Ûlılardıñ orazası

Oraza - sabırlılardıñ ğibadatı. Alla Tağala bûl jayında: «Rasında sabırlılar özderînîñ sauaptarın esepsîz aladı», - deydî. Sâlâf solihtar altı ay boyı Alla Tağalağa dûğa etîp ramazanğa jetuîn sûraytın jâne ramazandı şınayı nietîmen kütîp, oğan orazamen, namazben, sadaqamen dayındalatın. İmam ibn Kasir bılay deydî: «Sâlâf solihtarımızdıñ dûğası: "İâ, Allam menî ramazanğa aman jetkîz jâne ramazandı men üşîn amandıq ayı et jâne odan keyîn ramazandı menen qabıl et!" - dep dûğa etetîn».

Ramazan - aspan esîkterî aşılıp, Payğambarlardıñ eñ abzalına Jâbreyîl (aleyĥis sâlâm) tüsken jâne bûl künâlardıñ keşîrîletîn ayı. Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâllâm ): «Ramazannan ramazanğa deyîngî aralıqtağı barlıq künâlar keşîrîledî, eger ülken künâlardan adam alıs bolsa»,-degen bolatın. Bûl ayda tozaqtıñ qaqpaları jabılıp, jânnâttıñ esîkterî aşıladı jâne şaytandar kîsendeledî. Oraza - ol ğibadattardıñ mırzası jâne bûl oraza jalğız ğana ğibadat jâne onıñ sauabın Alla Tağala ğana beredî. Bûl jayında Sahih Bûharide kelgen hadiste Alla Tağala aytadı: «Rasında adam balasınıñ barlıq amaldarı özî üşîn tek orazadan basqası, öytkenî ol men üşîn jâne onıñ sauabın men beremîn. Adam özînîñ tağamın, nâpsîsîn, îşîp-jemîn men üşîn tıyadı, sol üşîn de oraza tûtqan adam üşîn ekî quanış bar, onıñ bîrî - auızaşarda, ekînşîsî - menî körgen kezdegî quanış»,- degen.

Orazanıñ türlerî jayında ûlı ğalım İmam Ğazali (r.a.) bılay deydî: «Orazanıñ jalpılay türî bar jâne arasındağı arnayılardıñ ûstaytın türî bar jâne sol arnayılardıñ îşînde erekşelerdîñ ûstaytın orazası bar. Jalpı adamdardıñ ûstaytın orazası ol îşîp-jemnen jâne de bîz bîletîn basqa da orazanı bûzatın nârselerden tiılu. Al arnayılardıñ ûstaytın orazası ol barlıq îşkî jâne sırtqı bolğan künâlardan tiılu. Erekşelerdîñ orazası ol Alla Tağaladan basqalardıñ barlığınan tiılu, yağni tek Allamen ğana qalu». Yağni jalpılardıñ orazası ol îşîp-jemnen, jınıstıq qatınastan jâne basqa da orazanı bûzatın nârselerden tıyılu bolsa, arnayı adamdardıñ orazası jañağılardıñ üstîne tağı da qosımşa retînde özînîñ dene jâne sezîm müşelerîmen barlıq jan tânîmen oraza ûstau, yağni şariğatta tiım salğan nârselerden tıyılu. Yağni, közdîñ orazası Alla Tağalanıñ kâlâmında jâne sünnette tiım salınğan nârselerdî qaraudan saqtanadı. Al endî qûlaqtıñ orazası ol ğaybat estuden, bîreudîñ artınan söz aytudan, haram bolğan öleñderdî, âuenderdî estuden tıyadı. Al tîldîñ orazası ol bîreudî ğaybattau, jaman söz söyleu, bîreudî jamandau jâne sol sekîldî tıyım salınğan nârselerden özîn şekteumen boladı. Al qoldıñ orazası ol âlsîzderge ziyan jetkîzbeu, bîreudîñ malın aqısız tartıp alıp jeu degen nârselerden tıyadı. Al ayaqtıñ orazası ol jamanşılıq bolıp jatqan jerge, bekerşîlîk bolıp jatqan jerge, haram bolıp jatqan jerge barudan tıyılu bolıp esepteledî.

