İSLAM – ÖRKENİET ÖZEGÎ

Alla qalasa biıl 10-şı mausımnan bastap Elbasımız N.Nazarbaevtıñ bastamasımen elîmîzdîñ bas şaĥarı Astanada 166 jılğı tarihı bar «EXPO – 2017 Halıqaralıq körmesî» bastaladı. Bûl ülken aytulı şarağa âlemnîñ 100-den astam elînen 10 juıq ülken halıqaralıq ûyımdar qatısada.

Bîz HÎÎ ğasırdan astam uaqıt İslam dînîn qabıldağan elmîz. İslamnıñ âlemge qanat jayğanına da HIV ğasırdan astı. Osı aytulı körmege İslam âlemînen köptegen elder, ûyımdar qatısadı. Onıñ îşînde mûsılman elderînen de köptegen delegattar keledî dep kütîlude. Bîz osı uağız-maqalamızda da İslam dînîndegî bîlîm men ğılım, mâdeniet pen örkeniet tarihına toqtalamız.

Alla tağalanıñ eñ alğaşı ayatı da «İqro» yağni, «Oqı» dep bastalatının ârbîr mûsılman jaqsı bîledî. Mîne, bûl dînîmîzdîñ bîlîm men ğılımdı îzdenuge qanşalıqtı köñîl bölgendîgînîñ körînîsî. Osı siyaqtı ayattar Allanıñ qasiettî kîtabında köptep kezdesedî. Qûranda 256 jerde oylanbaysıñdar ma? aqıl jürgîzbeysîñder me? dep keltîrîlgen. Osımen qatar 700-dey jerde bîlîm men ğılım turalı aytılğan. Alla bîr nârsenîñ mañızdılığına nazar audartqısı kelse onı kîtabında köp qaytalağan. 

Qûran Kârîmde mûsılmandardı bîlîmdîlerdîñ, ğalımdardıñ qoğamdağı ornın erekşelep «Ânbiya» süresînîñ 7-şî ayatında bılay deydî:

فَاسْأَلُوا أَهْلَ الذِّكْرِ إِن كُنتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

«Eger bîlmeseñder Kîtap ielerînen sûrañdar...»

Osımen qatar, Zümâr süresînîñ, 9-şı ayatında:

قل هل يستوي الذين يعلمون والذين لا يعلمون

«...(Mûhammed Ğ.S.) olarğa: «Bîlgender men bîlmegender teñ bola ma?»,- de»...

 Al, Fatır süresînîñ, 28-ayatında ğalımdardıñ mârtebesîne toqtalıp:

إِنَّمَا يَخْشَى اللَّهَ مِنْ عِبَادِهِ الْعُلَمَاءُ

«...Şın mânînde qûldarınan ğalımdarı; Alladan qorqadı...», - degen.

Payğambarımız (oğan Allanıñ salauatı men sâlemî bolsın) hadis-şârîpterînde de bîlîm-ğılım îzdenu, jâne îzdenuşî şâkîrttîñ mârtebelerî jayında köp aytılğan mısalı, Hazîretî Âbu Hurayradan (Alla odan razı bolsın!) jetken hadiste:

: «... ومَنْ سلَك طرِيقاً يَلْتَمِسُ فِيهِ عِلْماً ، سهَّلَ اللَّه لَهُ بِهِ طَرِيقاً إلى الجَنَّةِ

«Kîm bîlîm alu jolına tüsse, Alla ol adamğa jânnattıñ jolın oñay etedî», - dese, (Müslim, Zikr babı 39) Hazîretî Ânâstan (Alla odan razı bolsın!) jetken hadiste:

 مَن خرَج في طَلَبِ العِلمِ ، فهو في سَبيلِ اللَّهِ حتى يرجِعَ

«Kîmde-kîm ğılım oqu üşîn saparğa şıqqan adam, üyîne qaytqanşa Alla jolında boladı», - deydî. (Tirmizi, Ğılım babı 2)

İslam ğılımdı qoldaydı, eşqanday qağidasına kereğarlıq tanıtpaydı, qayşılıq jasamaydı. İslam ğılımnıñ nağız bûlağı bolıp tabıladı. Ol adamzatqa paydalı ĥâm tura jolğa bastaytın ğılımdı uağızdaydı.

