl îsterîn qalay tüsînuge boladı? Bûl – belgîlî bîr sayasi toptardıñ öz maqsattarına jetu jolındağı dînnîñ atın jamılıp jasağan qılmıstıq âreketterî dep tüsîngenîmîz dûrıs. Qay jağınan qarasaq ta, ekstremizmnîñ közdegen maqsatı terîs piğıldağı îs-âreketter bolıp tabıladı. Sebebî ekstremistter tek qana öz müddelerîn közdey otırıp, adamdardıñ dînge degen qûrmetî men senîmîn öz maqsattarına keñînen paydalanu arqılı dîn jolında âreket etîp jürgendey körînuge tırısadı. Ökînîşke oray, qazîr solardıñ jalğan âreketterîne senîp, aylalı arbaularına tüsîp jatqan jastar da barşılıq. Bîzdîñ bûl jiında bas qosqan maqsatımız da osı îndetke tosqauıl qoiudağı dûrıs joldardı tauıp, aldın-alumâselelerî boyınşapîkîrlermen bölîsu. Men özîmnîñ jeke pîkîrîmdî aytatın bolsam, radikalizmdî aldın aludıñ joldarın tabu üşîn ekî bağıtta jûmıs jürgîzu kerek: bîrînşîden, atalmış taqırıptar ayasında ötkîzîlîp jürgen forum, konferentsiyalardıñ jûmıstarın ârî qaray damıtu; ekînşîden, radikalizm jâne basqa da destruktivtî toptardıñ soñınan îlesîp ketken azamattarmen jûmıs jasau. Yağni qûramında bîlîktî teolog, psiholog mamandarı bar arnayı toptardıñ  terîs ağımdardıñ arbaularına tüsken ârbîr azamatpen jeke tîldesu arqılı uağız-nasihat retînde jûmıs jürgîzu. Sonday-aq kelesî şaralardı jüzege asıru kerek:

1.  Ekstremizm men terrorizmnîñ şığu sebepterî men oğan âser etetîn faktorlardı tabu kerek.

2.  Jastarımızğa tîldî, tarihtı, mâdeniettî qalay nasihattaymız, ekstremizm men lañkestîktîñ zalalın, tigîzetîn ziyanın da solay aytıp jetkîzuîmîz kerek. Yağni jastar özderînîñ dîni dâstürlerî turalı bîlîmdî jastayınan-aq alu kerek.

3.  Qazaq, orıs tîlderînde şığatın dîni âdebietterdîñ sapalı boluın qamtamasız etu, sonday-aq memleket tarapınan qoldau kerek. Öytkenî qajet kîtaptarmen qamtamasız etu üşîn keyde demeuşîlerge jügînetîmîz de bar.

4.  Qazîrgî jaĥandanu zamanına say ğalamtorlardıñ jûmısın küşeytu.

5.  Meşîtterde kadr mâselesîn şeşu, uağız-nasihattıñ sapasın küşeytu.

6.  Şetelde bîlîm aluğa niet etken jastardı  aldın-ala saraptaudan ötkîzu jâne qadağalau.

7.  Qazaqstan Respublikasınıñ dîni oqu orındarın bîtîrgen tülekterge mektepterde, oqu ortalıqtarında dîntanu sabağınan dârîs berudî ûyımdastıru. Osı forum barısında aytılğan pîkîrlerdî paydalana otırıp, dîn töñîregînde bolıp jatqan daulardıñ şeşu joldarın tabamız dep senemîn. İslam dînînîñ negîzderî – bûl qayırımdılıq, jomarttıq, keñpeyîldîlîk, taza jürek, keşîrîm jâne âdîldîk.  Alla Tağala Qasiettî Qûranda: «Jer jüzî tüzetîlgennen keyîn bülînşîlîk qılmañdar. Jâne Allağa qauîp ârî ümîtpen jalbarınıñdar. Rasında Allanıñ rahmetî jaqın» - dep (Ağraf süresî, 56-ayat), adamzattı tek qana beybît ömîr sürulerîne bûyıradı. Sonday-aq İbn Omar (r.a.) jetkîzgen hadiste:»Allaĥ elşîsî (s.ğ.s.): Mûsılman – mûsılmannıñ bauırı. Nağız mûsılman bauırına ozbırlıq jasamaydı, onı satpaydı. Kîmde-kîm mûsılman bauırınıñ qajetîne jarasa, Allaĥ tağala da onıñ qajetîn öteydî. Kîmde-kîm mûsılman bauırınıñ qayğı-mûñın seyîltse, Allaĥ tağala onı qiyamet-qayımnıñ bîr qayğısınan qûtqaradı. Sonday-aq, kîmde-kîm mûsılmannıñ ayıbın jasırsa, Allaĥ tağala da qiyamet künî onıñ ayıbın jasıradı – dep ayttı» – delîngen (Buhari, Muslim riuayat etken).Mûhammed Payğambarımız (s.ğ.s.) özînîñ tağı bîr hadisînde: «Kîm adamdarğa jaqsılıq jasasa, Alla soğan meyîrîmîn tögedî. Jer basıp jürgen jandarğa meyîrîmmen qarañdar, Alla da senderge raqımşılıq jasaydı» degen eken. Ömîr adam balasına bîr ret berîledî. Sondıqtan da onıñ mânî men sânîn, maqsatı men mîndetîn sanalı türde tüsîne bîlu jas ûrpaq üşîn asa qajet. Bûl bağıtta adamnıñ alğaşqı âleumettîk ortası - otbasınıñ rölî erekşe. Adamgerşîlîk pen imandılıqtıñ, îzgî tâlîm-târbienîñ negîzî osında qalanuı kerek. Bügîngî tañda keybîr keleñsîzdîkter osı otbası, oşaq qasınan dûrıs bastau almağandıqtan tuındap otır. Sonday-aq jastar arasında qazîrgî âlemdegî ekstremistîk ûyımdardıñ maqsatın, olardıñ qarulı top qûra otırıp, kez kelgen îs-âreketterge baratının, dâstürlî dînnîñ qağidaların bûzıp, bûrmalap, dînaralıq qayşılıqtı tudıratının, sol siyaqtı halıqqa jat ideologiyanı nasihattau, ûltaralıq arañdatuşılıq, îrîtkî salu faktıların jan-jaqtı körsetîp, mûnıñ barlığınıñ eldîñ tınıştığına, memlekettîñ tâuelsîzdîgîne, jalpı adamzatqa töndîrer qaupîn aytıp tüsîndîru qajet. Jalpı adamzatqa jat osı bağıtta türlî ideyalarğa qarsı toleranttıq qağidalardı, azamattıq bîrlîktî alğa tartu kerek. Bûl eñ aldımen türlî dîni konfessiya ökîlderînîñ, dîni organdardıñ ğana emes, sonımen qatar qoğamnıñ bolaşağına jauapker ârbîr abzal azamattıñ arlı îsî, patriottıq parızı. Osılay sezîngende ğana qazîrgî tañda kürdelî de mañızdı mâsele bolğan ekstremizmdî, lañkestîk âreketterdî aldın-alıp, onıñ ârî qaray boy köteruîne tosqauıl bola alamız. 

K.B. Düysenbay,

QMDB-nıñ SQO boyınşa ökîl imamı, «Qızıljar» ortalıq meşîtînîñ bas imamı

date17.07.2017readCount1859printBasıp şığaru