Dîn tınıştıqta damidı nemese Maturidi aqidası adasqan ba?
Дін тыныштықта дамиды немесе Матуриди ақидасы адасқан ба?

Adamzat balası üşîn eñ qajet dünie – tınıştıq pen mol rizıq. Öytkenî, barlıq nârse tınıştıqta ğana dami aladı jâne mol rizıq sebeptî alañsız ğûmır keşedî. Qûranda Alla tağala: «Sol uaqıtta Ibırayım (Ğ.S.) «Rabbım! Bûnı bîr tınış qala qıla kör! Jâne onıñ tûrğındarınan kîm Allağa, aqıret künîne iman keltîrse, âr türlî önîmdermen rizıqtandır» dep, jalbarındı». (2/126). Osı ayatqa mân bersek: Allanıñ süyîktîsî bolğan Ibırayım ğ.s. Rabbısınan öz jerîne, yağni Mekke qalasına eñ âuelî tınıştıqtı, odan keyîn mol rizıqtı sûraydı. Nege? Joğarıda aytqanımızday, kez-kelgen qoğam ruhani jâne âleumettîk damu üşîn beybît ömîr, tınış qoğam, auaday qajet. Tınıştıq ornıqpağan jerde: bîlîm-ğılımda, şarua- kâsîpte jayında qaladı da, onıñ ornın ürey men qorqınış basadı, jûrt malı aman, bası sau qaluı üşîn pendeşîlîk qılıqtar demde etek jayadı. Dünie şayqalıp, tınıştığınan ayırıladı.

Mısalı, qarapayım otbası ömîrîne zer salsañız, berekesî ketken, tınıştığı bûzılğan janûyada ömîr süru üylesîmî joğaladı, aldığa damudıñ ornına, kerîsînşe qûrdımğa bet aladı. Sol siyaqtı qoğamdağı tınıştıq, beybît ömîr bolsa, bûl Allanıñ sol qauımğa bergen erekşe nığımetî. Sondıqtan da qoğamda - tınıştıq pen beybîtşîlîk saqtalıp, onıñ damuına üles qosu, ârbîr adamnıñ mîndetî dep tüsînuîmîz qajet. Tınıştıqtıñ qadîrîn soğıs örtîne ûrınğan elder men qauımdar jaqsı bîlse kerek, olarmen tîldesîp körseñîz: bülîkterden âbden şarşap, qalıptı tınış tûrmıs jağdaydı añsaytındarın jasırmaydı.

Sonımen özîn mûsılman sanaytın ârbîr qazaq elîmîzdegî Alla bergen bügîngî tınıştıq pen beybît qarım-qatınastıñ şayqalmauına atsalısıp, tûraqtılıqtıñ bekem boluına üles qosuı tiîs. Öytkenî, mûsılmannıñ amandasuınıñ özî sâlemmen bastalıp, sâlemmen ayaqtaladı. Tîptî oğan bîreu qattı söz aytıp renjîtse de, ol sâlemmen jauap qaytaradı. Qûranda Alla bûnday qûldarın bılay dep sipattaydı: «Rahmannıñ qûldarı jerde sıpayı türde jürîp, olarğa bîlmester tîl tigîzse de: «Sâlemetşîlîk» dep, dûrıs jauap beredî». (25/63).

Qazîr bîzdîñ qoğamda tınıştıq pen tûraqtılıqtıñ qadîrîn dûrıs bağalay almaytın, ya bolmasa odan jalıqqan nemese bîreulerdîñ aytağına erîp bülîk tîlenîp jürgender köbeyîp keledî. Ârine, kemşîlîk nemese memlekettîk basqaru îsîne köñîl tolmauşılıq kez kelgen qoğamda, elde kezdesedî, onıñ bârîn jönge salamız deu arıqlı, eldegî beybît ömîr men tınıştıqtan ayırılu, ornı tolmas aqımaqtıq. Ökînîşke oray, basqası basqa dâl osınday sipat mûsılmanşa sauatı bar, namaz oqıp jürgen bauırlarımızdıñ arasında da joq emes. Bûğan dâlel retînde mına bîr oqiğanı mısalğa keltîrudî jön kördîm. Men özîmnîñ bos uaqıtımdı Qûran oquğa jâne onı basqalarğa üyretuge jûmsaytın âdetîm bar. Mağan Qûrandı oqıp, üyrenuge talpınıp jürgen Nûrjan esîmdî qazaqtıñ öte âdeptî, ârî qabîlettî qara domalaq balası keluşî edî. Bîrde ol mağan: «Endî sîzge Qûran üyrenuge kele almaytın boldım, bûl soñğı ret kelîp jönîmdî aytqanım» dedî. Men oğan:

- E, ne jağday bolıp qaldı? - dedîm. Ol:

- «Îlîmdî kîmnen üyrenîp jatqandarıña qarañdar» degen Âli (r.a). sözî bar eken, sondıqtan îlîmdî tek aĥli sunnanı ûstanatın adamdardan aluım kerek deydî. Men qattı ıñğaysızdanıp:

- Al, sonda men kîmmîn? – dep, sûradım.