İslam dînî kelîp, tarap, halıqtıñ köpşîlîgî bîlîm îzdenuge den qoydı. Bîraq ol kezde qazîrgîdey mektepter nemese joğarğı oqu orındarı bolmadı. Sol üşîn de İslam mâdenietînîñ bîlîm bûlağı, ğılım ortalığı, mektebî meşît boldı. Meşît mûsılmannıñ tek ğibadat etetîn orındarı ğana emes, sonımen qatar mûnda oqu-jazudı, Qûran oqudı, şariğat îlîmderîn jâne basqa îlîm salaların üyrendî. Meşîttermen qatar oqu-jazudı, hat tanudı üyretetîn mektepter boldı. Keyîn, barıp, tegîn oqıtatın oqu orındarı aşıla bastadı.

Ârbîr mâdeniet bîr ğana halıqtıñ ne bîr ğana ûlttıñ önerî bolıp esepteledî. Jâne onı jasauşı ûlt ökîlîn ğana maqtan tûta aladı. İslam mâdenietî – iîsî mûsılman bauırlardıñ qolımen jasalğan köpke ortaq mâdeniet. İslam mâdenietîn dînnen bölek alıp qarauğa bolmaydı. İslam dîn men ğılımdı egîz tûjırımğa sanaydı. Al hristian ğılımdı damıtu ornına köptegen ğalımdardı inkvizitsiya sotımen tîrîdey otqa örtedî, sonıñ saldarınan Europada ğılım keş damıdı. Dîn men şîrkeu Europa qûrlığındağı tügel örkeniettîñ jolın bögegen kertartpa qara küşter retînde ömîr baqi öşpes qara tañbamen tanılıp qaldı.

İslamnan bûrınğı halıqtar qol jetkîzgen ğılımi jetîstîkterdîñ bolğanı ras. Mûsılmandar qısqa merzîmde-aq olardı meñgerîp, imannan alğan küş-quattıñ arqasında esepsîz jañalıqtardıñ betîn aştı. Olardıñ eñbegînîñ qızığın bûl künî küllî adamzat körude. Âsârese mûsılman emester köbîrek körude. İslam ğalımdarı şûğıldanbağan, üles qospağan ğılım salası joqqa tân. Mûsılman sayahatşılar qaldırğan mâlîmetter men kartalar arqılı Ertîs jâne Enesey özenderînîñ joğarğı añğarı men Koreya jağalauına deyîngî mekender tarihta jazulı qaldı. Mâselen, 1368-jılı qaytıs bolğan belgîlî sayahatşı İbn Batutta (1304-139) sonau Zaytun (qazîrgî Gonkong) aymağına şeyîn barğanın, atalmış aymaqtıñ dünie jüzîndegî eñ ülken teñîz portı ekenîn, 100-den astam ülken keme men sansız kîşîgîrîm kemeler tûraqtaytının, osı ğalamat sauda öner keşenderî şalğay taulardan teñîzder arqılı tasımaldanğanın jazğan.

Abbasitter halifatı tûsında İslam ğûlamaları köne grek, parsı jâne basqa tilderdegi jazba eñbekterdi, onıñ işinde antikalıq mâdenietti birjolata joyılıp ketuden saqtap qaldı.