Al arnayılardıñ îşîndegî erekşelerdîñ orazasına keler bolsaq, bûl aytılğandardan artıq ol Alla Tağalanı zîkîr etuden basqalardıñ barlığınan oraza ûstau, yağni ol jürektîñ orazası bolıp esepteledî, yağni adam jüregîn jaman nârselerden tazartadı. Körkem mînezderdîñ îşînde eñ jamanı bolğan sarañdıq, qorqaqtıq, bîreudî köre almau, jek köru, aşközdîk, jürektîñ qattılığı siyaqtı sipattardıñ barlığınan özîn tazartadı. Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâllâm): «Rasında oraza ol tek îşîp-jeuden ğana tıyılu emes»,-dep, sonan soñ bılay deydî: «Mariyam anamız aytqanday Rasında men Rahman üşîn orazağa nâzîr qıldım»,- deydî. Olay bolsa sender oraza ûstaytın bolsañdar tîlderîñdî saqtañdar, közderîñdî saqtañdar, bîr-bîrlerîñmen ûrıspañdar jâne bîr-bîrlerîñmen jek körîspeñder degen eken. Tağı bîr hadisînde Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâllâm) bılay deydî: «Eger oraza ûstaytın bolsañ onda senîñ qûlağıñ da közîñ de oraza ûstasın. Haramnan, jaman nârselerden, âyelge ûrsudan jâne qızmetşîge ziyan keltîruden jâne sende orazanıñ sonday bîr sipatı bolsın oraza künîñdî auızıñ aşıq kündey etîp ötkîzîp almañdar».

İmam Bûhari: «Men kâmiletke tolğalı berî eşqaşan bîr mûsılman jayında ğaybat aytpağan ekenmîn»,-degen.

İmam Şafiği bılay: «Men ömîrîmde Alla Tağalanıñ atımen bîr ret bolsın ant îşpegenmîn, şın nârsege bolsın, ötîrîk nârsege bolsın. Al eger qarapayım sudıñ özî menîñ adamgerşîlîgîmdî bûzadı degen bolsa, men sudı da îşpes edîm» degen. Mûhammad ibn Mûsağa attı ğalımnan: «Sîz nege osı süyenîp otırmaysız»?-dep sûraydı. Sonda ol kîsî: «Rasında süyenîp otıratın adamdar olar amanda bolğan adamdar, men özîmdî amandamın dep oylamaymın, bâlki özîmnîñ amandığım üşîn Alladan qorqamın»,-degen eken.

Oraza adamnıñ jasağan künâlarına, jamanşılıqtarına kâffârat boladı. Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâllâm): «Rasında er adamnıñ fitnası ol onıñ otbasında, balasında, malında, körşîlerînde boladı, al endî sonıñ kâffâratı ol – oraza, namaz, sadaqa jâne jaqsılıqqa şaqırıp, jamandıqtan qaytaru»,-degen.

Oraza adamdı tozaqtıñ otınan saqtaydı. Payğambarımızdan (sallallaĥu âlâyĥi ua sâllâm) jetken sahih hadiste: «Kîmde-kîm Alla üşîn bîr kün oraza ûstaytın bolsa, Alla Tağala onı tozaq otınan jetpîs jılğa alıstatadı»,-degen. İmam Tirmiziden kelgen hadiste Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâlâm): «Kîmde-kîm Alla üşîn bîr kün oraza ûstaytın bolsa, Alla Tağala ol adam men tozaqtıñ arasına tereñ şûñqır qoyadı, onıñ ülkendîgî aspan men jerdîñ arasınday boladı»,-deydî.

Oraza adam balasınıñ jânnâtqa kîruîne sebep boladı, jânnâtqa kîruîne jol aşadı. Payğambarımızdıñ (sallallaĥu âlâyĥi ua sâlâm) «Kîmde-kîm ömîrden auızı berîk küyînde ötse, jânnâtqa kîredî»,-degen hadisî bar. Payğambarımızdan (sallallaĥu âlâyĥi ua sâlâm) jetken riuayatta Âbu Umama degen sahaba Payğambarımızğa kelîp aytadı: «İâ, Rasulalla bügîn soğıs bolayın dep jatır, mağan dûğa etşî Alladan sûrap, men osı soğısta şâĥid bolayınşı»,-deydî. Sol kezde Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâlâm ): «İâ, Allam bûlardı aman et, bay et»,- dep dûğa qıladı. Soğıs bîtîp, bûlar soğıstan aman qaladı jâne tüsken oljamen bay boladı. Söytîp kelesî jolı tağı da osılay aytadı. Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâlâm ) tağı da osılay dûğa etedî. Aman qalıp maldı boladı.Üşînşî ret tağı da şâĥid boluın sûrap keledî. Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâllâm) tağı dûğa etedî. Osı dûğamen ol tağı da aman qaladı, bay boladı. Sosın Payğambarımızğa kelîp: «İâ, Rasulalla men senen Alla jolında şâĥid boludı sûrağan edîm, sen mağan amandıq pen baylıq tîledîñ, endî mağan sol arqılı jânnâtqa kîretîn qanday da bîr amaldı körsetşî»,- degen kezde Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâllâm): «Olay bolsa sen ârdayım orazağa berîk bol»,- deydî. Bûdan keyîn Âbu Umama jâne onıñ âyelî tîptî qızmetşîsî künderîn tek qana orazamen ötkîzgen eken.

