Qûrıltaydan qaytqanda: poyızdağı âñgîme...
Құрылтайдан қайтқанда: пойыздағы әңгіме...

Müftiyattıñ bîrtop qızmetkerlerî QMDB-nıñ VII qûrıltayınan kele jatırmız. Astana – Almatı bağıtı boyınşa qatınaytın №10 poyızdıñ 10-ınşı vagonındamız. Bükîl eldîñ auzında dîni basqarmadağı auıs-tüyîs. Jaña müfti kelîptî degen âñgîme âlem elderîne jeldey estî. Kîm qayda keler eken, kîm qayda keter eken? Köpşîlîktîñ kökeyîndegî saual bûl. Al janımızğa jayğasqan Vladimirdî mazalağan basqa mâsele: üş jasar qızım kîm bolar eken, hristian ba, âlde mûsılman ba?

Vladimir yakutiyalıq azamat eken. Tanısıp-bîlîsîp, ahual sûrasqannan keyîn âñgîme dîni bağıtqa oyıstı. Ol hristian dînîn ûstanatının jetkîzdî. Meditsina salasında qızmet etedî eken. Âyelî qazaq. Qostanay oblısınıñ tuması. «Köñîldegî körîktî oy auızdan şıqqanda öñî qaşıp» (Abay), şama kelgenşe şüyîrkelesîp kelemîz. Ol sûraq qoyadı, bîz jauap beremîz. 

Keşîrîñîz, sîzden sûrasam bola ma? – dep bastadı alğaşqı saualın.

– Ârine.

Âyelîm mûsılman. Tâuîpterge jiî baradı. Solardan keñes sûraydı. Tîptî, baqsı-balgerlerden bolaşağın boljatıp, ruhani âñgîme-düken qûradı. Hristian dînî mûnı qûptamaydı, bûğan qarsı. Al İslamda qalay? Şariğattan habarım bolmağan soñ, bîz bûl turalı söz talastırmadıq. Osını tüsîndîrîp berîñîzşî?

– İslam – kemel ĥâm soñğı dîn. Qûran – ekî dünie baqıtına jetkîzetîn Jaratqannıñ sözî. Şariğat barşa adamzattı bîr Allağa qûlşılıq etuge şaqıradı. Eger kîmde-kîm İslammen ömîr sürse, onda onıñ baqıtqa bölengenî. Mûnı qalamasa, özîne zûlımdıq jasağanı. Alla qûldarına meyîrîmdî, dîndî auırlatqısı kelmeydî, jeñîl bolğanın qalaydı.

Mûsılman qazaq halqı – san ğasırdan berî jalğız Jaratuşığa jalbarınıp, ûlttıq qûndılığın İslammen ûştastırğan ûlt. Ata-babamızdan «Qûdaysız quray da sınbaydı», – degen dana söz qalğan. Yağni, Alla qalamayınşa, adam balasına eşkîm ziyan ne payda keltîre almaydı. Qasiettî Qûranda «Nâmîl» degen süre bar. Sol sürenîñ 65-ayatında Jaratuşı İe bılay deydî: «Aspan men jerdegî barlıq ğayıp îsterdî Alladan basqa eşkîm bîlmeydî».

Adam bılay tûrsın, adamzattıñ abzalı bolğan payğambarlar da öz tağdırın, bes kündîk jalğanda qaşan dâm-tûzı tausılatının bîlmegen. Alla Elşîsînîñ (s.ğ.s.): «Kîmde-kîm balgerge barıp, sözîne sense, onda ol bîzden emes», – degen hadisî bar. Men, tîptî, bîrneşe sâtten keyîn ömîrîmnîñ qanday boların bîlmeymîn degen sözdî de Payğambarımız Mûhammed (s.ğ.s.) aytqan. Endî özîñîz oylap körîñîz, Allanıñ eñ süyîktî qûldarı – Payğambarlar, perîşteler ğayıptı bîlmegennen keyîn, adam qaydan bîlsîn?! Özgenîñ emes öz ömîrîne alañdap jürgen adamnıñ bîreulerdîñ qolına qarap, bîrdeñelerdî sandıraqtap, tiın sanap jürgen jannan ne ümît, ne qayır?! Onıñ bolmaşı sözîne imanday senîp, quanıp ne qayğırıp jürgen adamdarğa janaşırlıqpen qaraymız. Dûğa etemîz. 

Bîr künî âyelîm mağan qabîr basına baru turalı ûsınıs jasadı. Köñîlîn qimadım. Bardım. Aqqu dey me, sûñqar dey me, sonday bîr toppen zirat basında boldıq. Tüsînîksîz jağdaylarğa kuâ boldım. Beyît basın sipalap, ândetîp, sâlden soñ jıladı. Qabîrde jatqan adamğa qûldıq ûrıp, tîlekterîn aytıp, bîr nârselerdî sûrap, bet sipap jattı. Jüregîm qısılıp kettî. Pendelerdîñ tîlegîn «orındaytın» onıñ qanday adam bolğanın sûradım. Özderî de bîlmeydî. Atı-jönîn, ömîr jolın dûrıstap ta atap bere almadı. İslamda osınday râsîmder bar ma?             