Bir kezderi bizdiñ ata-babalarımız osı arab tili arqılı öz eñbekterin jazdı âri köpşilikke tarattı. Mahmud Qaşqaridiñ arab tîlînde jazılğan «Diuani lûğatı ât-türîk» kitabında bûrınğı türki halıqtarınıñ âriptik tañbaları 18 bolğanın jâne keybir türki taypaları oğan qosımşa belgilerdi qosıp, âripter sanı 25-26-ğa jetkenin jazdı. Âbul-Hasanat Mâulâui Âbdul-Hay Marğûlanidiñ şariğat zañdarı turalı jazılıp, Qazaqstan men Orta Aziyağa keyinnen tarağan «Âl-hidaya» kitabın ağılşındar töl tiline audarıp, janûya qatınastarı boyınşa zañnıñ baptarına paydalanğan. Qazir ol kitap ağılşın tîlînen orıs tiline audarılıp baspadan şıqtı.

Dîni filosofiya boyınşa alğaşqı eñbekter ĥijranıñ 300-jılında jazılğan. İslam filosofiyasınıñ köş basşısı Âl-Kindi osı jıldarı, yağni 1100 jıl bûrın eñbekterîn qaldırğan. Europa jer şarı döñgelek ekendîgîne közderî anıq jetpey âlî HVÎÎÎ ğasırda bastarın qatırıp daulasıp jürgende, İslam ğûlamaları bûl mâselenî VÎÎÎ ğasırda, halifa Harun Raşid tûsında zerttep qoyğan edî. Bağdat şaĥarınıñ sırtındağı Nisfun-Nâĥâr degen jerde ârtürlî sızıqtar men ölşeuler jasap, jer şar târîzdî döñgelek dep qortındı jasadı. Kuba aralın tapqan Kristofor Kolumb bûl pîkîrdî auadan alğan joq. Ol jerdîñ döñgelek ekendîgîn Averroistan estîdîm dep jazğan. Mûsılman ğalımı İbn Ruşdtî Europa osılay ataytın. Tokio observatoriyasınıñ direktorı tanımal ğûlama Eşidi Kogan halıqaralıq konferentsiyada: «Men âlem sırlarınıñ qûpiyasın zertteudîñ jaña âdîsîn taptım, ol – Qûran oqu. Qûrandı oqıñız, ol sîzge tolıqtay ğalamnıñ sırın aşadı» degen. Al Amerikanıñ embriologiya jâne adam jaratılısı turalı ğılımdarınıñ doktorı Keyt Mor «Adam jaratılısı» degen kîtap jazdı. Oğan arab ğalımdarı: «Sîzdîñ osı kîtaptağı keltîrgen pîkîrlerîñîz Qûran men hadiske öte sâykes keledî. Eger sîz kelîsseñîz, bîz onı ayat-hadistermen bayıtıp jâne tolıqtırıp, jañadan bastırtıp şığarar edîk» degen. Ol kelîstî, nâtijede aytqanday etîp, «Adamnıñ jaraluı Qûran men meditsina arasında» degen atpen jarıq kördî. Qûran ayattarı jılma-jıl ömîr zañdılıqtarımen dâleldene tüsude.

Europa ğılımdı mûsılman elderînen, yağni şığıstan üyrendî. Europanıñ renessansı 1300-jıldarı bastalğan. Nege? Öytkenî bûl uaqıtta olar İspan jerîndegî Andalusiya İslam memleketînîñ mâdenietîmen jâne kresşîler jorığı nâtijesînde şığıstağı arab jerlerîndegî örkenietpen tanıstı. Hazîret Osman (r.a.) halifalıq qûrğan kezde, jolauşılar, âlsîzder, keybîr zâru jandar dâm tatıp ketsîn dep, meşîtterdîñ aldında as pîsîrtîp, qoğamdıq orındar jarıq bolıp tûrsın dep, arnayı şıraq jaqtırıp qoyatın. Bûl âdet keyîn de jalğasın taptı. Milliondağan halıq ömîr sürgen Kordova qalasınıñ köşelerî tün mezgîlderînde jarıqpen qamtamasız etîlîp, qala halqı arnayı töselgen asfaltpen qatınadı. Al Europanıñ qalaları qalıñ batpaq pen ûyıqqa maltığıp, bas kötere almay jattı. Mûsılmandıq mâdenietpen tanısu Europanı ğasırlar boyğı qalıñ ûyqısınan oyattı, qozğau saldı. Batıstıñ keybîr ğalımdarı «Orta ğasırlarda keybîr Europa bileuşîlerî öz attarın dûrıstap jaza almay jürgende, Kordovada mûsılman balaları medreselerde oqıp jattı» dep jazğan. Osı tanıstıqtıñ igî nâtijesînde 1425-jılı İtaliyada jarıqqa şıqqan meditsinalıq anıqtamalıqta Europa dârîgerlerînîñ siınğan pîrî Galenge sîlteme 130, al İslamnıñ ğûlama ğalımı, meditsinanıñ atası İbn Sinağa 3000-nan astam, al Europa Razets dep ataytın Âbu Bâkîr Raziğa 1700 sîlteme bar. Kordovada jüzdegen kîtaphanalar bolıp, onıñ ortalıq kîtaphanasında jinaqtalğan kîtaptar katalogı 44 tomğa jetken.