– Sîzde «İhuan muslimnîñ» sipattarı bar, - deydî, âlgî bauırım. Şınımdı aytsam ıñğaysızdanıp qaldım da:

- Ol qanday sipat? – dep, tañırqay sûradı.

- Sîz mağan dîn – meşîtterde nemese arnayı rûqsat etîlgen mekemelerde nasihattalğanı dûrıs dep aytqansız. Bûlay aytu «İhuan muslimderdîñ» ûstanımı eken. Dîn kerîsînşe, derbes adamdar arqılı köşede, bazarda t.b. jerlerde taraladı, - dep, mağan senîmsîzdîkpen köz jügîrttî.

Oypıray, şamamız kelgenşe payğambarımızdıñ sünnetîn ûstanıp, jürmîz dep amal etudî âdet qılsaq, bîr auız sözîmîz üşîn «İhuan muslim» bolıp şığa kelgenîmîzdî körmeysîz be? Men Nûrjan bauırıma:

- Âlhâmdulilâĥi, bîzdîñ egemendî memleketîmîz bar, ondağı QMDB-nıñ ûlttıq ûstanımı jüyege qoyılğan, dîni bağıtı Hanafi mazĥabı, Maturidi aqidası, Aĥli sunnağa say, eger de bîlîm alıp, qûlşılığımdı küşeytemîn, sauap jinap, dînnîñ nasihattaluına üles qosamın deseñ eşqanday şekteu joq. Bûdan artıq sağan ne kerek? dedîm. Ol mağan:

- Maturidi aqidası adasqan emes pe, Ağuzu billaĥi! - dedî.

- Qalay adasqan, «tauhidtî» ( Allanı bîrleudî ) aytpay jatır ma? Bes parızdı orındama dep jatır ma? Âlde jannat pen tozaq joq dey me? Menîñ körîp jürgenîm basqa, meşîtterde ârdayım «tauhid» (Allanı bîrleu), Payğambarımız ben sahabalardıñ ömîrlerî, Qûran ayattarı men hadister nasihattalınıp jatır. Sonda bûl adasu ma?. Osılay dep Nûrjan bauırıma toytarıs bergendey boldım. Ol:

- Olar asma-ussifatta qateleskender, - dep, aytıp qaldı. Men îşîmnen: Sübhanallaĥi! Asma-Ussifattıñ nâzîk te kürdelî mâselelerî qayda, bîzdîñ qoğam qayda? Tîptî senîñ özîñ bûl mâselelerdî tereñ taldap tüsîngen jan emessîñ. Belgîlî bîr közqarastağı adamnıñ qûlağıña qûyğan uağızdarın aqiqat dep aytıp otırsıñ. Qûdayın âreñ tanıp, ülken künâlerden tıyıla almay jürgen mına qoğamğa mûnday nâzîk mâselelerdî talas-tartısqa aynaldırudıñ qanşalıqtı qajetî bar?!

Fundamentî jañadan qalanğan, bîraq âlî qabırğası da köterîlmegen üydîñ liustrasın qayda îlemîz, dep, daulasqanday boldıq-au mına bala ekeumîz, dep oy tüydîm.

- Nûrjan bauırım, bûl mâselede Maturidi aqidası adasqan dep nege asığıs ükîm berdîñ? Onı qaydan bîldîñ? Qanday kîtaptar oqıdıñ? - dep sûradım. Payımdauımşa ol eşqanday kîtaptı jüyelî türde oqımağan jâne tek qûlaqpen estîgen uağız-âñgîmelerî arqılı şeşîm şığarıp otır. Men oğan:

- Bauırım, kezînde mende sen siyaqtı bîr jaqtılıq tanıtıp, Maturidi aqidası adasqan dep şatasqan edîm, bîraq basqa da ârtürlî kîtaptardı oqıp, elîmîzdegî jağdayğa qarap, özîmnîñ qattı qateleskenîmdî tüsîndîm. Eger Maturudidî Qûran men hadistegî mağınası ayqın emes dünielerge «tâuil» yağni joramal jasağandığı üşîn adasqan desek, onda qanşama salaftar men on tört ğasır boyı islamğa qızmet etken nebîr ğûlamalardıñ barîn adastırıp jîberetînîmîzdî ûmıtpayıq. Mısalı, İbn Hajar özînîñ Bûharidıñ sahihına jazğan tüsîndîrmesînde ibn Abbastıñ «Qalam» süresînîñ 42-ayatındağı «saq» sözînîñ negîzgî tura mağınasın emes, auıspalı mağınasın tañdağanın keltîredî. «Saq» sözînîñ arabşadağı tîkeley sözdîk mağınası «tîrsek» degenge sayadı. Eger bûl sözdîñ tîkeley negîzgî mağınasın alsaq, ayattıñ mağınası: «tîrsek aşılğan qiyamet künî» degendî bîldîredî. Bîraq bûl sözdîñ tura mağınası Jaratuşığa layıq bolmağandıqtan «saq» sözînîñ tura mağınasın emes, «qiınşılıq» degendî bîldîretîn auıspalı mağınasın tañdağan. Sonda «qiınşılıq ayqındalğan (qiyamet) künî» degendî bîldîredî. Dâl osı ayattı Âbu Mûsa âl-Aş'aridıñ: «ülken nûr körîngen sâtte» dep tâpsîrlegendîgî riuayat etîlgen[1].

