Qolda barda qadîrî joq qos nığmet

 نِعْمَتَانِ مَغْبُونٌ فِيهِمَا كَثِيرٌ مِنَ النَّاسِ: اَلصِّحَّةُ وَ الْفَرَاغُ

«Adamdardıñ köbî der kezînde qadîrîn bîlmey aldanıp qala beretîn bağa jetpes ekî bîrdey nığmet – densaulıq pen bos uaqıt»[1].

Hadiste adamdardıñ köbî qolda barda qadîrîn bîlmeytîn, qadîr-qasietîn ayrılıp qalğan soñ ğana tüsînetîn teñdesî joq qos nığmet jaylı aytılğan. Olar densaulıq pen uaqıt.

«Qolda bar altınnıñ qadîrî joq» demekşî, osınau bağa jetpes qos nığmettîñ qadîrîn bîlmeuşîlîk köbîne jastıq şaqta orın alatını belgîlî. Öytkenî, adam ğûmırındağı densaulıqtıñ eñ mıqtı kezî osı jastıq şaq. Sol Alla bergen densaulıqtıñ arqasında şarşap-şaldığudı bîlmeytîn küş-quatı tasığan jastardıñ az uaqıtta köp îstî tındıra alatın mümkîndîgî de bar. Onıñ üstîne jastar âbden ayaqtanğanşa ülkenderdîñ qamqorlığında bolatındıqtan qol-ayaqtarın baylaytın tîrşîlîktîñ küybeñî men san türlî jauapkerşîlîkterden de ada boladı. Mîne, sol sebeptî jastardıñ denî osınau qos nığmettîñ qadîrîn bîle bermeydî.

Şıntuaytında, atalmış qos nığmet Allanıñ bîzge bergen asıl amanatı. Alayda, ökînîştîsî, adamdardıñ köbî ol ekeuînîñ qadîrîn der kezînde bîle bermeydî. Bügîngî tañda, ûzaqqa barmay-aq aynalamızğa köz salsaq, key adamdardıñ osınau asıl amanatqa qalay köpe-körîneu qiyanat jasap jatqanına erîksîz kuâ bolamız. Bîreuler araq-şarap, temekî jâne esîrtkî sındı haram nârselerdî öz qarajattarına satıp alıp, öz densaulıqtarın özderî qûrtıp jatsa, endî bîreuler qısır âñgîme, bos îstîñ auılınan ûzay almay, odan qalsa, telearnalardağı bîrî bîtse, bîrî bastalatın sağızday sozılğan tükke tûrğısız telehikayalardı qızıqtap, odan qalsa arzan oyın-külkîge salınıp, tağı bîreuler qılmıstı bolıp, türmege tüsîp, altınnan da qımbat uaqıttarın zaya qıluda. Âsîlî, qay adamdı bolmasın qûrdımğa batıratın atalmış jaman qılıqtar men âdetter köbîne-köp jastıq şaqta qalıptasadı. Söytîp, aqır soñında adamdardıñ köbî jas künînde üyrengen jaman âdetterdîñ şırmauınan şığa almay tek jastıq şağın ğana emes bükîl ğûmırın zaya qıladı. Ardaqtı payğambarımız (sallallaĥu alâyĥi uâ sâllâm) osınau qos nığmettîñ qadîrîn der kezînde tüsînîp, ğibrat alu üşîn ümbetîne nauqastardıñ köñîlîn sûraudı jâne qabîrlerdî ziyarat etudî ösiet etken. Osığan oray, Qûranda uaqıttıñ jalpı adam ğûmırınıñ qanşalıqtı bağa jetpes nığmet ekenîn bîldîretîn ayattar barşılıq. Sonday ayattardıñ bîrînde: «Âr ümbet (âr pende) üşîn belgîlengen kesîmdî merzîm bar. Sol merzîm tolıp, ajalı jetkende olar onı bîr sâtke keyînge şegere de almaydı ĥâm bîr sâtke tezdete de almaydı»[2], – delînse, endî bîrînde: «Eger kâpîrlerdîñ bîreuîne ajal jetse, (aqiqattı körgen boyda jan ûşırıp): «Ua, Rabbım, menî düiege kerî qaytara gör! İgî îster îstep, zaya bolğan ğûmırımnıñ ornın toltırayın, – dep jalbarınadı. Joq, ol mümkîn emes, bûl onıñ aytqan qûr sözî ğana, endî olardıñ artında qayta tîrîletîn künge deyîn ötkel bermes böget (qabîr âlemî) bar»[3], – delîngen. İmam Şafiğidîñ: «Uaqıt beyne bîr jüzî lıpıldağan ötkîr qılış sekîldî, eger onı dûrıs qoldanbasañ, özîñdî kesîp tüsedî», – degen sözî qanday keremet aytılğan!

Eñkeygen qarttardıñ qay-qaysısınan «Eñ ülken nığmet ne?» dep sûrasañız, barlığınıñ bîrauızdan «qayran densaulıq pen uaqıt» dep kürsîngenîn köremîz. Adamnıñ jası ûlğayğan sayın mîndetî men jauapkerşîlîgî artıp, densaulığı sır beretînî, sonday-aq densaulığı sır bergen sayın moynındağı mîndetterîn dâl bûrınğıday tolıqqandı atqara alması aqiqat. Degenmen, atalmış nığmetterdîñ qadîrîn erte bîlîp jatatındar da barşılıq. Bûl dünie sınaq mekenî bolğandıqtan adam balası ömîrînîñ âr kezeñînde âr türlî joldarmen sınaladı. Keybîreuler jastayınan densaulığınan ayırılsa, endî bîreuler qamqorşısınan erte ayırılıp, küybeñ tîrşîlîkke erte aralasuğa mâjbür boladı. Mîne, densaulıq pen uaqıttıñ qadîrîn sonday jandardan sûrau kerek! «Densaulıqtıñ qadîrîn auırğanda bîlersîñ» degen qanattı söz mına bîr hadispen ündes: «Densaulıq denî sau adamdardıñ basındağı tâj sekîldî, onı tek nauqastar ğana köre aladı».

