Qabîr ömîrî

Alla Tağala aldımen topıraqtan pîşîn jasap adamdı beynelep, artınan oğan jan bergendîkten, pende jan men tânnen tûradı. Adam ömîrî tört kezeñnen tûradı. Bîrînşî kezeñ - ruhtar âlemîndegî ömîr, yağni tânîmîz jaratılmastan bûrın janımızdıñ bar boluı. Alla Tağala ruhtardı jaratıp alıp, olarğa alğaşqı tâbliğdı jasağanın ayatta bılay dep keltîredî: «Sol uaqıtta Rabbıñ adam balalarınıñ belderînen nâsîlderîn aldı da özderîne kuâ etîp: «Men senderdîñ Rabbılarıñ emespîn be?» - degende, olar: «Ârine, kuâmîz», - degen. Qiyamet künî bûdan habarımız joq, - demeñder»[1]. Ekînşî kezeñ - osı ömîrdegî tîrşîlîgîmîz. Bûl ömîrdegî tîrşîlîk ömîrge kelumen bastalıp, bûl pânimen qoş aytısumen ayaqtaladı. Dünie ömîrînîñ eñ ûlı maqsatı - ârkîmnîñ aqıret üşîn ne îstey alğandığı, sınaqtan qalay ötkendîgî, nâtijesî qalay bolatındığımen ölşenedî. Üşînşî kezeñ - ölgennen keyîngî qiyamet künîne deyîngî aralıq, yağni bûl kezeñ qabîr ömîrînen tûradı. Törtînşî kezeñ - qiyamet qayımnıñ bastaluınan mâñgîlîkke deyîn sozılğan aqıret ömîrîn qamtidı.

Qabîr ömîrî - aqıret ömîrînîñ esîgî, aqırettîñ bastaması ne baspaldağı îspettî. Qaytıs bolğan kîsî meylî kömîlsîn, meylî kömîlmesîn, meylî hayuanattarğa jem bolsın yaki suğa batıp, otqa janıp kül bolsın, qanday jağdayda jan berse de ol kîsî üşîn qabîr ömîrî bastalğan bolıp sanaladı.

Ekî türlî qiyamet bar. Bîrînşîsî, qabîr ömîrînen bastau alatın kîşî qiyamet. Ekînşîsî, İsrafil perîştenîñ Surğa ürleuîmen bastalatın nağız qiyamet qayımnıñ bastaluı. Adam jan berîp, qabîrge qoyılğan soñ Jaratuşısına esep beruge köşedî de Munkâr, Nâkir attı ekî perîştenîñ sûraq-jauabı bastaladı. Sûraqtıñ bîrînşîsî, «Rabbıñ kîm? Payğambarıñ kîm? Qay dîndî ûstandıñ?» dep, odan ârî ret‑retîmen jalğasa tüsedî. Düniede imandı, salihalı ğûmır keşken kîsî bûl sûraqtarğa müdîrmey dûrıs jauap beredî. Mûnday jandarğa jânnat esîkterî aşılıp, jânnattıñ keremetterî körsetîledî. Eger marqûm bolğan kîsî imansız yaki munafiq bolıp dünieden ötken bolsa, ekî perîştenîñ sûraqtarınan tosıladı[2]. Onday pendelerge tozaq esîkterî aşılıp, ondağı azaptıñ belgîlerî körsetîledî. Sondıqtan qabîrde imansız jan azap şegedî de, iman etken mumin sıyğa bölenedî.

Âĥli sünnet senîmî boyınşa, iman etpegen kâpîrler men keybîr künâĥar muminder qabîr azabın tartadı. İmam Ağzam Âbu Hanifa[3] jâne özge de Maturidiya mektebînîñ ğalımdarı da ayat pen hadiske süyene otırıp, bûl mâselenî bîrauızdan qabıl etken[4].

Ğalımdar qabîr azabınıñ haqtığına qatıstı dâlel retînde tömendegîdey tûjırımdardı keltîredî:

1. Qûranda Ferğauın jâne onıñ adamdarı qiyamet qayımğa deyîn qabîrde azap şegetîndîgî turalı aytıladı: «Olar ertelî-keş otqa tastaladı. Qiyamet-qayım bolğan künî: Ferğauındıqtardı azaptıñ eñ qattısına kîrgîzîñder»[5].

2. «Alla sonday iman keltîrgenderdî, dünie tîr- şîlîgînde de, aqırette de mıqtı sözben bekîtedî»[6]. Buharidîñ riuayatı boyınşa, bûl ayat qabîrdegî azaptıñ bolatındığın bîldîredî. Sebebî, bûl ayattıñ qabîr azabı jayında tüskendîgîn Hazîretî Payğambarımız sahabalarına aytqan.