Abdulla ibn Omar (radiallaĥu anĥuma) özînîñ âkesî jayında aytadı: «Menîñ âkem Omar ibn Hattab öle-ölgenşe orazanı öte köp ûstap ömîrden öttî»,-deydî. İbn Nuğaym Osman ibn Affan (radiallaĥu anĥu) jayında: «Osmannıñ kündîzden ülesî ol jomarttıq pen oraza bolsa, al tüngî ülesî sâjde men namaz bolatın»,-deydî. Âbu Talha Ansari (radiallaĥu anĥu) üzbey qırıq jıl oraza ûstağan, auızın aşpastan tek qana haram künderî, yağni ayt künderî ğana auız aşqan. 

Payğambarımızdıñ (sallallaĥu âlâyĥi ua sâlâm ) âyelî Sâydâ Hafsanı talaq etken kezde Jâbreyîl (aleyĥis sâllâm) kelîp: «İâ, Rasulalla Hafsanı qaytar, rasında ol öte köp oraza ûstaydı jâne öte köp namazda tûradı, rasında ol senîñ jânnâttağı âyelîñ boladı»,- degen.

Abu Darda (radiallaĥu anĥu) orazanı öte köp ûstaytın adamdardan bolğan. Kündîzîn orazamen, tünîn namazben qiyammen ötkîzetîn bolğan. Tîptî onıñ denesî oraza men namazdıñ köptîgînen denesî sonday âlsîregen halge keledî. Sonda onıñ âyelî onıñ joldası Salmanğa baradı, küyeuî jayında aytadı. Sol kezde Salman kündîz Âbu Dardağa kelîp oğan tamaq îş deydî. Abu Darda dosın tıñdap auızın aşıp, tamaq îşedî, sosın tünde kelîp: «Ey, dosım men osında qonamın»,-deydî. Tün ortasında Âbu Darda namazğa tûrayın degen kezde dosı oğan ûyıqta deydî. Tañ atqan soñ Âbu Darda Payğambarımızğa (sallallaĥu âlâyĥi ua sâllâm) kelîp bolğan jaydı aytıp arızdanadı. Sonda Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâllâm ): «İâ, Âbu Darda rasında senîñ deneñnîñ senîñ moynıñda aqısı bar, sol sekîldî âyelîñnîñ de senîñ moyınıñda aqısı bar, sonımen qatar Rabbıñnıñ aqısı bar. Sondıqtan ârqaysısınıñ aqısın özîne ber»,-degen eken.

Amr ibn Ass (radiallaĥu anĥu) özînîñ ûlı Abdullağa: «İâ, Abdulla üylen»,-deydî. Sol kezde Abdulla: «Âketayım üylenuge qattı qızığıp tûrğan joqpın»,-deydî. Sonda âkesî ûlına Qûrayştardan qız âperîp üylendîredî. Üylengennen üş kün ötken soñ âkesî kelînînen: «Abdullanıñ qalı qalay?»-dep sûraydı. Sol kezde âyelî aytadı: «Abdullağa Alla razı bolsın, mağan âlî jaqındağan emes, kündîz eşqanday tamaq îşpeydî, al tün bolsa qiyammen ötkîzedî»,-deydî. Sol kezde âkesî Payğambarımızğa (sallallaĥu âlâyĥi ua sâlâm) kelîp ûlınıñ jağdayın aytadı. Onı estîgen Payğambarımız: «Ey, Abdulla! Sen âr ayda üş künnen oraza ûsta»,-deydî. Sonda  Abdulla: «İâ, Rasulalla! Menîñ küşîm odan da köpke jetedî»,-deydî. "Onda âr ayda jetî künnen ûsta deydî". Sonda küşîm odan da köpke jetedî deydî. "Onda on kün ûsta" deydî. "İâ, Rasulalla! Menîñ küşîm odan da köpke jetedî" degende, "onda bîr kün oraza ûstap, bîr kün aşıp jür" degen eken.

Abdulla ibn Zubayr (radiallaĥu anĥu) bolsa jetî kün üzbey oraza ûstap, segîzînşî kün aşadı eken jâne osı orazanı ünemî jalğastırıp otırğan. İmam Bayhaqi Alla razılığı üşîn otız jıl oraza ûstağan eken.