âl-Bâyĥaqi İbn Abbastıñ: «Senderge Qûrannıñ âldebîr sözî tüsînîksîz bolsa, onda öleñ, jırlarğa qarañdar. Sebebî, olar arabtıñ diuanı» degenîn dûrıs riuayat tîzbegîmen jetkîzgen.

İmam Bûhari payğambarımızdıñ (s.a.u.) «Alla Tağala ekî adamğa küledî...» degen hadisîndegî «Alla Tağalanıñ küluîn» «Alla raqım etedî» dep joramaldağan[2].

İbn Kâsir özînîñ «âl-Bidaya uân-niĥaya» kîtabında imam Ahmed ibn Hanbaldıñ Qûrannıñ «Rabbıñ keldî» degen ayatın Jaratuşınıñ özînîñ keluî degen tîkeley mağınasın emes, «Jaratuşınıñ sauabı keldî» dep joramaldağanın jazğan. Sebebî, denenîñ qozğaluımen jüzege asatın kelu bûl mûqtajdıqtan tuındaytın jaratılğandarğa tiesîlî âreket. Alla Tağalanıñ barlıq mekenge qûzîretî jürgendîkten, bîr jerden ekînşî jerge baru sekîldî dene ielerîne tân mûqtajdıqtan ada.

İmam Hasan Basri: «Rabbıñ keldî»[3] degen ayattı «Rabbıñnıñ âmîrî men ükîmî keldî» dep joramal jasağan[4].

Tabiğinderdîñ ataqtı tâpsîr ğalımı Müjâĥid «Qayda bûrılsañdar da Allanıñ uâjĥî (jüzî) sonda» degen ayattağı «uâjĥtî» «Allanıñ qûbılası» dep tâpsîrlegenîn imam âl-Bâyĥaqi jetkîzgen.

Sonday-aq, tabiğinderdîñ arasındağı fiqĥ pen hadis îlîmînîñ tîregî sanalatın Sufiyan âs-Sauri Qûrandağı: «Barlıq nârse qûrdımğa ketedî de tek Allanıñ uâjĥî (jüzî) qaladı»[5] degen ayattağı «uâjĥtî» bılay dep tüsîndîrgen: «Allanıñ razılığı üşîn jasalğan saliqalı amaldar» dep tüsîndîrgen. Mûnı İbn Hajar özînîñ «Fathul-bariında» bîldîrgen.

Bayqağanımızday, keybîr sahabalar men tabiğinder de bağzı habari sipattarda qoldanılğan sözderge joramal jasap, tâuilge barğan. Al endî tâuil jasaytındardıñ bârîn adasqandardıñ qatarına qossaq, onda joğarıdağı atı atalğan sâlafus-salihtardıñ bârîn adasqandarğa jatqızğan bolamız.

Eger sen arabşa bîlmeseñ, Qayrat Joldıbayûlı ağamızdıñ «Dîn men Dîl» kîtabında osı saualdarğa keñînen tûŝımdı jauap berîlgen, sonı oqıp şıqsañşı, özîñ üşîn bîraz mâselenîñ ara-jîgî aşılıp, bâlkîm bîrjaqtılığıñnan qaytarsıñ dedîm. Nûrjan bauırım mağan:

- Ol kîtaptı örteu kerek, eldîñ bârîn adastırıp jatır, Allağa meken bermeydî, mütaşabiĥ ayattarğa tâuil (joramal) jasaydı - dep, şûbırta jöneldî.

- Al, sen sol kîtaptı özîñ oqıp şıqtıñ ba? Âlde bîreulerdîñ aytqanı ma? - dep sûradım. Kîtaptı oqımağan bolıp şıqtı. Men ayttım:

- Öz basım ol kîtaptı bastan ayaq oqıp şıqtım, barlıq mâselenîñ dâlelî keltîrîlgen, qalasañ oqıp bereyîn dep, qasımda tûrğan «Dîn men Dîl» kîtabın qolıma alıp, taqırıpqa qatıstı mına betterîn oqi jöneldîm:

Sâlaf ğûlamaları Qûrandığı Mûtaşabiĥ ayattar men hadisterdegî mağınası naqtı ayqın emes habari sipattarğa qatıstı mınanday negîzder ûstanğan.

1. Belgîlî bîr ağzanı nemese jaratılğandarğa tân îs-ârekettî bîldîretîn sözderdîñ tura mağınasın Ûlı Jaratuşığa telu mümkîn emes. Alla Tağala odan pâk.

2. Alla Tağalağa eşbîr nârse ûqsamaytını sekîldî Alla Tağala da eşbîr nârsege ûqsamaydı.

3. Sonday-aq Alla Tağalanı kemşîlîkterden pâkteymîn degen nietpen ayattağı Alla mûrat etken mağınasın tügeldey joqqa şığarmau (ta'til).

