Tektî ûlttıñ ûrpağı orıstıñ uızına jarıp jürmese igî...
Текті ұлттың ұрпағы орыстың уызына жарып жүрмесе игі...

«Ayaz bi âlîñdî bîl, Qûmırsqa jolıñdı bîl» degen sözdegî Ayaz bidîñ kîm ekenîn bûl qazaqtıñ köbîsî bîledî. Sol Ayaz bi turalı ertegînî oqısañız, Madan hannıñ Ayaz bige sâygülîgîn sınatatın jerî bar. Sonda tûlpardıñ tûlğasına qarap mîn tappağan Ayaz bi hannan sâygülîktî mînîp köruge rûqsat sûraydı. Tûlparğa mîngen Ayaz bi özennen ârî-berî ötken soñ: «Tûlparıñız siırğa şatıs eken», – deydî. Han bidîñ dâl aytqanına añ-tañ bolıp, «onı qaydan bîldîñ» dep sûraydı. Sonda bi: «Tûlparıñız sudan ârî-berî ötkende, auzın suğa malıp, artqı ayağın sîlkîp öttî. Siır künîne qırıq suarsañ da sudan aydağanda, auzın suğa malmay, artqı ayağın sîlîkpey, ötpeuşî edî. Tûlpardıñ siırğa şatıs ekenîn sodan bîldîm», – degen eken.

Söytse, Maman han Aqşa han degen qûdasınan ılği tûlpar tabatın bîr bienî qalap aladı eken. Bie künî jetîp, qûlının tua almay, öler bolğan soñ «bie ölse ölsîn, qûlın qalsın» dep, îşîn jarıp, qûlındı aman alıp qaladı. Tîrî qalğan qûlındı otığıp ketkenşe, siırdıñ sütîmen asıraydı. Tektî tûlparğa siırdıñ qasietî osılayşa darığan eken. Mînez adamğa ananıñ aq sütîmen daridı degen osı bolsa kerek.

Mûnı nege aytıp otır deysîz ğoy. Reseydîñ densaulıq saqtau ministrlîgî eldegî balalar ölîm-jîtîmîn azaytu maqsatında «Ana sütî qorın» qûrmaqşı eken. Yağni, analardan sauılğan süt arnayı orındarda saqtalıp, şala tuılğan, ana sütîne jarımağan mûqtaj balalarğa berîledî. Dârîgerlerdîñ esepteuînşe, qorğanıs qızmetîn atqaratın dârumenderge bay ana sütî sâbiler ölîmîn 21 payızğa kemîtetîn körînedî. Osınday nâtijege közî jetken Reseydîñ densaulıq saqtau ministrlîgî «Ana sütî qorın» aşudıñ 4 jıldıq strategiyalıq josparın belgîlep otır. 

Bûl bastamanı Reseydîñ keybîr islamtanuşı ğalımdarı qûptay qoymaydı. Sebebî, şariğatta sütîn emgen balağa sol âyel süt anası bolıp esepteledî. Yağni, olarğa bîr-bîrîmen üylenuge bolmaydı. Tîptî, sütîn ötkîzgen âyeldîñ öz balaları da âlgî balağa süt bauırları bolıp, olarmen nekelese almaydı. Osını alğa tartqan ğalımdar «eger onday qor qûrılatın bolsa, âr ananıñ sütî jeke saqtalıp, ol sütke iesînîñ mâlîmetî tolıq jazıluı kerek» deydî.

Reseydîñ mûnday bastamaların köbîne Qazaqstan da qabıldap jatatını jasırın emes. Onıñ üstîne bîz de soñğı kezderî ana men bala ölîmîmen küresu îsîn aldıñğı qatarğa qoyıp kelemîz. Sondıqtan da, mûnday qor erteñgî künî bîzde de qûrılıp jatsa tañğalmaymız. Al qordı bılay qoyıp, orıs analarınıñ sütî elîmîzge kelîp jatsa, qalay bolar eken?

Balasın dâretsîz emîzbegen tektî ûlttıñ ûrpaqtarın orıstıñ uızımen jarıtpaqpız ba sonda? Ol bala öskende qanday qasietke ie boladı eken?

Bûğan Tayland januarlar parkîndegî ne Ukrainanıñ Haŝevoe audanındağı zoobaqta şoşqanı emîzgen jolbarıstardıñ jağdayı mısal boluğa jetkîlîktî şığar dep oylaymız.

Bîraq, mısaldı alıstan îzdep qaytemîz? Joğarıdağı Madan hannıñ tûlparı da bûğan ayğaq emes pe? Tîptî, Madan hannıñ özî de mısal bola aladı. Madan han tûlparın sınatqannan keyîn özîn de sınatpaq bolıp: «Özîmdî sınaşı. Men neşe atamnan berî han ekenmîn?», – deydî. Sonda, Ayaz bi tûrıp: «Taqsır hanım! Aqıl-oyıñ eşkîmnen kem emes, bîraq handıq qara basıñda, qaradan tuıp han bolğansız, atañda handıq joq», – deydî. Bûnı qaydan bîldîñ degende: «Men jaman-jaqsı bolsam da üyîñîzge kelgen qonaq edîm. Handardıñ îşer ası – jal men jaya auzıñızğa tüspey, nan, köje tüsîp, menî kelîsîmen aspazğa jîberdîñîz. Saltıñızğa tarttıñız. Sîzdîñ şonjarlı, ataulı han emes ekenîñîzdî sodan bayqadım», – deptî. Söytse, atası Zârlî han âyelderî ûl tappağan soñ, bârînîñ îşîn jarıp öltîre bergen eken. Madannıñ da şeşesî jüktî bop, tâuîpke tamırın basqızsa, onıkî de qız eken. Sodan, jansauğa bolar amal îzdep, özîmen qatar jüktî bolıp, ûl tapqan aspaz naubaydıñ âyelîmen bala ayırbastap aladı. Mîne, Bûqar jırau aytpaqşı, «jaqsıdan jaman tusa da, jamannan jaqsı tusa da tartpay qoymas negîzge» degen osı.

Sondıqtan, onday qordıñ barınan joğı jaqsı. Bîzde de, Reseyde de... 

Saltan SAYRANÛLI
date27.02.2013readCount5205printBasıp şığaru