İâ, boydan densaulıq ketse, düniedegî bar qızıqtıñ da dâmî ketetînî belgîlî. Mîne, sondıqtan ardaqtı payğambarımız (sallallaĥu alâyĥi uâ sâllâm) ümbetîne densaulıqtıñ bağa jetpes nığmet ekenîn bîldîrîp Allağa: «Ua, Allaĥ, tânîme saulıq bere gör! Ua, Allaĥ, qûlağıma saulıq bere gör! Ua, Allaĥ, közîme saulıq bere gör!» jâne «ua, Allaĥ, bîr Özîñnen düniede jâne aqırette esendîk tîleymîn, ua, Allaĥ, bîr Özîñnen dînîm, düniedegî tîrşîlîgîm, otbasım jâne mal-mülkîm üşîn keşîrîm men esendîk tîleymîn!» – dep, ertelî-keş jalbarınatın bolğan. Osığan oray, bîr
hadiste sahabalardıñ bîrî: «Eñ abzal dûğa qanday?», − dep sûrağanda, payğambarımız (sallallaĥu alâyĥi uâ sâllâm) oğan: «Allanan düniede jâne aqırette keşîrîm men esendîk sûralğan dûğa», − dep jauap bergen. Âlgî adam osı sûrağın üş ret qaytalap sûrasa da, ol dâl osı jauabınan tanbağan ĥâm sözînîñ soñında «düniede jâne aqırette künâlarıñ keşîrîlîp, esendîk berîlse, nağız baqıt degen sol» − degen eken. Sonday-aq basqa bîr hadiste payğambarımız (sallallaĥu alâyĥi uâ sâllâm) sahabalarına: «Azan men qamat arasında oqılğan dûğa kerî qaytarılmaydı», − degende, sahabalar: «Sol uaqıtta ne dep dûğa eteyîk?» − degende ol: «Allanan düniede jâne aqırette esendîk tîleñder», − dep jauap bergen eken. Al uaqıtqa kelsek, uaqıt altınnan da qımbat, yağni bağa jetpes nığmet. Bar dünienî satıp alsaq ta uaqıt satıp ala almasımız anıq. Haq dîn İslamda uaqıt qasiettî ûğım. Öytkenî, Haq tağala Qûranda bîrneşe jerde uaqıtpen ant etken. Endeşe, uaqıttı qasterlep, tiîmdî ârî, orındı paydalanu âr mûsılmannıñ mîndetî.

Alla elşîsî (sallallaĥu alâyĥi uâ sâllâm): «Auırmay tûrıp densaulığıñnıñ jâne jûmısbastı bolmay tûrıp bos uaqıttıñ qadîrîn bîl!»[4] dep, osınau teñdesî joq bağa jetpes qos nığmet qolımızda tûrğanda Alla aldındağı mîndetterîmîzden bastap, otbasımız, elîmîz jâne otan aldındağı bar mîndetîmîzdî layıqtı türde atqarudı bîzge ösiet etken. Solay îstesek, bîr jağınan mîndetîmîzdî atqarıp, bîr jağınan Allağa tiîsînşe şükîrşîlîk etemîz. Öytkenî, dînde âr nığmettîñ şükîrşîlîgî sol nığmettîñ özîmen öteledî degen qağida bar. Yağni, Alla tağala ğûmır berse, sol ğûmırdı Alla jolında, igîlîk jolında ötkîzu, sonday-aq densaulıq berse, oğan amanat retînde qarap, onı tiîsînşe kütu ârî densaulıqtıñ barında qoldan kelgenşe Allanıñ razılığına böleytîn îster îsteu sol ğûmır men densaulıqtıñ şükîrşîlîgî bolıp tabıladı.

Toqsan auız sözdîñ tobıqtay tüyînî, «Qolda bar altınnıñ qadîrî joq» demekşî, adam balası beyne bîr suda jürîp sudıñ qadîrîn bîlmeytîn balıq siyaqtı. Bayğûs balıq közîn aşqalı su îşînde jürgendîkten sudıñ qadîrîn qaydan bîlsîn! Ol sudıñ qadîrîn küştî jel tolqıtıp, jağalauğa şığıp qalğanda ğana bîledî. Sol siyaqtı bîz de Allanıñ bîzge tegîn bergen tîrşîlîkke suday qajet sansız nığmetterînîñ îşînde jüzîp jürmîz desek boladı...

[1] İbn Abbas (r.a.) jetkîzgen. Bûhari, Riqaq 1; Tirmizi, Züĥd 1

[2] «Ağraf» süresî, 24 ayat
[3] «Muminun» süresî, 99 ayat
[4] Hakim, Müstâdrak, 4/341; İbn Âbi Şâybâ, Musannaf, 7/77; Bâyhaqi, Şuğabul-iman, 7/263; Hilyatul-âuliâ, 4/148

Asqar Bolatbekûlı
date10.04.2017readCount3234printBasıp şığaru