4. Mûnday sözderdîñ naqtı mûrat bolğan mağınasın Allanıñ şeksîz îlîmîne qaldıra otırıp, aytılğanğa jalpılay iman keltîru (tafuid).

Mîne, sâlafus-salihinderdîñ köpşîlîgî ayat pen hadisterdegî habari sipattarda qoldanılğan sözderdîñ belgîlî bîr ağzanı yaki jaratılğandarğa tân îs-âreketterdî bîldîretîn tura mağınasınıñ Ûlı Jaratuşı üşîn mümkîn emestîgîn bîldîre otırıp, Alla Tağala mûnday sözder arqılı nendey mağınanı mûrat etîp, qanday sipattı qalağan bolsa, soğan jalpılay iman keltîrgen. Sözdîñ auıspalı mağınası men astarlı mânîn îzdep, joramalğa barmağan.

Al habari sipattardı tüsînudegî ekînşî bağıt – Alla Tağalamen baylanıstırıla aytılğan tura mağınası belgîlî bîr ağzanı nemese jaratılğandarğa tân îs-âreketterdî bîldîretîn sözderdîñ arab tîlîndegî Ûlı Jaratuşığa layıq keletîn basqa auıspalı mağınasın îzdep, astarlı mânîne joramal jasau bağıtı. Bûl bağıt sâlafus-salihinderdîñ kezînde az da bolsa kezdesetîn (Olardıñ attarın tömende arnayı ataytın bolamız). Bîraq keyînnen islam jağrafiyasınıñ keñeiuî nâtijesîn-de mûsılmandar arasında türlî ağımdar payda bola bastağan şaqta olarğa qarsı tûru üşîn bûl bağıttıñ keñînen örîs alğanın bayqaymız. Sebebî, keybîr toptar habari sipattardağı sözderdîñ tura mağınasın negîzge alıp, «Allanıñ közî, jüzî, ekî qolı, sausaqtarı, ekî janı, ayağı bar, tağına otıradı» dep Ûlı Jaratuşını jaratılğandarğa ûqsata bastağan edî. Bûl jaylı Âbu Hanifa bılay deydî: «Batıs men şığıstan ekî jaman pîkîr keldî. Olar Jâĥim mu'attila (Allanı pâkteymîz dep onda aytılğan sipattı tolıqtay joqqa şığaruşılar) men Mûqatil müşabbiĥa (sözdîñ tura mağınasın negîzge alıp, Allanı basqa jaratılğan-darğa ûqsatatındar). Osınday «müşabbiĥa» siyaqtı toptardıñ filosofiyalıq negîzde jaya bastağan türlî qate pîkîrlerîne qarsı sâlafus-salihinderdîñ ûstanğan «Alla Tağala mûnday sözder arqılı nendey mağınanı mûrat etîp, qanday sipattı qalasa, soğan jalpılay iman keltîremîz» degen şınayı moyınsınuşılıqtı bîldîretîn tâsîlî jetkîlîksîz edî. Mîne, osınday qım-qiğaş kezeñde qarapayım mûsılmandardıñ sanasına sızat, köñîlderîne küdîk tüsîrmeu üşîn filosofiyalıq pîkîrlerge islami qisın jolımen jauap beru qajettîlîgî tuındadı. Osınday qajettîlîktîñ nâtijesînde âlgîndey tura mağınası Alla Tağalanı basqa jaratılğandarğa ûqsatatın sözderdîñ auıspalı mağınasın tañdap, basqa astarlı mânderîne joramal jasau tâsîlî köptep qol-danıla bastadı. Bûl jaylı Abdullaĥ Diraz özînîñ «âl-Mûhtar min kunuzus-sunna» attı eñbegînde bılay deydî: «Halaftı tâuil jasauğa itermelegen sebepterdîñ bîrî müşabbiĥa, müjâssima jâne sol siyaqtılardıñ bidğattarınıñ şığuı edî»[6].

Tâuil jasau ûstanımın keyîngî ğasırlarda (ĥijri ÎÎÎ ğasırdıñ soñı) ömîr sürgen ğalımdardıñ köpşîlîgî ûstanğandıqtan oğan «halaftardıñ (keyîngîlerdîñ) ûstanımı» delînetîn boldı. Olar habari sipattardağı sözderdîñ auıspalı mağınası men astarlı mânîn kezdeysoq oylarına ne kelse sonı emes, arab tîlî qağidalarınıñ şeñberînde tañdadı. Sonday-aq tañdalğan mağınanıñ Qûrannıñ mûhkam[7] ayattarında anıq bîldîrîlgen Ûlı Jaratuşınıñ kemel sipattarına say keluîn bastı nazarda ûstadı. Yağni, mütâşabiĥ ayattardı mûhkam ayattardıñ ayasında tüsînuge tırıstı.

Habari sipattarda qoldanılğan şınayı mânîn ayqındau kürdelî keletîn Alla Tağalağa qatıstı sözderdîñ auıspalı mağınası men astarlı mânîne üñîlîp, tâuil jasaudıñ ğûlamalar belgîlegen bîrqatar özîndîk erejelerî men şarttarı bar. Olar qısqaşa mınanday;

1. Allanıñ kemeldîgî men ûlıqtığına layıq boluı.

2. «Alla Tağalağa eş nârse ûqsamaydı» degen sekîldî mağınası ayqın mûhkam ayattarğa jâne dîndegî jalpı qağidalarğa qayşı kelmeuî.