İmam Şafiği bılay deydî: «Rasında Alla Tağalanıñ âmîrlerî jaratılıstıñ jağdayın jâne jaqsılığın oylaumen baylanıstırılğan». Alla Tağala bılay deydî:

إِنَّ الصَّلَاةَ تَنْهَى عَنِ الْفَحْشَاء وَالْمُنكَرِ

Küdîksîz namaz; arsızdıqtan, jamandıqtan tıyadı. ( Ğankabut, 45 ). Yağni, Alla arsızdıq pen jamandıqtı namazğa baylağan. 

خُذْ مِنْ أَمْوَالِهِمْ صَدَقَةً تُطَهِّرُهُمْ وَتُزَكِّيهِم بِهَا

(Mûhammed Ğ.S.) olardıñ maldarınan sadaqa al da, ol arqılı olardı tazartıp, berekelendîresîñ. ( Tâube, 103 ). Al, tazarudı zeketke baylağan.  

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُواْ كُتِبَ عَلَيْكُمُ الصِّيَامُ كَمَا كُتِبَ عَلَى الَّذِينَ مِن قَبْلِكُمْ لَعَلَّكُمْ تَتَّقُونَ

Ây mümînder! Senderge bûrınğılarğa parız qılğanday oraza parız qılındı. Ârine saqsınarsıñdar. (Baqara, 183). Al, taqualıqtı orazağa tâueldegen.

Alla Tağalanıñ islamdı şariğattauındağı maqsatı - taqualıq. Al taqualıq degenîmîz ol Alla Tağalanıñ nûrımen nûrlanu jâne dûrıs bolğan köregendîlîkke jetu. Sol üşîn de Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâllâm): «İâ, Allam! Bîzge aqiqattı aqiqat dep körset jâne oğan erudî nâsîp et jâne adasudı adasu dep körset jâne odan alıs boludı nâsîp et»! dep dûğa etetîn. Alla Tağala bılay deydî:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا اتَّقُوا اللَّهَ وَآمِنُوا بِرَسُولِهِ يُؤْتِكُمْ كِفْلَيْنِ مِن رَّحْمَتِهِ وَيَجْعَل لَّكُمْ نُوراً تَمْشُونَ بِهِ

Ây mümînder! Alladan qorqıñdar, Elşîsîne iman keltîrîñder. Senderge mârhametînen ekî ese beredî. Ârî senderge sonımen jüretîn nür jaratadı. ( Hadid, 28 )

Rasında Alla Tağalağa boyûsınu bîr nârse, jâne taqualıq qılu basqa nârse. Taqualıq degenîmîz ol adam balasınıñ köregendîkke ie boluı, yağni jaqsı men jamandı, haram men halaldı köre bîletîn dârejesî. Eger adam balası ramazan ayında mûnday taqualıqqa jetpese, onda sol ramazannıñ şariğattaluındağı maqsatına jetpegen bolıp sanaladı. Eger aqiqattı aqiqat dep körgîñ kelse, jamanşılıqtı jamandıq dep körgîñ kelse, adasudı adasu dep körgîñ kelse onda jüregîñdî Allanıñ nûrımen nûrlandıruıñ kerek. Al Alla Tağalanıñ nûrı bolsa Allağa boyûsınbaytın künâĥarlarda bolmaydı. Olay bolsa namazda tûrğan kezde Alla Subhanalla Tağalanıñ aldında tûrmın dep nâpsîñdî dayarlauıñ mîndettî boladı. Bîr künî Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâllâm) sahabalarımen otırğan kezde Âbu Bâkîrden: «İâ, Âbu Bâkîr! Sen nenî jaqsı köresîñ?»- deydî. Sonda Âbu Bâkîr aytadı: «Men bûl düniede üş nârsenî jaqsı köremîn. Jinağan malımdı sen üşîn nâfâqa qılğandı, senîñ janıñda otırğandı jâne sağan qarağandı jaqsı köremîn»,-deydî. Sosın Payğambarımız (sallallaĥu âlâyĥi ua sâllâm): «İâ, Omar! Sen nenî jaqsı köresîñ?»- deydî. Sonda Omar: «Men de bûl düniede üş nârsenî jaqsı köremîn iâ, Rasulalla. Men aqiqattı jaqsı köremîn jâne tura sözdî jaqsı köremîn jâne jamandıqtan qaytarğandı jaqsı köremîn»,-deydî. Sonda Osmanğa qarap: «Al, Osman sen şe?»-deydî. Osman aytadı: «İâ, Rasulalla men de üş nârsenî jaqsı köremîn. Adamdardı tamaqtandırğandı, sâlem jayğandı jâne adamdar ûyıqtap jatqan kezde tünde namaz oqığandı»,- deydî. Sonda Alige qarap: «İâ, Ali! Sen şe?»- deydî. Ali (radiallaĥu anĥu) aytadı: «Men de üş nârsenî jaqsı köremîn.Ol qonaqtı sıylağandı, jazda oraza ûstağandı jâne müşrîkterdîñ basın şapqandı»,-deydî. Sol kezde Payğambarımız Âbu Zârğa qaraydı da: «Al sen şe, iâ, Âbu Zârr?»- deydî. Sonda Âbu Zâr aytadı: «İâ, Rasulalla! Men sonday bîr bîr türlî nârselerdî jaqsı köremîn. Rasında menîñ jaqsı köretînîm aştıq, auru jâne ölîmdî jaqsı köremîn»,- deydî. Sonda Payğambarımız aytadı: «İâ, Âbu Zârr qalayşa, ol nârselerdî eşkîm jaqsı körmeydî ğoy?»-dep sûraydı. Âbu Zârr: «İâ, Rasulalla! Eger men aşığatın bolsam jüregîm jûmsaradı, eger auıratın bolsam künâlarım tögîledî, al eger öletîn bolsam onda Rabbıma barar edîm»,-degen eken.

