TEMEKÎ ŞEGU – ÖZÎN-ÖZÎ ÖLTÎRU

Araq îşîp, temekî şekken - densaulığınıñ tübîne jetken

Halıq danalığı

Temekî – qûramında nikotin (nicotiana) jâne tört mıñğa juıq ulı zat bar temekî ösîmdîgînîñ maydalanğan, qûrğatılğan jâne qoldanuğa dayın küydegî japırağınan jasaladı. Tûqımı öte mayda bolğandıqtan, aldımen köşetî ösîrîlîp, sosın egîstîk jerge otırğızıladı. Temekî–japırağında tanin, jelîm, şayır, krahmal jâne alkoloidtar bar ösîmdîk. Temekînîñ îşînde – eñ köp mölşerde nikotin alkoloidı bar. Nikotin sulfat tûzdarı auıl şaruaşılığında qûrt-qûmırsqanı öltîru üşîn qoldanıladı. Temekînîñ tütînî ağzağa ziyandı jâne ulı zattardıñ jiıntığınan tûradı. Bûlardıñ îşînde eñ qauîptîsî – nikotin, sinil qışqılı, kömîr qışqılı, sîrke qışqılı, azot, efir mayı jâne ökpe ragîne ûşıratatın ârtürlî radioaktivtî elementter (benzepiren, poloniy, vismut, t.b.).

Nikotin – tsiaminge para-par u. Nikotin ulı zat bolğandıqtan, meditsinada dârî retînde qoldanılmaydı. Mâselen, 5-6 tamşı nikotindî itke berse, sol zamatta ölîp keter edî. Al bîr qorap temekînîñ qûramındağı nikotindî inemen şanşısa, adam âp-sâtte köz jûmadı. Alayda adam ağzası nikotindî qan arqılı emes tınıs jolımen qabıldaytındıqtan, bîrden emes, «bayau ölîm» arqılı öz tübîne özî jetedî.

Temekî qûramındağı ulı zattardıñ sanı 70-ten 300-ge deyîn jetedî. Alayda temekî şegu kezînde ulı zattar odan sayın arta tüsedî. Öytkenî temekî tûtatılğanda, temperatura 600-den 900 gradusqa deyîn köterîledî de, jaña ulı zattar men önîmder tüzîledî. Osılayşa temekînîñ qûramındağı ulı zattar sanı 4 mıñğa deyîn köbeyedî.

Nikotin temekî tütînîmen auızğa, odan ârî tınıs joldarımen ökpege, odan adam qanına sîñîp, qan arqılı adam ağzasınıñ tükpîr-tükpîrîn ulaydı. Sîlekey arqılı jûtınğanda, nikotin öñeşke, asqazanğa ötedî. Söytîp, auızdağı, erîndegî, tîldegî, tañdaydağı öte sezîmtal jüyke talşıqtarın zaqımdaydı. Nikotin qan arqılı miğa jetedî, âuelî onıñ jüyke kletkaların (neyrondardı) qozdıradı, sosın olardı ulay bastaydı. Nikotin tütîn arqılı tınıs joldarımen ötetîndîkten, temekî tütînî onıñ îşkî qabırşaqtarın ıstaydı, îsîndîrîp, qabındıradı, qan tüyîrşîkterîndegî ottegînî adam ağzasına taratuşı tamırlarğa auır zardabın tigîzîp, qan aynalımı qiındağannan mi, jürek, basqa organdar «qoreksîz» qaladı. Kök tütinniñ saldarınan adamnıñ bükil qan tamırları jiırılıp, qan almasu qiındaydı. Jürekke ülken auırtpalıq tüsetîndîkten, jürek talmasına alıp keledi. Miğa baratın qan mölşeri azayıp, ol öz küşinde jûmıs istey almaydı. Barlıq ağzalarğa ottegi jetispegendikten, bas auırıp, jürek sızdap, ayaq-qol qaqsaydı. Temekî şegetîn analar tapqan balanıñ qan tüyîrşîkterînîñ gemoglobinî kem boladı.

Nûrbek Qayırmûhammed
date03.05.2017readCount3605printBasıp şığaru