Al, Hazîretî Payğambarımızdıñ tömendegî hadisterî qabîr azabınıñ bolatındığın aşıq ârî anıq türde bayan etedî.

1. Abdulla ibn Abbastan jetken riuayat boyınşa, Hazîretî Payğambarımız bîr zirattıñ qasınan ötîp bara jatıp ekî qabîrdî körsetîp, sol qabîrde jatqan ekî mâyîttîñ azap şegîp jatqandığın sahabalarına aytadı. Payğambarımız: «Mına qabîrdegî ekî mâyît ne üşîn azap şegîp jatqanın bîlesîñder me?» - dep sûrağanda sahabaları: «Alla jâne Onıñ Elşîsî bîledî», - destî. Sonda Hazîretî Payğambarımız: «Bûl ekeuî de ülken künânîñ azabın şegîp jatqan joq. Bîrî kîşî dâretten saqtanbaytın, ekînşîsî ösek tasitın. Bûlardıñ qinalıp jatqandarı âlgî ekî âdettîñ azabı», - dep ün qattı da, bîr jas şıbıqtı alıp, ekîge bölîp, ekeuînîñ qabîrînîñ basına egîp qoydı. Soñınan: «Osı ekî şıbıq qurağanğa deyîn bûl ekî adamnıñ qabîrdegî azabın jeñîldetedî»[7] dedî.

2. «Qabîr jânnat baqşalarınan bîr baqşa yaki jâĥânnam şûñqırlarınan bîr şûñqır»[8].

3. Kelesî bîr hadiste: «Mâyît qabîrge kömîlgennen keyîn bîreuî - Munkâr, ekînşîsî - Nâkir dep atalatın qara kök tüstî ekî perîşte keledî de, qabîrdegî kîsîge: «Anau Mûhammed (s.ğ.s.) degen kîsî jayında ne aytasıñ?» - dep sûraydı. Ol: «Ol Allanıñ qûlı jâne Elşîsî. Alladan basqa tâñîr joq, Mûhammed Onıñ qûlı jâne Elşîsî ekendîgîne kuâlîk etemîn» dep jauap beredî. Bûdan keyîn ekî perîşte: «Bîz senîñ osılay aytatındığıñdı bîlgen edîk», - deydî. Sodan keyîn olar onıñ qabîrîn jetpîs qûlaş keñeytedî. Keyînîrek ol mâyîttîñ qabîrîn jarıq qıladı. Eñ soñında perîşteler mâyîtke: «Jat, ûyıqta», - deydî. Perîşteler oğan: «Sen tösektes bolğan (âyelîñ) jâne eñ köp jaqsı körgen kîsî jağınan oyandırılatın mahşar künîne deyîn ûyıqtay ber», - deydî. Eger ölgen kîsî munafiq bolsa, perîştelerge bılay dep jauap beredî: «Eldîñ Mûhammed jayında bîr nârseler aytqanın estîdîm. Men de solar siyaqtı ayttım. Odan basqa eşteñe bîlmeymîn». Perîşteler oğan: «Osılay deytînîñdî bîlgen edîk», - desedî. Sodan keyîn qara jerge: «Mına adamdı sığa alğanıñşa sıq», - deydî. Qara jer onı sıqqan sayın sığa tüsedî. Sıqqandığı sonşalıq, süyekterî sırqırap ketedî. Âlgî beybaq mahşar künîne deyîn qabîrde osılay azap şegedî»[9].

4. Bîrde Hazîretî Osman bîr qabîrdîñ qasında tûrıp, saqalı su bolğanşa jılaydı. Qasında tûrğan kîsîler oğan:

- Sen jânnat pen tozaqtı aytqan kezde jılamaysıñ da, qabîrdî körîp mûnşalıqtı nege köp jılaysıñ? – dep sûraydı. Sonda Hazîretî Osman:

- Rasululla bılay degen edî: «Şındığında qabîr aqıret qonaqtarınıñ alğaşqısı. Eger ölgen kîsî odan sâttî ötse, odan keyîngî kedergîler oğan jeñîl boladı. Al eger pende odan qûtıla almasa, yağni qabîr azabın şekse, keyîngî satılar odan da beter auır boladı», - dedî. Hazîretî Osman sözîn arı qaray jalğastırıp bılay deydî:

- Rasululla bûğan qosa: «Men düniede qabîrden beter süykîmsîz ârî qorqınıştı eşteñe körmedîm»[10] dedî. Hazîretî Osman qabîrge kömîlîp jatqan mâyîttî körgen sâtte mına bîr öleñ joldarın eske alatın: «Eger sen qabîr azabınan qûtılsañ, ülken bîr pâleketten qûtılğanıñ. Eger odan qûtılmasañ, tîptî qûtıluıñ jönînde oylay da almaymın»[11].