3. Arab tîlînîñ erejelerî men tâsîlderî şeñberînde jüzege asuı.

4. Nûrlı aqılğa, dûrıs qisınğa qayşı kelmeuî.

Nûrjan bauırım Rasında da İbn Kasir, Mujaĥid, İbn hajar âl Asqalani, İmam ân Nâuâuiy t.b. sâlâf ğalımdarı habari sipattarğa baylanıstı bîrşama ayat pen hadisterge dâlelmen tâuil jasağan, yağni habari sipattağı tîrkester tura sözdîk mağınada emes, âdebi tâsîlmen auıspalı mağınada keletîndîgîn aytqan.

Nûrjan înîm! Mâşĥür ğalım İmam ân-Nâuauidîñ habari sipattarğa baylanıstı ûstanımın Müslimnîñ «Sahihına» jazğan «âl-Minĥâj» attı keñ tüsîndîrmesînen bîrge oqıp körelîk: Payğambarımızdıñ (s.a.u.): «Adam ûrpaqtarınıñ jürekterînîñ bârî âr-Rahmannıñ sausaqtarınıñ ekî sausağınıñ arasında bîr ğana jürek târîzdî tûradı. Onı qalağan jağına töñkerîp, bûradı. Sosın Payğambarımız bılay dedî: «Ua, jürekterdî (qalağan jağına) bûruşı Allam! Bîzdîñ jürekterîmîzdî özîñe degen tağat-ğibadatqa qaray bûra gör!» delîngen hadisîndegî adamdardıñ jürekterînîñ Alla Tağalanıñ ekî sausağınıñ arasında bolatındığına baylanıstı bılay deydî:

«Bûl hadis «Ahadisus-sifatqa» (Alla Tağalanıñ sipattarına qatıstı mütâşabiĥ hadister) jatadı. Bûl jerde aldında aytılğan ekî pîkîrge jaqın ekî közqaras bar.

Bîrînşîsî, bûğan eşbîr joramal jasamastan ârî ondağı sözdîñ mağınasınıñ bîzge beymâlîm ekendîgîn moyınday otırıp iman keltîru. Yağni, onıñ aqiqattığına iman keltîru. Jâne hadiste qoldanılğan mütâşabiĥ sözderdîñ tura mağınasınıñ mûrat emes ekenîne de iman keltîru. Alla Tağala: «Oğan eş nârse ûqsamaydı» deydî.

Ekînşîsî, hadisterdegî sipatqa qatıstı sözderdî Alla Tağalanıñ ûlıqtığına layıq türde joramal jasau. Mûnday jağdayda «Pâlenşe menîñ jûmsam jûdırığımda, aşsam alaqanımda» delîngendey sözdîñ auıspalı mağınası tañdaladı. Mûnday söz tîrkesînde onıñ şınımen-aq alaqanında ekendîgî emes, onıñ qûzîretînde ekendîgî bîldîrîledî. Jâne «Pâlenşe menîñ sausaqtarımnıñ arasında qalağan jağıma audaramın» delîngen kezde de «Ol mağan tolıq bağınadı, oğan qatıstı qalağanımdı îstey alamın» degen mağınanı bîldîredî.

Endeşe, bûl hadistîñ mağınası: «Alla Tağala qûldarınıñ jâne basqalardıñ jürekterîne qatıstı nenî îsteymîn dese, bûl onıñ qûzîretîne bağınıştı. Adamnıñ ekî sausağınıñ arasındağı nârsenîñ qarsılaspaytını sekîldî Alla Tağalağa da eşbîr nârsenîñ qarsı kelîp, ırıq bermey ketuî mümkîn emes. Mîne, sondıqtan Alla Tağala arabtarmen özderî tüsînetîn tîldîk tâsîlmen söylesken. Olarğa tüsînîktîrek bolu üşîn közge körînetîn mağınalardı mısalğa keltîrgen. Eger «Alla Tağalanıñ qûdîretî bîreu emes pe, al mısal keltîrîlgen sausaq ekeu ğoy» delînse, jauap retînde bılay deymîz: «Mûnday jerde mısaldıñ ekeu nemese köpşe türde keluî mañızdı emes, joğarıda aytqanımızday bûl auıspalı mânde, âdebi tâsîl retînde arabtardıñ üyrenşîktî âdîsî boyınşa mısal keltîrîlgen»[8]. (dîn men dîl)

Sosın Nûrjan bauırım! Bîr eskere ketetîn jayt bügînde salafi aqidasın ûstanamız dep jürgenderdîñ köbî şınayı salafi aqidasın ûstanbaydı. Asıqpay otırıp Dîn men dîldîñ mına betterîne bîrge oqıp şığayıqşı:

«Bügîngî keybîr sâlafi aqidasın ûstanamız dep jürgender, şınımen de, özderî aytqanday sahabalar men tabiğindardıñ, olardıñ közîn körgen atbağut-tabiğindardıñ aqidasın ûstanadı ma? Ârine, joq! Sebebî, olar bılay deydî: «Allanıñ özîne jarasatın qolı bar, bîraq bîzdîñ qolımız siyaqtı emes, qanday qol ekenîn bîlmeymîz» deydî. Tîptî keybîreuî «ittîñ qolı bölek, mısıqtîkî de adamdîkînen özgeşe, endeşe, Allanıñ qolı da basqaşa» dep mısaldar bere otı-rıp tüsîndîrîp jür. Yağni, olar ayattağı «iad» sözînîñ tura mağınası «qol» degendî bîldîredî, bîraq Allanıñ qolı qanday ekenîn bîlmeymîz deydî. Qanday qol ekenîn bîlmeymîz deu – Allanı pâkteuge jatpaydı. Sebebî, özderî aytqanday Allanıñ qolı eşbîr jaratılıstıñ qolına ûqsamay-aq qoysın, bîraq jalpı qol degen ûğım ûstauğa arnalğan qûraldı, belgîlî bîr ağzanı bîldîredî. Al Alla Tağala eşbîr qûralğa da, ağzağa da mûqtaj emes. Sondıqtan sâlaf ğalımdarı «yad» degen sözdîñ belgîlî bîr ağzanı nemese ûstau qûralın bîldîretîn tura mağınası Alla üşîn mûrat emes, tîptî, Alla üşîn belgîlî bîr keyîp jürmeydî degen.

Al bügîngî sâlafi aqidasın özderîne «jekeşelep» alğan keybîr adamdar şın mânînde şınayı sâlafi aqidasın ûstanbaydı. Mısalı, «Alla sosın arşqa istiua[9] ettî»[10] degen ayattağı «istiua» sözîn «istiqrar», yağni ornığu, jayğasu, tîptî taqqa otıru mağınasında tüsîndîredî. Olar «İad (tura mağınası qol)» degen sipat bar, bîraq ol belgîlî bîr ağza yaki ûstaytın qûral mağınasında emes, sol sekîldî «istiua» degen sipat bar, bîraq «otıru, jayğasu, ornığu» mağınasında emes, bûlardıñ mağınasın bîlmeymîz, belgîlî bîr keyîp Allağa jürmeydî» dese, bîz olarmen kelîser edîk. Sâlafus-salih ğalımdarına jatatın Âbu Hanifa özînîñ şâkîrtterîne qaldırğan ösietterîn qamtığan «Âl-uasiya» kîtabında bılay deydî: «Bîz Alla Tağalanıñ arşqa istiua etkenîne senemîz. Bîraq ol istiua arşqa qajettîlîk bolmastan ârî oğan jayğasıp, ornıqpastan jüzege asqan. Alla Tağala mûqtaj bolmastan arştıñ da, basqanıñ da saqtauşısı. Eger Alla Tağala mûqtaj bolğanda, âlemdî jaratuğa da, ârî onı basqaruğa da basqa jaratılğandar târîzdî qûdîretî jetpes edî. Eger ol otıruğa, jayğasuğa mûqtaj bolsa, onda Alla Tağala arştı jaratpas bûrın qayda edî? Alla Tağala odan (otıru men mûqtaj boludan) pâk ârî ûlı»[11].

Bayqağanımızday, tabiğinge jatatın, yağni sâlaf degen atauğa anıq layıq Âbu Hanifa «istiuanı» «ornığu, otıru, jayğasu» mağınasındağı «istiqrar» emes ekenîn tüsîndîrîp otır. Al bügîngî bîzdîñ ğana aqidamız tüzu dep, basqaların adasuğa jatqızatındar «istiuanı» istiqrar dep tüsîndîrîp jür. Bûl sonda qanday sâlafi aqidası?