İmam Salih İbraĥim ibn Hani degen kîsî öte köp oraza ûstaytın adam bolğan. Tîptî âbden qartayıp, ölîm auzına kelgen kezde, âbden âlsîrep tîlî keuîp ömîrden öteyîn dep jatqan kezde ûlına aytadı: «Ey, ûlım, men âbden şöldedîm»,-deydî. Sol kezde balası oğan endî su âkelîp, auızına tamızayın dep jatqan kezde, ol kenetten erînderîn jaba qoyadı da: «Ey, ûlım kün battı ma?»- deydî. Ûlı joq deydî. Sol kezde İmam su îşuden bas tartadı. Balası îş-îş dep qoymaydı. Al âkesî bolsa îşpey qoyadı. Künnîñ batqanın kütemîn deydî. Ol sol jerde âkesînîñ janında otırıp qaşan aqşam namazınıñ azanı bolar eken dep kütîp otıradı. Sol kezde ölîm sâtî jaqınday bastaydı. Sol sâtte:

لِمِثْلِ هَذَا فَلْيَعْمَلْ الْعَامِلُونَ

Amal qıluğa tiîstî (Saffat, 61) ayatın qaytalay berîp, auızın aşpağan küyî jan tâsîlîm etedî.

Ali (radiallaĥu anĥu) ûlı Hasannıñ qızı Nafisa (radiallaĥu anĥa) orazanı köp ûstaytın kîsî bolğan. Qartayıp, jası ûlğayıp ömîrden ötetîn uaqıtı kelgen kezde ölîm auzında jatıp sonda da ol kîsînîñ auızı berîk boladı. Sonda janındağı oğan janı aşığan balaları: «Anaşım, auızıñdı aşsañşı, qinaldıñ ğoy»,-deydî de su bermekşî boladı. Sonda ol ekî ernîn jauıp, balalarına: «Men otız jıldan berî oraza ûstap, Alla Tağalağa oraza bolıp barudı sûrağanmın. Endî sol sât jetken kezde menîñ auızımdı aşqızbaqşısıñdar ma?»- dep odan bas tartadı. Söytîp qolına Qûrandı alıp mına ayattı oqi bastaydı:

قُل لِّمَن مَّا فِي السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضِ قُل لِلّهِ كَتَبَ عَلَى نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ

(Olarğa) ayt: «Kökterdegî jâne jerdegî nârseler kîmdîkî?», «Allanîkî» de. Ol mârhamet etudî öz mîndetîne alğan... Osı ayattı qaytalauın toqtatpay auızı berîk küyînde ömîrden ötedî.

Bûrınğı ötken solihtardan Daud ibn Âbu Hind degen adam qırıq jıl boyı üzbesten oraza ûstağan eken, yağni bîr kün auızı aşıq, bîr kün berîk. Onıñ osılay oraza ûstağanın tîptî otbasındağılar da bîlmeytîn. Künde jûmısqa şığatın kezde özîmen bîrge alıp şıqqan tamağın eger ol auızı berîk bolatın bolsa, sadaqa qılıp bîreuge berîp jîberetîn. Söytîp keşke üyîne kelîp auızın aşıp, orazasın tamamdaytın bolğan. Osılayşa qırıq jıl ûstağan orazasın otbası bîlmey ötken eken.

Mûratbek Qıstaubaev, 

Oral ortalıq meşîtînîñ naib imamı

date12.06.2017readCount2516printBasıp şığaru