Hazîretî Adam jâne ğılım
Хазіреті Адам және ғылым

Qûran Kârîmde hazîret Adamğa âuelî ataulardıñ üyretîlgenî aytıladı. Yağni tîrşîlîktî, ğalamdı qamtitın negîzgî mağlûmattar esîm sözîmen jinaqtalıp ûsınılğan.

«Ârî Adamğa barlıq esîmderdî üyrettî. Île aldımen olardı perîştelerge körsetîp, «Aytqandarıñ ras bolsa, qane Mağan mınalardıñ jeke-jeke esîmderîn atañdarşı» dedî» (Baqara süresî, 31).

Bûl ayat hazîret Adamğa bükîl ataulardıñ bîr îlîm retînde üyretîlgenîn ârî uahi keypînde üyretîlgen osı îlîm arqılı perîştelerden joğarı mârtebenî ielengenîn körsetedî. Endeşe, berîlmek bolğan mândî bılayşa oquğa boladı: «Adam îlîmî arqılı perîştelerden joğarı mârtebenî ielendî. Ua, Qûran jûrağatı, jer betînde perîştelerdî de qızğandıratınday dârejege qol jetkîzgîlerîñ kelse, îlîmge qûlaş ûrıñdar. Senderdîñ jer betîndegî ülken jetîstîkterîñ ğılım maşaqatına könîp, üyrengen îlîmderîñmen tığız baylanıstı. Öytkenî, îlîm – bîr satı joğarı tûrudıñ belgîsî. Jer betînde küştî boludıñ ârî küştî dûrıs qoldana bîlu îlîmge baylanıstı».

Ayattağı «esîm» sözî «harf-ı tağrif» ârî köpşe türde kelgen. Bûlayşa kelu forması ondağı mândî üstemeleydî. Harfı tağrifpen kelgen naqtılıq bûl tûsta «jins» mağınasında, ol sonday-aq «istiğraq» mağınasın da berîp tûr[1].

Yağni, Allaĥ hazîret Adamğa âlemdegî barlıq jandı-jansız zattardıñ atauların, sol atau ielerîne tân bîrqatar mâlîmetterdî qamtığan nığız ârî jinaqı qasiettî bağdarlama retînde jüktegen. Mâlîmetterî nığızdalğan bûl qasiettî bağdarlama hazîret Adamnıñ îzîn ala kelgen barlıq payğambarlar kezînde bîrşama aşılıp, damıp otırğan. Osığan oraylas adamzat qûdîrettîñ baqılauında ârî osı qasiettî bağdarlama ayasında damıp, jetîlîp otırğan. Demek, adam balasınıñ bügîngî barlıq jetîstîkterî men qol jetkîzgen tabıstarı hazîret Adamğa üyretîlgen «ataular jiıntığı» dep, ilâhi ûğımmen saqtalğan osı mâlîmetterdîñ îşînde bar edî deuge boladı. Hazîret Adamda tığızdalıp saqtalğan jalpılama bîlîm Soñğı payğambar hazîret Mûhammed (sallallaĥu alayĥi uâ sâllâm) kezînde aşılıp, mâlîmetterdî beru forması men ûğım mânî «bûyrıq» rayına auısqan.

Bîz alğaşqı payğambardan soñğı payğambar hazîret Mûhammedke (sallallaĥu alayĥi uâ sâllâm) deyîn qanşa uaqıt ötkenîn dâl bîle almaymız. Qûranda atalmağan payğambarlar jaylı da köp eşteñe bîlmeymîz. Qûran mâtînderînen alğaşqı payğambardıñ zattardıñ atauların üyrenîp, perîştelerdîñ aldına şıqqanın, al soñğı payğambarlıqtıñ belgîlî bîr bûyrıqtarmen bastalğanın bîlemîz.

Adamnıñ jer betîndegî  îs-âreketî, ûğımtaldıq qabîletî, künnen künge sana-sezîmînîñ tolısuı, mañayında orın alğan qûbılıstar men öz jınıstılarına degen qarım-qatınası ondağı bar qabîlettîñ ilâĥi mânge layıq bolu qabîletîn jetîldîrgen. 

Bûğan qosa, oğan jîberîlgen mazmûnnıñ negîzgî taqırıbı tek qana bayandau tâsîlî men tüsîndîru forması ğana azdağan özgerîsterge ûşırağan.

Hazîret Adamda bükîl ataulardıñ tâlîmîmen bastalğan ilâĥi örkeniet jobası alğışart retînde bîr bastama bağdarlaması edî ârî mazmûnnıñ tâsîlî osı şeñberde pîşîn ielengen. Hazîret Mûhammed (sallallaĥu alayĥi uâ sâllâm) dâuîrînde bolsa, adamzat sındarlı uaqıttı bastan keşken. Ekî tañdaudıñ ortasında tûrğan olar ne kerî ketîp, kerî baqqan jayttarğa belşeden bata tüsu (sol kezdegî arabtar osığan köbîrek beyîm edî) ne qol ûşın sozıp, bolaşaqqa ümîtpen qaratatın, olarğa tûtastay qamqorlıq tanıtıp, adami qûndılıqtardıñ qûnın âspettep, ûlı maqsattarğa bastap, âr joldı mâñgîlîkpen baylanıstırıp ârî mâñgîlîkke tân ûstındarmen adam, ğalam, jaratuşı aqiqatın ûstanuğa qolaylı ârî tüsînîktî etetîn qûndılıqtar jiıntığına köñîl bölîp, qayta tuılu kezeñîn bastan keşetîn edî.

Hazîret Mûhammed (sallallaĥu alayĥi uâ sâllâm) negîzînen jalqı türde arabtarğa, al jalpı türde bükîl adamzatqa osı qûndılıqtarmen jîberîldî.

Bûl keluî dâuîrlerge ükîm jürgîzetîndey keyîpte, zamannan ozıp kelgen kelu edî. Sondıqtan mazmûnnıñ keypî qamtığan îşkî mânge, al îşkî mânî ârî ün qatıp otırğan bolmıs âlemîmen, ârî tüsîrgen adamımen ârî onı jetkîzudî maqsat tûtqan keñîstîktîñ mülîk jâne mâlakut şegîn oqitın ârî beyneleytîn söyleu mânerîne ie, bârînen bûrın Mütâkâllimi âzâlidîñ samadani qûdîretîn, mağına men söz arqılı âzâli jâne âbâdi aqiqattar retînde körsetu keypînde boluı kerek edî. Bûl ûlılıqtıñ sözben jetkîzu küşîn ûqtıru ârî jetkîzudî maqsat tûtqan aqiqattar üşîn aldımen tâsîl retînde bûyrıq raydı tañdağanı anıqtalğan.

1. Alusi, Ruhul-maani, 1, 356

G.Akjı: «Qûrannıñ alğaşqı bûyrığı». 
Audarğan: Q.Bağaşar

date27.02.2013readCount3805printBasıp şığaru