– Men sîz qoyğan sûraqqa qazaqtıñ maqalımen jauap bereyîn: «Alladan sûrağannıñ ekî büyîrî şığadı, adamnan sûrağannıñ ekî közî şığadı». Sözdîñ törkînîn tüsîngen şığarsız?   

– İâ, tüsîndîm.

– Bîzder, qazaqtar ölîge qûrmet körsetken halıqpız. Âulielîk dâreje jetken tûlğalarımızdı sıylaymız, bîraq olarğa sıyınbaymız.

Ömîrden qaytqan kîsîler tîrîlerdîñ dausın estîmeydî. Bûl turalı Qûranda aşıq ayattar bar: «Eger olarğa jalbarınsañdar, dauıstarıñdı estîmeydî. Mübada, olar estîse de, senderge jauap qaytara almaydı. Sonday-aq Qiyamet künî olar senderdîñ ortaq qosqandarıñnan tanadı. Tolıq habar beruşî Alladay senderge eşkîm tüsîndîrmeydî» («Fatır» süresî, 14-ayat).

Qazaq sözge şeşen halıq qoy. Osındayda atalarımızdan qalğan tağı bîr qanattı söz oyıma oralıp otır: «Jaratuşı tûrğanda, jaratılğannan ne sûraysıñ?..»

– Şınında da, tauıp aytılğan âdemî söz eken. Tântî boldım. Tağı bîr sûrağım bar edî...

– Ayta bereñîz.

– Universitetke ne mektepke barsañız, bîrdî-ekîlî nemese ekî-üş qızdıñ hidjab taqqanın köresîz. Olar özara oqşaulanıp otıradı. Özgelermen aşıq söylespeydî. Belsendîlîgî de tömen. Bûl qalay? Sonda hidjab kigen qızdarğa şekteu bar ma?

– Sîz hristian dînînîñ pravoslav bağıtın ûstanamın dedîñîz. Sîzderde âyelder şîrkeuge jalañbas kîre me, âlde âurettî jerlerîn jaulıqpen jaba ma?

– Jo-joq, jalañbas kîrmeydî. Men bas kiîmsîz şîrkeuge kîrgen âyeldî körgen emespîn. Tîptî, şîrkeu qızmetkerlerî bûğan jol bermeydî. 

– Keşîrîñîz, sîz yaĥudi âyelder men qızdardıñ dîn qızmetkerîmen kezdeskende jalañbas otırğanın kördîñîz be?

– Ârine, joq. Yaĥudi dînîn ûstanuşılar âyel qauımına bastarın jauıp jürudî mîndetteydî.

– Öz sûrağıñızğa özîñîz jauap berîp qoyğandaysız. İslamda âyelge qûrmet körsetudîñ, arı men ûyatın qorğaştaudıñ mañızı joğarı. Özîñîz aytqanday, özge dînderde de qız-kelînşekterdîñ âurettî jerlerîn jauıp jüruî qatañ eskertîlgen. Al Alla Tağala kemelîne keltîrîp jîbergen İslam dînî mûnı qalay joqqa şığarmaq. Kerîsînşe, Allanıñ bûyırğanında adamdar üşîn qayır men hikmet bar. Oramal zina jasaudan qorğaydı. Ar-ûyat pen imandı saqtauğa âser etedî.

Ata-babalarımızdıñ imandılıqtı tu etîp, ğibrattı ğûmır keşkenîn ayttıq. Qazaq halqınıñ qız-kelînşekterge arnalğan bükîl kiîmderînîñ bârîne ortaq bîr erekşelîgî bar. Ol adamnıñ dene bîtîmîn qımtap jauıp tûratındığında. Bûl jağınan alğanda, qazaq kiîmderînîñ köpşîlîgî qasiettî dînîmîzdîñ talaptarına say keledî deuge tolıq negîz bar. Mâselen, sâukele, börîk, kimeşek, qarqara, jaulıq, kündîk, jelek, şâlî, qasaba, şılauış, t.b. bas kiîmderge qatıstı ataular qazaq dalasına keñînen tarağan. Demek, qazaq ğûrpında âyel kîsî bas kiîmsîz, jalañbas jürmegen. Sondıqtan bolar, âyel zatın ardaqtağan kezde «aq jaulıqtı ana ğoy» dep âspettep, dârîpteymîz. Qızdarımızdı erkeletkende, «ükîlep ösîrîp otırğan qızımız» deymîz.

Qız balalardıñ şariğattan şalıs, âdet-ğûrıptan qalıs ketuînen bügîn bîzdîñ qoğamımızda köptegen kürdelî mâseleler tuındap otırğanın bügînde bîreu bîlse, bîreu bîlmeydî. Mâselen, jeñîl kiînudîñ ayağı jeñîl jürîske ûlasıp, nâtijesînde qanşama qızdar qoldan tüsîk jasatuda.