Olar habari sipattı bîldîretîn sözderdîñ tura mağınasın joqqa şığarmaymız, qanday mağınada aytılğanın da bîlemîz, tek nendey keyîpte bolatındığın ğana bîlmeymîz deydî. Olardıñ «Allanıñ özîne layıq közî bar, bîraq bîzdîñ közîmîz siyaqtı emes» nemese «Alla arşqa ornığıp, jayğastı, bîraq bîzdîñ ornığuımız ben jayğasuımızğa ûqsamaydı» degen sözderîndegî «Allanıñ özîne layıq» jâne «bîzdîkîne ûqsamaydı» degen târîzdî, bîr qarağanda, Allanı pâkteu sekîldî körînetîn mûnday sözderîne qarapayım halıq aldanıp qaladı. Şıntuaytında, «Allanıñ özîne layıq közî bar» degen kezde meylî ol bîzdîkîne yaki kez-kelgen basqa jaratılıstıñ közîne ûqsamay-aq qoysın, Bîraq jalpı közdîñ tîldegî tura mağınası, jalpı ûğımı köru qûralı, arnayı ağza emes pe? Endeşe, «köz» sözînîñ ağza nemese qûral retîndegî tura mağınası Alla üşîn mümkîn emes. Allağa mûnday mûqtajdıqtı bîldîretîn mağınanı tañuğa bolmaydı. Sebebî, Alla eşbîr qûral, ağzasız-aq tolıq köredî, bîledî. «Ĥidayağa» «Fathul-qadir» attı keñ tüsîndîrme jasağan hanafi ğalımı âl-Kâmal İbnul-Ĥümam bılay deydî: «Sausaq ta, qol da Alla Tağalanıñ sipatı. Bîraq ağza mağınasında emes. Kerîsînşe Allanıñ ûlıqtığına layıq türde. Kemşîlîkten pâk Alla eñ dûrısın bîledî»[12]. Eger olar İbnul-Ĥümam sekîldî «Allanıñ qolı bar, bîraq ağza mağınasında emes» dese de kelîsuge bolar edî. Alayda olar ayattağı «qoldıñ» mağınasın bîlemîz, bîraq bîzdîkîne ûqsamaydı deydî, özîne jarasatın türde dep Allanı pâktegen boladı. Qûranda kâpîrlerge qaratıla: «Olar Allanı ûmıttı, sondıqtan Alla da olardı ûmıttı (târk qıldı)»[13], «Olardıñ bûl küngî kezdesulerîn ûmıtqanınday bîz de olardı ûmıtamız (târk qılamız)»[14] degen ayattardağı Allağa baylanıstırılıp qoldanılğan «ûmıttı» sözî tura mağınasında emes, târk etu, raqımına almau mağınasında. Mûnı barlıq ğûlamalar osılay tüsîngen. Al endî «Alla da ûmıtadı, bîraq onıñ ûmıtuı bîzdîñ ûmıtuımız siyaqtı emes» dep âuelî ûmıtudı tañıp, sosın bîzdîñ ûmıtuımız siyaqtı emes dep eşkîm, tîptî Allanıñ qolı bar, bîraq bîzdîñ qolımız sekîldî» emes deytînder de aytpaydı. Sebebî, ûmıtu bîzdîñ ûmıtuımızğa ûqsamay-aq qoysın, jalpı alğanda ûmıtu kemşîlîk, este saqtay almau nûqsandığı emes pe? Al endî «Allanı otıradı, bîraq bîzdîñ otıruımız siyaqtı emes» deudîñ «Alla da ûmıtadı, bîraq bîzdîñ ûmıtuımız siyaqtı emes» deuden qanday ayırmaşılığı bar? Ol da kemşîlîk, jaratılğandarğa tân mûqtajdıq emes pe? Mîne, sondıqtan nağız sâlaftar sözdîñ âlgîndey belgîlî bîr ağzanı yaki jaratılğandarğa tân îs-âreketterdî bîldîretîn tura mağınası mûrat emes, Alla Tağalan mûnday sözdermen nenî mûrat etîp, qanday sipattı qalağan bolsa, soğan iman keltîremîz degen.

Eger olar «Allanıñ qolı bar, bîraq bîzdîñ qol siyaqtı emes» degen kezde «bîzdîñ qolımız siyaqtı ağza, ûstaytın qûral mağınasında emes» degendî aytqısı kelse, onda olardı şatasıp jür demes edîk. Alayda olar «yad» (qol), «'ayn» (köz) sözderînîñ tîldîk tura mağınasın joqqa şığarmaymız, qanday mağınanı bîldîrîp tûrğanın da bîlemîz, tek sipattıñ nendey keyîpte bolatındığın ğana Allağa tapsıramız» deydî. Olarğa aytar uâjîmîz eger sender özderîñ aytqanday «Allanıñ qolı, közî» degendegî «qol» men «köz» sözderînîñ tura mağınasın joqqa şığarmasañdar ârî olardıñ mağınasın bîlîp, tüsîngen bolsañdar, onda bîzge bûl sözderden tüsîngen mağınalarıñdı aytıp berîñderşî. Eskerte keteyîk, bîz olardan Allanıñ qolı men közînîñ qanday keyîpte bolatındığın aytıp berîñder dep otırğan joqpız. Tek qol men közdîñ özderî tüsîngen jalpı mağınasın aytıp berudî talap etîp otırmız. Olar bûl sûrağımızğa «köru men ûstauğa arnalğan «ağza, qûral» mağınasında» dep jauap berse, onda olardıñ adasqandıqtarına basqa dâleldîñ qajetî joq. Sebebî, Allanıñ közî men qolı bîzdîñ, tîptî eşbîr jaratılıstıñ közî men qolına ûqsamayaq qoysın, onıñ jalpı ûğımı mûqtajdıqtı, denenî ârî bölşekterden qûralğandıqtı bîldîredî. Mîne sondıqtan közî joq adam soqır, qolı joq adam mügedek boladı. Al Alla eş bîr nârsege mûqtaj emes, dene ûğımınan da pâk. Ol eş nârsege ûqsamaydı. Alla köredî, bîraq köru üşîn belgîlî bîr ağza men qûralğa âste mûqtaj emes. Alla jaratadı, îsteydî bîraq jaratu, îsteu üşîn qolğa da, eşbîr qûralğa da mûqtaj emes.