Bağdat qalasın Âleuke hannıñ qolı qiratqanda, köpşîlîk paydalanuı üşîn jasaqtap qoyılğan Sabur sarayındağı 200 mıñdıq kîtaphana qorı Efrat özenîne toğıtılğanın tarihşı İbn Tuğrıberdî jazdı. Meditsina salasında Bağdatta joğarı deñgeyde 6000 studenttî târbieleytîn oqu ornı boldı. Ârbîr âzîrlengen dârîgerge bîr kömekşîden bekîtîlîp berîldî. Europa keybîr alapes sırqatına şaldıqqan jandardı örtep jattı, al mûsılman elderî olardı jeke orındarda emdep, mâñgîlîkke memleket qarauına alıp otırdı. Saharalıq halıqtar dârîgerlîk kömekten tıs qalmauı üşîn arnayı jasaqtalğan keruender şığardı. Tîptî keyde bîr beyşaralar aqşası bolmay, dârîgerdîñ kömegîn uaqıtında alıp tûrarlıq qoltañba özderînde bolsın degen oymen alğaşqı dârîgerlîk kömek turalı anıqtamalıq kîtap âzîr etîldî.

Sağat jasau önerkâsîbî de mûsılmandardıñ namaz uaqıtın belgîleu qajettîlîgînen tuındağan, olar 800 jıldan bûrın alğaşqı sağattı jasap şığardı. Frantsiya patşası Şarlmanğa Bağdattıñ halifası Ĥarun Raşid ağaştan jasalğan sağat tartu ettî. Jer betînde bîrînşî ret Bağdatta observatoriya salındı. Qazîrgî âlemnîñ bûrış-bûrışın şarlap, endî ğana közî aşılıp jatqan ğalımdar özderînîñ osı jetîstîkterî üşîn İbn Ĥaysamğa qanşalıq qarızdar! Ol resmi oyıs ayna, döñes ayna dep atalğan teleskop jasau önerkâsîbînde qoldanılatın öte qûndı teoriyanıñ avtorı. Bîraq osınşa nârse ğılım jolın keñ aşqan Qûrannıñ arqasında ğana mümkîn boldı. İslam dînî osılayşa ğılım men mâdenietke orasan zor üles qostı, âlî künge deyîn öz ülesîn qosuda[1].