5. Fatima binti Âsâd Payğambarımızdıñ kökesî Âbu Tâlîbtîñ jarı, Hazîretî Âlidîñ anası edî. Ol alğaş iman etken mûsılmandardıñ bîrî bolıp, Madinağa köşken bolatın. Payğambarımızğa bala jasında köp qızmet jasağan bûl âyel onı öz balalarınan artıq ja- nına jaqın köretîn. Sondıqtan Hazîretî Mûhammed (s.ğ.s.) te onı erekşe sıylap, qûrmet körsetetîn. Fatima hanım hijrettîñ törtînşî jılı (626) Madinada qaytıs boladı. Ol qaytıs bolğanda Hazîretî Payğambarımız oğan degen îltipatın: «Bügîn anam qaytıs boldı» degen sözderîmen bîldîrgen.

Fatima hanım qaytıs bolğanda, Payğambarımız üstîndegî köylegîn (jeydesîn) şeşîp oğan kebîn qıldı jâne janazasın da özî şığardı. Sonan soñ Payğambarımız onıñ qabîrîne özî tüsîp bîraz uaqıt jatıp köredî de, jılap tûrıp mâyîttî jayğastıradı. Sahabalar mûnı körîp: «Ua, Rasululla! Senîñ bûrın-soñdı bûlay jasağanıñdı körmep edîk», - dep tañırqaydı. Alla Elşîsî olarğa:

«Âbu Tâlîbten keyîn osı âyeldey mağan jaqsılıq jasağan eşkîm bolğan emes. Jûmaqtıñ jîbegîn jamılsın dep öz köylegîmmen kebîndedîm. Qabîrde ötkîzetîn sâtterî oñay bolsın dep körîne özîm jatıp tûrdım» ‑ dep jauap beredî[12].

Qabîr azabı tek kâpîr men künâĥar mûsılmandar üşîn ğana degenîmîzben mûnıñ negîzgî aqiqatın bîr Alla qana bîledî. Degenmen o dünielîk bolğan ârbîr pende qabîrde san‑aluan sûraqqa tartılıp, tiîstî jazasına, ne bolmasa layıqtı sıyına qauışatını sözsîz. Sebebî, Hazîretî Payğambarımız Sağd ibn Muaz esîmdî sahabası qaytıs bolğanda bılay deydî: «Âlbette, qabîr qısımı bar. Eger odan bîreu qûtılar bolsa, Sağd ibn Muaz qûtılar edî»[13].

İmam Ağzam Âbu Hanifa aytuı boyınşa, qabîrde payğambarlardan, sodan soñ sâbiler men şeyîtterden sûraq sûralmaydı[14].

Hazîretî Payğambarımız (s.ğ.s.) sahabalarına ünemî mına dûğanı üyretetîn. Allanıñ qalauımen bîz de osı dûğanı aytudı âdetke aynaldırsaq nûr üstîne nûr bolar edî:

«Allaĥım, rasında da men tozaq otınan Sağan siınamın. Qabîr azabınan Sağan siınamın. Mâsih Dâjjaldıñ fitnâsînen Sağan sıyınamın. Ömîr men ölîmnîñ fitnâlarınan Sağan siınamın»[15].


[1] Ağraf, 172

[2] Tirmizi, Qiyama – 26

[3] İmam Ağzam Âbu Hanifa, Fiqĥul-âkbar, j.k.e., 26-bet.

[4] Nureddin âs-Sabuni, Maturidi akaydi, audarğan: Bekir Topaloglu, Ankara, 1979, 185-bet; Mâtnul akaydi li-Umari ân-Nâsâfi, 6-bet.

[5] Ğafır, 46

[6] İbraĥim, 27

[7] Buhari, Janayz 82; Muslim, İman 34; Âbu Dâuît Tahara 26

[8] Tirmizi, Qiyamet, 26

[9] Tirmizi, Jânâiz, 70

[10] İbn Mâja riuayatı

[11] İmam Şarani, Ölüm – kiyamet – ahiret ve ahir zaman alametleri, audarğan: Halil Günaydın, Bedir baspası, İstanbul, 92-bet.

[12] Damira Ömîrzaqqızı İbragim, j.k.e., 405-bet.

[13] Ahmad ibn Hanbal, 6/55

[14] Aliiul Kari, Fıkhı Ekber, audarğan: İu.Vehbi Yavuz, İstanbul, 1979, 259-bet.

[15] Âbu Dâuît, Tirmizi, Nâsâi, İbn Mâja riuayatı

date27.06.2017readCount7491printBasıp şığaru