Al eger olar «qol men köz ağza mağınasında emes» dep jauap berse, onda bastağı aytqan «tura mağınasın joqqa şığarmaymız» degen sözderîne özderî qayşı kelîp otırğandıqtarın esterîne salamız. Sebebî, qol men közdîñ tura mağınası belgîlî bîr ağzanı ğana bîldîredî.» (dîn men dîl, 159-bet)

Nûrjan bauırım bîraz ünsîz qalıp, özînîñ qattı ketkenîn azda bolsa sezîngendey boldı. Âñgîmemîzdîñ soñında âlî de bolsa oylanatının, îzdenetînîn bîldîrdî. Dîni sauatın jañadan aşıp jürgen köptegen bauırlarımız, aqiqattıñ bîr ûşın bîlîp qalıp, jan-jağımen sanaspay eldîñ bârîn adastığa tañadı. Bûl ârine dûrıs emes! Sebebî qazaqqa İslam osı ğasırda ğana kelgen joq, onıñ tarihı arıda. Ârine ârtürlî sayasi jağdaylarğa ûşırap dînîmîzdîñ âlsîregen kezî boldı. Osını tiek etîp bûrınğı ata-babamızdıñ dîni ûstanımın joqqa şığaru qatelîk. Öytkenî, Maturidi ûstanımın qalay desek te, bûrınğı atalarımız, âsîrese dîni sauatı bar közî aşıq tûlğalarmız ûstanıp ötken. Olarğa qarap küllî qazaqtı adasqan dep ükîm tüiu dûrıs emes. Bûl dîn bîrlîgînîñ bûzıluına sebep. Dîn bîrlîgî bûzılğan elde, sayasi tûraqtılıq ta şayqaladı.

Joğarıdağı Nûrjan siyaqtı bauırlarımız, basqalardı «adasıp jür» dep köpşîlîk jamağattan bölînîp ketuî qatelîk. Alla aytadı: «Alla bîr eldî tura jolğa salğannan keyîn olardıñ saqsınatın nârselerîn aşıq bîldîrmeyînşe, olardı adastırmaydı. Rasında Alla âr nârsenî tolıq bîluşî». (9/115). Sol siyaqtı basqa ayatta da köpşîlîkpen bîrge bolu turalı bılay delîngen: «Al bîreu, özîne tura jol ayqındalğannan keyîn Payğambarğa qarsı şıqsa, sonday-aq, mümînderdîñ jolınan basqa jol îzdese, onı bûrılğan jağına bûramız da tozaqqa salamız. Ol nendey jaman orın». (4/115). Sondıqtan da qûrmettî ağayın, dînîmîz jañadan örkendep, elîmîz tâuelsîzdîgî endî ğana qanat jayıp kele jatqanda, bütîn qazaqtı anau-mınau dep bölşektemeyîk. Memleketîmîzdîñ tûraqtılığı mıqtı bolıp, dînîmîzdîñ eñsesî joğarı bolsın desek, bölînbeyîk ağayın!

[1] Mûhammed Na'im Mûhamed, âl-Qanun fi 'aqaydil-firaqi uâl-mâzaĥibil-islamiya, 414-bet. «Dârus-salam» baspası,Egipet, 2007 j.
[2] Fathul-bari 7/82.
[3] «Fajr» süresî, 22-ayat.
[4] Mûhammed Na'im Mûhamed, âl-Qanun fi 'aqaydil-firaqi uâl-mâzaĥibil-islamiya, 414-bet. «Dârus-salam» baspası, Egipet, 2007 j.
[5] «âr-Rahman» süresî, 26-27-ayat.
[6] Abdullaĥ Diraz, âl-Mûhtar min kunuzus-sunna,
[7] Mûhkam ayattar – mağınası ayqın ayattar.
[8] Mûhiddin ân-Nâuauiy, âl-Minĥââj Şarh sahih Mûslim ibnil-Hajjaj, 15-16 tom, 420-bet. «Darul-mağrifa» baspası, 2007 j.
[9] İstiua – sözînîñ tura mağınası «otırdı, ornıqtı, jayğastı» degenge sayadı.
[10] «Ağraf» süresî, 54-ayat.
[11] Âkmalud-din Mûhammed ibn Mûhammed âl-hanafi, Şarhu uasiyatil-imam Âbi Hanifati, 52-bet. «Darul-fath» baspası, Egipet 2009j.
[12] İusuf âl-Qaradaui, fusulun fil-aqidati baynas-sâlafi uâl-halaf, 47-bet. «Mâktabatu uâĥba» baspası, Kair qalası, 2006j.
[13] «Tâuba» süresî, 67-ayat.
[14] «Ağraf» süresî, 51-ayat. Eskertu: Taqırıp tüsînîktî bolu üşîn «ûmıttı», «ûmıtamız» dep sözdîñ tura mağınası boyınşa audarıp, jaqşanıñ îşînde «târk qıldı», «târk qılamız» dep auıspalı mağınasın berdîk. Dûrısı dereu târk qılamız dep mûrat bolğan mağına boyınşa audaru.
Tauken Aytbaev
date30.07.2012readCount7341printBasıp şığaru