Sır boyı men Jetîsu öñîrîndegî orta ğasırlıq qalalardıñ ornı mûsılman avtorlarınıñ eñbekterînîñ arqasında tabılıp, aşıldı. Tarif, magazin sekîldî mıñdağan terminder men sözderdîñ Europa tîlderîne kîruî mûsılmandardıñ ğılımda qanşalıqtı joğarı bolğanın paş etetîn tîrî ayğaqtar. Mûsılman bilîgî ornağan öñîrlerde ğılımnıñ jûldızı jarqırağanı turalı Batıs avtorları emîrene jazadı. Qısqa qayırıp aytqanda, basqa nanım-senîmderdîñ âu bastan ğılımmen ayqasatını, aqılğa sıymaytın nârselerdî ügîtteytînî keñ tarauına jol bermedî. Bûl ârqaşan da solay bola bermek. Qûran kârîmnîñ tîlî âdebietşîler, tîl mamandarın, köpşîlîk pen jeke adamdardıñ ruhın bauraytın qasietterî psihologtardı, sotsiologtardı; barşa ğılımnıñ sırın şeşetîn ayattarı basqa salalardağı ğılımdardı tañdandıruda. Qûran kârîmdî, yağni, Rabbımızdıñ sözîn oqıp tüsînuge, odan mümkîndîgînşe nâr aluğa ûmtılğanımız abzal. Onda sûraq ataulınıñ bârîne jauap tabuğa boladı. Osı orayda Qûrannıñ ğılımdı jâne ğılımnıñ Qûrandı rastağanın bîr mısalmen de bolsa atap keteyîk. Kîtap ataulınıñ anası adamnıñ jaratılısındağı hikmetter men jaratılıs satıları turalı tereñ mağınalı söylemder keltîredî.

«Senderdî analarıñnıñ qûrsağında üş qarañğılıqta jaratılıstan jaratılısqa jetkîzîp, jaratuda!» delîngen ayat bar (39-süre, 6-ayat).

Al endî adam anatomiyasın oqıp köreyîk, «jatır qabırğası negîzgî üş qabattan tûradı. Bîrînşî, sırtqı qabat perimetrium, bûl jatırmen bîrîgîp, onıñ siroz qabıqşasın, tunica serosa tüzetîn vistseraldî îş astar. Ortañğı qabat, muometrium, bûl bûlşıq ettî qabıqşa. Üşînşî îşkî qabat endometrium, bûl şırıştı qabıqşa». Osı üş qabat ta bolaşaq nârestenî sırtqı soqqılardan qorğaytın, jarıq ötkîzbeytîn, suğa tolğan qabıqtan (tkan) jasalğan. Qûrannıñ üş qarañğılıq degenîn ğılım endî ğana anıqtap, onıñ haqtığın tağı da bîr ret moyındauda[2]!

Qûrandağı osı mağınası öte anıq, senîmdîlîgî öte mığım ayattar-aq onıñ adamnıñ emes, Rabbımızdıñ sözî ekendîgîn dâleldeydî. Qûran kârîm tüskelî berî ötken XIV ğasır boyı eşkîm onıñ teñdesîn jasay almay qauqarsızdıq tanıtqanı mâselenîñ naqtı tarihi dâlelî.

Keybîr ateist ğalımdar «İslam ğılımnıñ örkendeuîne şekteu jasadı» degen dâyeksîz, jalğan pîkîrlerdî aytadı. Kerîsînşe İslam dînînîñ ömîrge keluîmen ğılım men filosofiyanıñ âlemge tanılğandığın bükîl âlem ğalımdarı moyındap qana qoymay, dâleldep te bergenîne tarih kuâ.

Osınday ülken toptıñ arasınan erekşe orın alatın ğalımdardıñ bîrî – Qazaqstandağı Oñtüstîk Qazaqstan oblısınıñ Otırar qalasında düniege kelgen Âbu Nasır Mûhammed İbn Mûhammed Tarhan âl-Farabi. Ol köptegen ğılımdarğa üles qosıp, 128-dey eñbek jazdı.