Şariğat boyınşa kiînu arğı jaq, bergî jaqtan kelgen bîr ağımnıñ jolı emes. Qasiettî Qûranda anıq aytılğan bûyrıq: «Mümîn âyelderge de ayt: «(Bögde erlerden) közderîn saqtasın. Ârî ûyattı jerlerîn (zinadan) qorğasın. Sonday-aq zeynetterîn körsetpesîn. Bîraq olardıñ özdîgînen körîngenderî basqa (betî, qol-ayaqtarı). Jâne bürkenşîkterîn omıraularına tüsîrsîn. Zeynetterîn körsetpesîn» («Nûr» süresî, 31-ayat).

Qazaqtıñ mañdayına bîtken Mûhtar Âuezov degen jazuşısın bîletîn şığarsız? 

– Ârine, onı men emes âlem tanidı ğoy.

– Sol âlem tanığan tûlğa Mûhtar babamız oramaldı «Şariğattıñ şâlîsî» dep atağan.

– Menî mazalaytın mâsele bar. Qûdayğa şükîr, qazîr bîr qızımız bar. Jası üşte. Qazaq bala-baqşasına baradı. Orısşadan qarağanda, qazaq tîlîn jaqsı bîledî. Men onıñ bolaşaq ömîrîne alañdaymın. Öskende kîm boladı, senîmî qanday bolmaq degen sûraqtarğa basım qatıp jür. Men – hristan, al âyelîm İslam dînîn ûstanadı. Qızımız endî qay dîndî ûstanauı tiîs? Qazaqstanda jürgen kezderde mûsılman, al Reseyde bolğan sâtterde hristan bolsa, qalay bolar eken? Solay-aq bolsın desem, tağı da köñîlîm jarım. Ekî dîndî ûstanu qiındau körînedî. Ne îstesem eken? Nendey keñester beresîz?

– Adam İslamğa kelmeydî, mûsılman bolıp tuadı. Alayda onıñ ösken ortası balanıñ senîmîne tîkeley âser etedî. Sözîñîzden ûqqanım, qızıñızdıñ ekî dînde boluın qalamay otırsız.

Sîzge Payğambar (s.ğ.s.) ömîrînen bîr oqiğanı aytıp bereyîk. İslam dînînîñ tamırın tereñge jayıp, bükîl elge tarala bastağan şağı bolsa kerek. Dîn dûşpandarı Mûhammed Payğambarımızdı (s.ğ.s.) joldan taydırudıñ qanşama amalın jasaydı. Alayda ardaqtı Elşî (s.ğ.s.) bîr qolına aydı, ekînşî qolına kündî qoysa da, Allanıñ amanatın jüzege asıra beruden qaytpaytının jetkîzedî. Salı suğa ketîp, aylağa köşken müşrîkter «belgîlî merzîmde bîz senîñ, odan keyîn sen bîzdîñ dînîmîzdî ûstan degendey ûsınıs jasaydı. Alla Tağala öz Elşîsîne (s.ğ.s.) «Kâfirun» süresîn tüsîredî. Qasiettî Qûranda ol süre bılayşa bayandaladı: «(Mûhammed Ğ.S.): «Ây Kâpîrler!» Senderdîñ tabınğandarıña tabınbaymın. Ârî sender de menîñ qûlşılıq qılğanıma qûlşılıq qılmaysıñdar. Sîrâ men senderdîñ şoqınğandarıña şoqınuşı emespîn. Sonday-aq sender de menîñ qûlşılıq qılğanıma, qûlşılıq qıluşı emessîñder. Senderdîñ dînderîñ özderîñe, menîñ dînîm özîme tân» de».

«İslamda zorlıq joq». Bûl da Qûran ayatı. Bîzdîñ oyımızşa, qızıñızdıñ qay dîndî tañdauı özîne qaldırılıp, bûl mâselenî öz sanasımen şeşuî qajet. Arı tart ta, berî tart bolıp jürgende, şañırağıñızdı şayqaltıp almañız. Bîzdîñ aytarımız osı.

– Men sîzdermen, dîni basqarmanıñ qızmetkerlerîmen saparlas bolğanıma qattı quanıp tûrmın. Şerîmdî tarqatıp, jeñîldenîp qaldım. Şınında da, İslam bîz oylağanday emes eken. Jûmısıñızğa bereke tîleymîn. Aman bolıñızdar. Rahmet sîzderge!

– Sîzge de amandıq tîleymîz. Alla jar bolğay!

P.S. Şariğatımızda mûsılman qız balanıñ mûsılmanğa ğana tûrmısqa şığuın bûyırğan. İslam mûsılman qız balalardıñ özge dîn ökîlderîne tûrmısqa şığuına qarsı. Sözîmîzdî tağı qaytalauğa tura kelîp tûr: Allanıñ bûyırğanında bereke men qayır bar. İâ, Allanıñ danalığında şek joq. Vladimirdîñ otbasındağı jağday Qasiettî Qûran ayattarına degen senîmîmîzdî beki tüstî.

Ağabek QONARBAYÛLI
date21.02.2013readCount4231printBasıp şığaru