Farabi ğûmır keşken zaman Şığıs elînîñ oyanuğa bet alğan özgerîster men örleu dâuîrî bolatın. Bûl kez arabtıñ âdebi tîlî biîk dârejege ie bolıp, mûsılman elderîne keñ qanat jaya damığan kezî edî. Köptegen halıqtardan şıqqan ûlı ğûlamalar, danışpan aqın-jazuşılar öz eñbekterîn arab tîlînde jazıp qaldırdı. Söytîp arab mâdenietîn örkendetuge mûsılman dînîndegî halıqtar tügel qatısıp, ûlı mâdeniet jasadı. Ğılım, öner, matematika, filosofiya, meditsina, astronomiya, fizika, himiya örkendedî. Arab tîlînde damığan mâdeniet ülgîlerî keşeuîldegen Europa mâdenietînîñ qarıştap örkendeuîne ülken ıqpal jasadı. Farabige jalğasa, jaña ğılımdardıñ şığuımen ğılım men âdebiet tağı da örledî. Âbu Ali Sina (Avitsena), âl-Biruni, Firdausi, Nizami, Omar Hayam, Nasriddin Gusi, İsmayl Djauhari, Mahmud Qaşqari, Jüsîp Balasağûni t.b. türkî tektes elderden şıqqan dana adamdar düniege keldî. Osılayşa bîlîm-ğılım, öner ûrpaqtan-ûrpaqqa auısıp, jalğasıp, damılsız damu üstînde boldı. HÎÎ ğasırğa deyîngî Şığıs örkenietî basqa elderge ülgî-önege bererlîk biîk satığa jettî. Sol öskeleñ öner-bîlîmnîñ asqar belîn âl-Farabi eñbekterî tanıtadı. Olar: «Ğılımdar entsiklopediyası», «Ğılımdardıñ şığuı», «Mâselelerdîñ tüpkî mazmûnı», «Jûldız boyınşa boljamdar», «Vakudi turalı traktat», Platon, Aristotel, Ptomoley, Lomey, Porfiriy eñbekterîne tüsînîkter.

Âl-Farabi 870-jılı düniege kelgen. Alğaşqı dârîstî tuğan jerînde aladı. Sol kezdegî arab mâdenietînîñ ortalığına aynalğan Bağdat qalasında köp jıldar boyı jatpay-tûrmay oqıp, zertteu jûmısın jürgîzgen. Ol ejelgî grek ğûlamalarınıñ, âsîrese Platonnıñ jazğan eñbekterîn tereñ tüsînîp oqığan. Keyînîrek Siriyada bîraz jûmıs îstegen. 950-jılı Damask qalasında qaytıs bolğan. Âl-Farabidîñ jazğan eñbekterînîñ îşînde filosofiya men logika tereñ zerttelgen. Sondıqtan Şığıs oyşıldarı onı közî tîrîsînde-aq «âl-Muğalimu âs-Sani», yağni «ekînşî ûstaz» dep atap ketken. Ol taza filosofiyalıq, logikalıq eñbektermen qatar fizikalıq, matemetikalıq jâne naturfilosofiyalıq, muzıkağa da qatıstı eñbekter jazıp qaldırğan.

Orta ğasırdağı ğalımdardıñ îşînde tamaşa entsiklopedist Âbu Rayhan âl-Birunidîñ eñbekterî öz zamandastarına qattı âser etken. Ol ğılımmen aynalısqan kezderînde şeşîlmey jatqan mâseleler bolsa dîn qağidalarına jügîngen. Âbu Rayhan âl-Biruni 973-jılı qazîrgî Qaraqalpaqstan jerînde düniege kelgen. Jastayınan âr nârsege qûmar bolıp, aynaladağı âlemdî tanuğa tırısıp baqtı. 21 jasında astronomiyağa tereñ üñîlîp, köptegen ğılımi nâtijelerge jettî. Birunidîñ bîr erekşelîgî, İslam dînînen basqa dînderge qûrmetpen qarağan.

İslam dînînde siqırşılar men magiyalıq küş ielerînîñ âreketî maqûldanbaydı «Siqır jasauşı nemese siqır jasatuşı, bal aşuşı nemese bal aştıruşı mûsılman emes». Bûl bağıtta 1047-jılı «Minerologiya» degen eñbegîn jazıp şıqtı. Onda ğalım tılsım küşterge, magiyalıq küşterge senudîñ orınsızdığın dâleldegen. Siqırşılıq qarañğı adamdarğa erekşe küş siyaqtı körînetîndîgî, al ğılımi közqaraspen alıp qarağanda onıñ eşbîr ğajayıp emestîgîn, qayta jalğandığın aşıp, ğılımmen ortaq jerî joq ekendîgîn dâleldedî. Siqırşılıqtıñ bîr türî alhimiya ekendîgîn, bîraq onıñ öz atımen atalmaytındığın atap ötedî. Biruni sonday-aq Qûran kârîmde aytılğan su tasqınına baylanıstı köptegen zertteuler jürgîzgen[3].

«Arab ğalımı» atanıp ketken, Bûqarada tuıp-ösken İbn Sina da öz kezîndegî îlîmderge üles qosqan. Ârtürlî derekterge qarağanda, İbn Sina 450-dey şığarma jazğan, sonıñ bîzge deyîn jetkenî 240-tayı ğana. Bûl eñbekterînîñ îşînde «Dârîgerlîk ğılımnıñ qağidaları» degen kîtabı öz zamanında-aq oğan âlemdîk abıroy âkeldî. Öytkenî bûl kîtaptı meditsina ğılımınıñ entsiklopediyası dese de bolğanday. Osı qağidalar jinağı Aziya men Europa elderînde 500 jılday dârîgerlerdîñ meditsinalıq eñbegîne aynaldı.

Osı ûlı eñbekterdî jazğan İbn Sina da Allaĥ tağalanıñ qûdîretîne şek keltîrmegen. Mısalı, kîtaptarınıñ bası «Alla tağalanıñ atımen bastaymın! Bar madaq âlemdî bileuşî Allaĥqa, Onıñ barlıq payğambarlarına jarasadı» dep bastaluınıñ özî köp nârsenî bayqatadı. Ateistîk bağıttıñ bîr qatelîgî – İslamnıñ osınday îrî ğalımdarınıñ aşqan jañalıqtarın mısalğa ala otırıp, olardıñ tek materialistîk jağın ğana jaqtap, dînge qatıstı tûstarın jasırıp, qayta dînge qarsı qoiuğa tırıstı. Al on segîz mıñ ğalamdı jaratqan qûdîretî küştî Allaĥ tağala sol adamdardı aynala qorşağan ğalamnıñ sırın aşuğa, söytîp solarğa ûstazdıq etudî nâsîp ettî.

HÎÎÎ ğasırda İslam ğılımınıñ köptegen salaları latınşa audarılıp, Batıs Europa elderîne tarağan. Mısalı, âl-Farabidîñ ğılımi eñbekterî, muzıkası, filosofiyası, optikası, geometriyası, astronomiyası, meditsinası audarılıp, keñ taralğan. Osılardı taratqan monah Rodjer Bekon şîrkeu türmesînde 14 jıl otırğan. Jalpı ğılımmen aynalısqan adamdar İslamnan basqa dînderde köp quğınğa ûşırap nemese ölîm jazasına kesîlgen. Mısalı, İtaliyadan şıqqan fizik Djordano Bruno jerdîñ domalaqtığın dâleldeymîn dep jazağa tartılıp, 1600-jılı tîrîdey örteledî.

İspaniyalıq ğalım Lipel Servet qan aynalımın zerttegenî üşîn HVII ğasırda otqa örteledî. İvan Groznıydıñ dârîgerî adamnıñ îşkî dene müşelerînîñ qûrılıstarın anıqtau maqsatında ölîktî soyğanı üşîn öltîrîledî. Galileo Galiley jerdîñ aynalatının dâleldegenî üşîn ûzaq merzîmge türmede otıradı.

[1] HHÎ ğasır: Bîlîm beru jâne ruhaniyat mâselelerî: ğılımi eñbekter jinağı

[2] Moris Bukai, Tora, Evangelie i Koran v svete sovremennıh nauçnıh znaniy, Moskva 2000.

[3] Şeyh Abd al-Madjid az-Zindani, Fakti otnositelno morey i okeanov, Perevod s angliyskogo

Kulieva Rufata (Salmana) Moskva 1999, 98 b.

date05.06.2017readCount1945printBasıp şığaru